BÀI HỌC SỐ 11

Thứ Bảy, 17-09-2020

ĐỘNG TỪ (Ākhyāta) (tiếp theo)

Nhóm tổ chức lớp Đọc hiểu Pāḷi
—————————————
Email: dochieupali@gmail.com
FB: www.facebook.com/groups/dochieupali
Zalo: https://zalo.me/g/tswjmg798
Tổng hợp tài liệu: Đọc Hiểu Pali – Tổng Hợp Link & Tài Liệu Bài Học – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)

* Tài liệu này để các học viên trong lớp Đọc Hiểu Pali do Sư Thiện Hảo hướng dẫn tham khảo. Do sự thỉnh mời của một số quý vị thiền sinh mong muốn học tiếng Pali, đây là lớp đầu tiên Sư Thiện Hảo giảng dạy online, và tài liệu này không tránh khỏi có những chỗ chưa hoàn thiện, thậm chí có những chỗ sai ngoài ý muốn. Chúng tôi kính mong quý vị hoan hỷ góp ý để tài liệu và lớp học được hoàn thiện tốt hơn. Nguyện Dhamma được trường tồn và đem lại lợi lạc cho phần đông.

TẢI MOBILE APP PHẬT GIÁO THERAVĀDA ĐỂ XEM THÊM NHIỀU THÔNG TIN HỮU ÍCH (ANDROID & IOS)

Thứ Bảy, 19-09-2020

ĐỘNG TỪ (Ākhyāta) (tiếp theo)

(e) u đôi khi bị đổi thành o, ví dụ: √suc (than khóc) => susoca
(f) đôi khi a của ngữ căn trước 1 phụ âm bị làm dài thành ā, ví dụ: √har (mang) => jahāra

Cách thành lập:

Láy âm Ngữ căn Biến tố động từ ga √gam>gacch a gagaccha (nó đã đi)

Đọc Hiểu Pali – Bài Học Số 13 – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)

BÀI HỌC SỐ 13

Thứ Bảy, 19-09-2020

CHUYỂN HOÁ BIẾN NGÔI 

(derivative conjugation) 

‘Chuyển hoá biến ngôi’ bắt nguồn từ ngữ căn đơn âm với sự bổ nghĩa của chính ngữ căn. Nó gồm có 5 loại: (1) Bị động, (2) Nguyên nhân, (3) Định danh, (4) Mong mỏi, và (5) Nhấn mạnh. Ngoại trừ Nguyên nhân, các động từ Phái sinh không được chia ở tất cả các thì và thể.

1. Bị động: 

Động từ bị động được hình thành bằng cách thêm hậu tố ‘ya’ vào ngữ căn tạo nên Động từ cơ bản bị động với sự thêm vào từ vĩ ngôi thuộc thể Năng động và Phản thân. Động từ bị động thường được dịch là ‘bị, được’.

‘Ya’ được thêm vào ngữ căn theo 4 cách: 

1. trực tiếp sau ngữ căn kết thúc bằng nguyên âm, vd: 

√dā => dīya, diyya (được cho); √su => sūya, suyya (được nghe); √nī => nīya, niyya (được dẫn đến); √bhū => bhūya (đã trở thành); √pā => pīya, piyya (được uống)… 

2. đối với ngữ căn kết thúc bằng phụ âm kép, ya được nối bằng i, i biến thành ī, vd: 

√pucch => pucchīya (bị hỏi); √kar => karīya (được làm); √sar => sarīya (được nhớ); √vas => vasīya (được sống)…

3. trực tiếp sau ngữ căn kết thúc bằng phụ âm, khi ấy y của ya bị đồng hoá với phụ âm cuối của ngữ căn, vd: 

√pac => pacca (được nấu); √han => hañña (bị giết); √labh => labbha (đạt được); √khād => khajja (được ăn)…

4. ‘Ya’ cũng được thêm vào Động từ cơ bản đặc biệt nhờ i đã được làm dài, vd:

√gam => gacchīya (được đi đến); √buddh => bujjhīya (được biết đến/giác ngộ); √is => icchīya (được mong mỏi)…

Nhận xét:

‘ī’ của ngữ căn trước ya được làm ngắn, y của ya được lặp lại. Thì Hoàn thành, Bất định khứ, Tương lai và Điều kiện của thể Phản thân (reflective) thường được dùng ở nghĩa bị động. Động từ bị động có thể có nhiều dạng từ cùng 1 ngữ căn như √kar => karīyati, kariyyati, kayirati, kayyati (được làm). Ngoài ra, còn có các dạng bất thường của Bị động như √vah => vuyhati (bị mang đi); √vas => vussati (được sống); √yaj => ijjati (bị hiến tế); √vac => uccati (được nói). Phụ âm ‘s’ của ngữ căn đôi khi bị lặp lại như √dis => dissati (bị thấy).

Một số ví dụ về động từ Bị động:

1. Kaññāya odano pacīyati.
2. Iminā vaḍḍhakinā imasmiṃ gāme bahūni gehāni karīyanti.
3. Karīyati hidaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ.
4. Chahi bhikkhūhi pañcasatānaṃ manussānaṃ dhammo desīyati.
5. Buddhena devānaṃ manussānañca dhammo bhāsīyati.

Ngữ vựng:

vaḍḍhakī (nt): thợ mộc

sāsana (trut): lời dạy

bhāsati (√bhās+a+ti): nói, thuyết

2. Nguyên nhân: 

Động từ nguyên nhân được hình thành bằng cách thêm vào ngữ căn các hậu tố (i) aya (thường được rút gọn thành e), (ii) āpaya (có thể được rút gọn thành āpe).

Nguyên âm gốc của ngữ căn được làm dài trước các hậu tố ‘aya, āpaya’ nếu được theo sau bởi 1 phụ âm như √pac => pāce, pācaya, pācāpe, pācāpaya (khiến nấu); √bhuj => bhoje, bhojaya, bhojāpe, bhojāpaya (khiến ăn); √kar => kāre, kāraya, kārāpe, kārāpaya (khiến làm)…

‘Aya, āpaya’ không bị thay đổi khi được theo sau bởi 2 phụ âm như √pucch => pucchāpe, pucchāpaya (khiến hỏi),…

Đôi khi, nguyên âm a của ngữ căn không được làm dài mặc dù theo sau là 1 phụ âm đơn như √gam => game, gamaya (khiến đi); √sam => same, samaya, samāpe, samāpaya (khiến an ủi),…

Các ngữ căn kết thúc bằng i, ī, u, ū tạo nên động từ nguyên nhân của chúng từ Động từ cơ bản đặc biệt như √bhū => bhāve, bhāvaya, bhāvāpe, bhāvāpaya (khiến là/trở thành); √su => sāve, sāvaya, sāvāpe, sāvāpaya (khiến nghe)…

Ngoài ra, còn có Nguyên nhân kép được tạo nên bằng cách thêm āpāpe vào ngữ căn và thường được dịch là ‘có được, khiến gây ra’

Các động từ nguyên nhân có biến cách giống với các động từ thuộc nhóm thứ 7 (Curādi-gaṇa) như √nī (dẫn đến): Parassapada [(I) nemi – nema; (II) nesi – netha; (I) neti – nenti] và Attanopada [(I) naye – nayāmhe; (II) nayase – nayavhe; (I) nayante – nayante]

Nguyên nhân bị động: được hình thành bằng cách thêm hậu tố ya của Bị động vào Động từ cơ bản nguyên nhân, i được chèn vào và bị làm dài thành ī, nguyên âm e của Động từ cơ bản nguyên nhân bị xoá.  

Các động từ thuộc nhóm thứ 7 (Curādi-gaṇa) tạo nên động từ nguyên nhân của chúng bằng cách thêm āpe hoặc āpaya vào động từ cơ bản, nguyên âm e của Động từ cơ bản nguyên nhân bị xoá.

Một số ví dụ về động từ Nguyên nhân:

1. So puratthimena nagarassa navaṃ santhāgāraṃ kārāpeti
2. Atha kho dasamo gahapati āyasmato ānandassa pañcasatavihāraṃ kārāpesi.
3. Bandhumā rājā vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi. 
4. Iṅgha me tvaṃ, ānanda, antarena yamakasālānaṃ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ paññāpehi.

Ngữ vựng:

puratthima (tt): Đông

santhāgāra (nt, trut): phòng họp

bandhumant (tt): (người) co nhiều quyến thuộc

pāsāda (nt): lâu đài

iṅgha (bbt): thôi nào, tiếp tục, nhìn đây!

Antarena (trt): bên trong, ở giữa

yamakasālā = yamaka (trut) cặp/đôi+sāla (nt) cây sāla

uttarasīsaka = uttara (tt) ở trên+sīsaka (trut) cái đầu

mañcaka (nt): giường nhỏ

paññāpeti (đt nguyên nhân của pajānāti): sắp đặt

3. Định danh: 

Động từ định danh được hình thành từ gốc danh từ bởi các hậu tố nhất định là (i) āya, aya, e; (ii) īya, iya; (iii) a; (iv) āra, āla; và (v) vāpe. Nó thường được dịch ‘hành động như, giống như, mong được như’

Động từ định danh còn được hình thành từ các gốc tính từ và trạng từ như:

Lưu ý:

Có thêm 1 cách hình thành động từ Định danh khác theo Niruttidīpanī là âm tiết thứ 1, 2, hoặc 3 của danh từ bị lặp lại và hậu tố ‘īyisa’ hoặc ‘yisa’ được thêm vào, đôi khi nguyên âm ‘i’ hoặc ‘u’ được chèn vào giữa sự lấy âm, vd:

Thì Nguyên nhân và Bị động của động từ Định danh cũng được tạo nên theo cách thông thường.

Một số ví dụ về động từ Định danh:

1. Na taṇhāyati na bhāyatī’ti attho. 
2. Bhante nāgasena, yo paraṃ dukkhāpetvā dānaṃ deti, api nu taṃ dānaṃ sukhavipākaṃ hoti saggasaṃvattanikaṃ?
3. Ime dārakā aññe dārake vināsenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime. 
4. Evaṃ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato, evaṃ mayaṃ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā. 

Ngữ vựng:

bhāyati (√bhi+a+ti): sợ hãi

saggasaṃvattanika = sagga+saṃvattanika (tt) dẫn/đưa đến

dāraka (nt): cậu bé, bé trai

vināseti (đt nguyên nhân của vinassati): phá hoại, làm hư

saṅgahetabbā (khnpt của đt định danh saṅgahāpeti): đáng thân cận

vajjetabbā (khnpt của vajjeti): đáng tránh xa

dhammika (chính đáng, đúng pháp)

kālaṅkata (tt từ thành ngữ ‘kālaṃ karoti’): chết

vijita (trut): lãnh thộ

phāsu (tt): vui thích, thoải mái

4. Mong mỏi: 

Động từ Mong mỏi được hình thành từ ngữ căn đơn âm. Động từ loại này không được sử dụng rộng rãi trong Pāli ngữ. Hậu tố sa và sự lặp lại ngữ căn là dấu hiệu đặc trưng của biến ngôi này.

Thì Nguyên nhân và Bị động của động từ Mong mỏi cũng được tạo nên theo cách thông thường.

Một số ví dụ về động từ Mong mỏi:

1. Saddhammaṃ sotumicchantīti tathāgatappaveditaṃ saddhammaṃ sotukāmo hoti. 
2. Bhayā nu maghavā sakka, dubbalyā no titikkhasi. 
3. Akkosaṃ vadhabandhañca, aduṭṭho yo titikkhati. 
4. Āturasseva bhesajjaṃ, bhojanaṃva jigacchato. 

Ngữ vựng:

tathāgata (nt): đấng Như Lai

pavedita (qkpt của pavedeti): tuyên bố, thuyết giảng

sotukāma (tt): muốn nghe

Bhaya (trut): sự sợ hãi

maghavant (nt): tên của vua trời Sakka

sakka (tt): có thể

dubbalya (trut): sự yếu đuối/nhu nhược

Akkosaṃ (nt): sự phỉ báng

vadhabandha = vadha (nt) hình phạt+bandha (nt) sự giam cầm

aduṭṭha (tt): không xấu ác

Ātura (tt): bệnh

bhesajja (trut): thuốc men

bhojana (trut): thực phẩm

5. Nhấn mạnh: 

Động từ nhân mạnh hay còn gọi là động từ Tái diễn được dùng để diễn đạt sự lặp lại thường xuyên và được hình thành từ ngữ căn đơn âm. Đặc điểm của Biến ngôi nhấn mạnh này là sự lặp lại ngữ căn. Các động từ này ít xuất hiện trong Pāli ngữ.

Một số ví dụ về động từ Nhấn mạnh:

1. Kuhiṃ gatā kattha gatā (mūsikā), iti lālappati jano. 
2. Tena kho pana samayena āyasmā mahāmoggallāno abbhokāse caṅkamati. 
3. So caṅkati – ‘evaṃ maṃ caṅkamantaṃ nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. 
4. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ bhagavato avidūre caṅkamati.

Ngữ vựng:

abbhokāsa (nt): ngoài trống

nābhijjhādomanassa = na+abhijjhā (nut) sự tham lam+domanassa (trut): sầu muộn

anvāssavati (anu+ā+√su+a+ti): chạy vào, tấn công

sambahula (tt): nhiiều

avidūra (trut): gần

Nhóm tổ chức lớp Đọc hiểu Pāḷi
—————————————

Tổng hợp tài liệu: Đọc Hiểu Pali – Tổng Hợp Link & Tài Liệu Bài Học – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)

* Tài liệu này để các học viên trong lớp Đọc Hiểu Pali do Sư Thiện Hảo hướng dẫn tham khảo. Do sự thỉnh mời của một số quý vị thiền sinh mong muốn học tiếng Pali, đây là lớp đầu tiên Sư Thiện Hảo giảng dạy online, và tài liệu này không tránh khỏi có những chỗ chưa hoàn thiện, thậm chí có những chỗ sai ngoài ý muốn. Chúng tôi kính mong quý vị hoan hỷ góp ý để tài liệu và lớp học được hoàn thiện tốt hơn. Nguyện Dhamma được trường tồn và đem lại lợi lạc cho phần đông.

BÀI HỌC SỐ 13

Thứ Ba, 22-09-2020

TIỀN TỐ (upasagga)

Tiền tố là thành phần được ghép ở đầu các động từ, phân từ, bất biến quá khứ phân từ, nguyên mẫu, danh từ và tính từ để tạo nên sự khác biệt (có thể đổi nghĩa hoặc tăng cường) so với từ gốc. Có tất cả 20 tiền tố trong Pāli ngữ:

Một số ví dụ về Tiền tố:

1. Ime manussā yāni puññāni vā pāpāni vā karonti tāni te anugacchanti.
2. Yāgu khudhaṃ hanti, pipāsaṃ vinodeti, vātaṃ anulometi, vatthiṃ sodheti, āmāvasesaṃ pāceti.
3. Gambhīre uṭṭhitā ūmi na velaṃ ativattati. 
4. Sabbā itthiyo vāpiyaṃ nahātvā padumāni pilandhitvā āgacchiṃsu.
5. Kassa putto dakkhiṇaṃ disaṃ gantvā vīhiṃ āharissati?

Ngữ vựng:

puñña (trut): phước báu, công đức

yāgu (nut): cháo suông, nước cháo loãng

khudhā (nut): sự đói

pipāsā (nut): sự khát

vinodeti (vi+√nud+e+ti): làm tiêu tan/mất đi

vāta (nt): gió

anulometi (đt định danh từ anuloma): làm cho hợp/tương thích với

vatthi (nut): bọng đái, bàng quang

sodheti (đt nguyên nhân của sujjhati): làm sạch, tịnh hoá 

āmāvasesa (phần chưa tiêu hoá) = āma (tt) sống, thô+avasesa (trut) phần còn dư/sót lại

pāceti (đt nguyên nhân của pacati): khiến cho sôi

gambhīra (tt): sâu thẳm

ūmi (nut): con sóng

velā (nut): bờ (sông, biển)

ativattati (ati+√vat+a+ti): vượt qua, thắng phục

sabba (tt): tất cả, toàn bộ, mọi

vāpi (nut): bể/ao nước

nahāyati (√nhā+ya+ti): tắm

paduma (trut): hoa sen

pilandhati (api+nah+a+ti): trang điểm, đeo

putta (nt): người con trai, nam tử

dakkhiṇa (tt): thuộc phía Nam

disā (nut): hướng

vīhi (nt): lúa

BẤT BIẾN TỪ (nipāta)

Bất biến từ gồm tất cả những từ không có biến cách văn phạm như: Trạng từ, Tiền tố, Giới từ, Liên từ, Thán từ, Nghi vấn từ, Bất biến quá khứ phân từ và Nguyên mẫu. Trong đó, Bất biến quá khứ phân từ, Nguyên mẫu và Tiền tố đã được đề cập ở trên.

1. Trạng từ:

Trạng từ là từ chỉ định động từ (ví dụ: so sīghaṃ dhāvati – nó chạy nhanh), tính từ (ví dụ: sā ati cāruṃ saddaṃ bhavati – cô ấy có giọng nói rất quyến rũ) hoặc trạng từ khác (ví dụ: so ati sīghaṃ dhāvati – nó chạy rất nhanh). 

Trạng từ tiếng Pāli có thể được chia thành 3 nhóm: 

(i) Trạng từ phát sinh được tạo nên bằng cách thêm hậu tố vào gốc đại từ, gốc danh từ, hoặc tính từ như

1. thêm ‘dhā/dhi, khattuṃ, ka’ vào số từ hoặc tính từ để tạo nên nghĩa gấp đôi, tập thể, ví dụ: ekadhā (một lần); dasaguṇa (10 lần); sabbadhā/sabbadhi (ở mọi nơi); ekaso (từng cái một); dvikkhattuṃ (2 lần); catukka (gồm 4 thứ)
2. thêm ‘to’ vào giới từ (abhito – gần, parato – xa), danh từ (dakkhiṇato – ở phía Nam, piṭṭhito – từ bề mặt/phía sau) và tính từ (sabbato – ở khắp nơi)
3. thêm ‘tra, tha’ vào tính từ để chỉ nơi chốn, ví dụ: aññatha (ở nơi khác), sabbatha (ở mọi nơi)
4. thêm ‘dā’ tính từ và số từ, ví dụ: ekadā (một lần), sadā=sabbadā (mọi lúc)
5. thêm ‘so, sā’, ví dụ: bahuso (phần lớn)
6. ‘iti’ được dùng như phân từ đoạn trích dẫn và thường được viết tắt là ‘ti’.

(ii) Trạng từ dạng biến cách:

1. Một số biến cách đại từ và tính từ được dùng như trạng từ.
2. Đối cách được dùng nhiều như kiṃ (tại sao?); taṃ (đó, ấy)…
3. Từ danh từ như divasaṃ (trong ngày); rattiṃ (vào ban đêm)…
4. Từ tính từ như ciraṃ (lâu dài); khippaṃ (nhanh chóng)…
5. Một số trạng từ có nguồn gốc mơ hồ nên được xếp vào Đối cách của danh từ hoặc tính từ đã lỗi thời như mitho, mithu (lẫn nhau); alaṃ (đủ); tuṇhī (im lặng)…

Công cụ cách: thường được dùng với đại từ (tena – do đó; yena – bởi vì); với danh từ (divasena – trong 1 ngày, divā – ban ngày, sahāsā – đột nhiên); với tính từ (cirena – dài, antarena – bên trong, ở giữa)

Tặng cách: được dùng hạn chế (atthāya – vì mục đích; cirāya – vì lâu bền; hitāya – vì lợi ích)

 Xuất xứ cách: thường được dùng với đại từ như kasmā (tại sao?); yasmā (bởi vì); pacchā (phía sau); heṭṭhā (bên dưới)

Sở hữu cách: hiếm khi được dùng với đại từ (kissa – tại sao?); với tính từ (cirassa – dài/lâu); với danh từ (hetussa – có nhân quả)

Vị trí cách: thường được dùng như bāhire (bên ngoài); dūre (xa); avidūre (không xa); samīpe, santike (gần); rahasi (riêng tư, bí mật); bhuvi (rên địa cầu)

(iii) Trạng từ thuần tuý: là những trạng từ nằm ngoài 2 nhóm trên như kira, kila (họ nói, chúng ta được bảo rằng); hi (chắc chắn, thực sự); khalu (thực vậy); tu (bây giờ, thực sự); atha, atho (và, cũng vậy, sau đó)…

‘Na’ diễn đạt sự phủ định đơn giản; ‘mā’ diễn đạt sự cấm đoán và thường được dùng với thì Bất định khứ; ‘nanu’ được dùng để đặt câu hỏi cho câu trả lời khẳng định; ‘nu’ dùng để hỏi những câu đơn giản; ‘no’ không phải; ‘nūna’ chắc chắn, có lẽ; ‘nānā’ khác nhau.

Phân từ ‘kva’ ở đâu?

Các phân từ trên đây được các văn phạm gia gọi là nipātā, chúng có số lượng khoảng hai trăm từ.

Tiền tố động từ (20 loại ở trên), còn có 4 loại không thể tách rời là:

1. ‘a’ (không, không có) như abhaya (vô uý); abāla (không ngu ngốc); apassanto (không nhìn thấy)… 
2. ‘du’ (xấu, bệnh, khó) như dubbaṇṇo (xấu xí, xấu tính); duddamo (khó thuần phục); duggo (khó vượt qua)…
3. ‘su’ (tốt, dễ dàng, dư thừa, xuất sắc) như subhāsito (khéo nói); subahu (rất nhiều); sudanto (khéo thuần phục); sukaro (dễ làm)…
4. ‘sa’ được dùng thay cho ‘sam’ (sở hữu, tương tự; với, và; bao gồm) như sabhāriya (với vợ); salajja (có xấu hổ); sabhoga (giàu có); savihārī (sống với)… 

Về nội dung, trạng từ tiếng Pāli còn được chia thành 6 loại:

(i) Trạng từ chỉ thể cách: dùng để trả lời cho tiếng ‘kathaṃ?’ (thế nào?), ví dụ: so dukkhaṃ vasati (hắn sống đau khổ). Chúng là: aññamaññaṃ (lẫn nhau); anupubbaṃ (tuần tự); cittarūpaṃ (tuỳ/vừa ý); dukkhaṃ (một cách khó nhọc)…

(ii) Trạng từ chỉ nơi chốn: dùng để trả lời cho tiếng ‘kuhiṃ?’ (ở đâu?), ví dụ: so atra āgantvā vasati (hắn đi đến và sống ở đây). Chúng là: atra, ettha, iha, idha (ở đây); tatra, tattha, tahiṃ (ở đó); ekamantaṃ (một bên), ato, ito (từ đây); tato (từ đó, do đó)…

(iii) Trạng từ chỉ thời gian: dùng để trả lời cho tiếng ‘kadā?’ (khi nào?), ví dụ: so suve gāmaṃ gacchissati (ngày mai, hắn sẽ đi đến làng). Chúng là: aciraṃ (không bao lâu); hiyyo, hīyo (hôm qua); ajja (hôm nay); suve, sve (ngày mai); idāni, dāni (hiện nay, bây giờ)…

(iv) Trạng từ chỉ mức độ: dùng để chỉ số lượng, mức độ,… của sự vật, ví dụ: seṭṭhi dhanaṃ atibālhaṃ bhavati (vị triệu phú có rất nhiều tài sản). Chúng là: atibālhaṃ (quá/rất nhiều); ekajjaṃ (chung); catukkhattuṃ (bốn lần); bahukkhattuṃ (nhiều lần); bhiyyo, bhīyo (hơn)…

(v) Trạng từ chỉ ý kiến: dùng để chỉ ý định, quan điểm,…, ví dụ: āma, jānāmi (vâng, tôi hiểu). Chúng là: āma (vâng, dạ); alaṃ (đủ/vừa rồi); evaṃ (như vậy, phải)…

(vi) Trạng từ nghi vấn: là những từ mang tính cách hỏi, ví dụ: kuto idhāgato asi? (bạn từ đâu đến đây?) Chúng là: kathaṃ (thế nào? làm sao?); kutra, kattha, kuhiṃ, kahaṃ, kva (ở đâu); kuto (từ đâu? từ cái gì?); kadā, kudā (khi/lúc nào?); kiṃ (ai? cái gì?)… 

Vị trí:  Trạng từ có thể đứng đầu câu hoặc trước từ (động từ, danh từ, trạng từ khác) mà nó chỉ định.

Một số ví dụ về Trạng từ:

1. Imesaṃ dasannaṃ dhanavantānaṃ pañcamo sukhaṃ jīvati. 
2. Bhikkhū Bhagavato santikaṃ āgantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. 
3. Kathaṃ te cattāro vāṇijā tattha vasanti? 
4. Kīvaciraṃ pabbajitosi, āvuso bākula? 

Ngữ vựng:

sukhaṃ (trt): an lạc

jīvati (√jiv+a+ti): sống, cư trú

santikaṃ (trt): gần, sát

vandati (√vand+a+ti): đảnh lễ

ekamantaṃ (trt): 1 bên

vāṇija (nt): thương nhân

kīva (bbt): bao lâu?

ciraṃ (trt); cho bền lâu

2. Giới từ:

Giới từ là tiếng đứng liên lạc giữa các danh từ hoặc danh từ tương đương với các thành phần khác trong mệnh đề. 

Các tiền tố động từ có thể là các giới từ, và được dùng với danh từ và động từ. 

Nhiều trạng từ (2 nhóm ở trên, trừ nhóm Trạng từ dạng biến cách vì ít được dùng) được dùng như giới từ đi kèm với danh từ. 

Các giới từ hoặc từ được dùng như giới từ có thể chi phối các cách, trừ Chủ cách và Hô cách.

Các tiến tố động từ (20 loại) yêu cầu danh từ phải ở biến cách này hoặc biến cách khác.

Biến cách thường được dùng với các giới từ hoặc các trạng từ thuộc giới từ là: Đối cách (ví dụ: abhito gāma vasati – hắn sống gần làng), Công cụ cách (ví dụ: puttena saha dhanavā pitā – người cha giàu có cùng với đứa con trai) và Sở thuộc cách. 

Một số ví dụ về Giới từ:

1. Hiyyo so tassa mittehi saddhiṃ nahāyituṃ nadiṃ nerañjaraṃ pati gacchi. 
2. Bandhavo susūhi saddhiṃ amhākaṃ gehaṃ āgamissanti. 
3. Purisena pharasunā chinno so rukkho tassa gehassa upari pati.
4. Purā samaṇo kumārakassapo setabyake brāhmaṇagahapatike bāle abyatte saññāpeti. 

Ngữ vựng:

mitta (nt): bạn bè/hữu

nahāyati (√nha+ya+ti): tắm

bandhu (nt): người bà con

susu (nt): bé trai, cậu bé

pharasu (nt): búa, rìu

bāla (tt): trẻ con, dại dột

abyatta (tt): ngu si, thiếu kinh nghiệm

saññāpeti (saṃ+√ñā+āpe+ti): thuyết phục, dạy dỗ

3. Liên từ:

Liên từ là từ nối các từ với các mệnh đề hoặc các mệnh đề với nhau trong cùng một câu. Liên từ được phân ra làm 2 loại: liên từ tập hợp và liên từ phụ thuộc.

(i) Liên từ tập hợp: là từ nối các từ với các mệnh đề cùng một giá trị, ví dụ: kumārā ca kumāriyo ca aṅgaṇe kīḷanti (các cậu bé và cô bé đang chơi trên sân). Một số liên từ tập hợp: athavā, vā (hoặc); ca, api, api ca (và); pana (nhưng, trái lại); handa (vậy thì, cho nên); appeva (nếu); evañca pana (như vậy thì); kiṃ pana (huống nữa là); kho, khalu (thật vậy); have (dĩ nhiên)… 

(ii) Liên từ phụ thuộc: từ nối hai mệnh đề khác giá trị nhau (chính – phụ), ví dụ: yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho taṃ bhikkhuṃ abbheyya (nếu đã hợp thời đến Tăng, thì Tăng nên phục vị tỳ-khưu ấy). Liên từ phụ thuộc gồm có 6 loại là:

1. Chỉ thể cách: iva, viya, yathā (như là, ví như), ví dụ: Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī. (An lạc theo sau người ấy như bóng không rời hình)
2. Chỉ thời gian: tāvad’eva (ngay khi); yato, yasmā (từ khi); yāva… tāva (trước khi); tasmiṃ antare (trong khi); yāva (cho tới khi)…, ví dụ: Yāva so āgacchati tāva tava kammaṃ niṭṭhāpehi. (Hãy hoàn tất việc của bạn trước khi hắn tới)
3. Chỉ nơi chốn: yatra, yattha, yahiṃ (ở đâu); yattha, yattha katthaci (bất cứ đâu), ví dụ: Yattha Bhagavā dhammaṃ deseti tattha mahājano sannipatati. (Thế Tôn thuyết pháp ở đâu thì đại chúng tụ hội ở đó.)
4. Chỉ duyên cớ: yasmā, tasmā, tena (vì, bởi vì), ví dụ: Tasmā saṃyamamattānaṃ, assaṃ bhadraṃva vāṇijo. (Vậy hãy tự điều phục như khách buôn ngựa hiền.)
5. Chỉ điều kiện: ce, sace, yadi (nếu); no ce, yadi na (trừ phi, nếu… không), ví dụ: Sace corā tatra gantvā amussa gahapatino gehaṃ pavisissaṃsu, rājapurisā sabbe te agaṇhissaṃsu. (Nếu các tên trộm đi đến đó và lẻn vào nhà của người gia chủ, thì các cảnh sát có thể tóm gọn bọn chúng.)
6. Chỉ sự tương phản: kiñcāpi, yadi pi, yajjapi (mặc dù, tuy rằng), ví dụ: Aduñhi, bho gotama, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ, kiñcāpi ārakā udakā thale nikkhittaṃ. (Thưa tôn giả Gotama, khúc gỗ tươi đầy nhựa này, dù bị quăng ở chỗ ẩm ướt)

Một số ví dụ về Liên từ:

1. Kiñcāpi kho, bho gotama, mahā bhikkhusaṅgho aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni, ahañca brāhmaṇesu abhippasanno; adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena. 
2. Yattha yattha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā atthī’ti vadanti, tattha tattha gantvā sākacchaṃ karonti. 
3. Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ — ‘paññāvuddhiyā vaḍḍhissāmā’ti 
4. Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekarūpampi samanupassāmi yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati yathayidaṃ, bhikkhave, itthirūpaṃ. 

Ngữ vựng:

mahā (tt) lớn

aḍḍhateḷasa (12^1/2) = aḍḍha (tt) 1/2+teḷasa (tt) 13

abhippasanna (qkpt của abhippasīdati): có lòng tin nơi

adhivāseti (đt nguyên nhân của adhivasati): đồng ý, chấp thuận

svātanāya (tt): cho ngày hôm sau

paṇdita (tt): thông thái, khéo léo

sākacchā (nut): cuộc đàm luận

sikkhati (√sikkh+a+ti): học hỏi, tự huấn

paññā (nut): trí tuệ

vuddhi (nut): sự tăng trưởng

vaḍḍhati (√vaḍḍh+a+ti): tăng trưởng, phát triển

samanupassati (saṃ+anu+√dis+a+ti): thấy, nhận biết

pariyādāti (pari+ā+√dā+a+ti): xâm chiếm, làm kiệt sức

yathayidaṃ (lt): như, giống như

itthirūpa (trut): sắc của nữ nhân = itthi (nut) nữ nhân+rūpa

4. Thán từ: 

Thán từ là những từ biểu thị cảm xúc hoặc để gọi đáp khiến cho câu nói thêm phần sinh động. Nó không có giá trị về mặt văn phạm. Thán từ có thể tạm phân thành 2 loại: Hô thán từ và Cảm thán từ.

1. Hô thán từ được dùng để kêu gọi, xưng hô… và được dùng kèm với danh từ hô cách. Sau đây là một số Hô thán từ được tìm thấy trong Pāli ngữ:

are = ê!, này! (diễn tả sự ngạc nhiên và kích động)

hare = ê!, này! (dùng cho người nhỏ hơn)

he = ê!, này! (dùng cho người ngang hàng)

ambho = kìa bạn!, này bạn!

bho, bhante = thưa/bạch ngài!

yagghe = tâu!, bẩm!, thưa! (dùng với người lớn hơn hoặc để cổ vũ)

āvuso = hỡi bạn!, này hiền giả! (dùng với người nhỏ hơn)

bhaṇe = này!, xem đây!, ta bảo! (thường được nhà vua dùng với thần dân)

tāta = thân!, yêu dấu! (dùng gọi người thân cho cả người lớn hoặc người nhỏ)

re = ê!, ê này!, cút đi! (diễn tả sự khinh thường)

2. Cảm thán từ được dùng để diễn tả cảm xúc, ý tưởng… Sau đây là một số Cảm thán từ được tìm thấy trong Pāli ngữ:

hā, aho, ahaha =  ôi!, chao ôi! (diễn tả sự buồn bã, tiếc nối hoặc không tán thành)

aho dukkhaṃ = ôi!, chao/than ôi!, trời ơi!

hā, aho, handa, alakkhikaṃ = a!, than ôi!, ha ha!, lạ quá! (tỏ ý ngạc nhiên, nghi ngờ, vui sướng, đắc thắng)

aho = thôi đi! (tỏ ý khinh thường, không tán thành)

aho vata = a!, chà!, ôi chao!

sotthy’atthu = chào tạm biệt!

sādhu = lành thay!, hay lắm!, tốt!

evam atthu! = mong như vậy!

āma, evaṃ = được, nhất trí

dhi, dhiratthu = xì!, úi chà!, khiếp!, thật là xấu hổ/nhục nhã! (tỏ ý khinh/ghê tởm)

sādhu, bhavatu = tốt!, lành thay!, nên như vậy!

apehi, apayāhi, apagaccha, apakkama = đi/cút/xéo đi!

svāgataṃ, suvatthi, sotthi = chào!, xin chào! (có Tặng cách theo sau)

suṇātha = nghe đây!

tuṇhī, tuṇhī bhavatha, nissaddā hotha (xuỵt!, im lặng!)

jaya jaya = hoan hô! hoan hô!

bhaddhaṃ = đúng!

apasara = xuỵt!, xuỳ! (xua người/vật đi chỗ khác)

ciraṃ jīvatu = muôn năm!

svāgataṃ = hoan nghênh!

maññe = tôi nghĩ rằng!

bhaṇe = để chắc chắn!, nhìn đây

Một số ví dụ về Thán từ:

1. Sādhu vata bhavantaṃyeva gotamaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. 
2. Sakkā nu kho, bho kaccāyana, evemeva diṭṭhena dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññāpetuṃ? 
3. Acchariyaṃ, vata bho, abbhutaṃ, vata bho, puññānaṃ gati, puññānaṃ vipāko.
4. Ehi kho, mārisa moggallāna, svāgataṃ, mārisa moggallāna! Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyaṃ akāsi yadidaṃ idhāgamanāya.

Ngữ vựng:

paṭibhāti (paṭi+√bhā+a+ti): làm cho rõ/hiển nhiên; giải thích

bhāsita (trut): lời nói

sandiṭṭhika (tt): rõ ràng

sāmaññaphala = sāmañña (trut) sa-môn hạnh+phala (trut) quả

paññāpeti (pa+√ñā+āpe+ti): tuyên bố, định nghĩa 

acchariya (tt): kỳ diệu, phi thưởng

abbhuta (tt): lạ lùng

gati (nut): sự đi

puñña (trut): phước báu, công đức

eti (√i+a+ti): đến

mārisa (tt dùng trong hô cách): thưa/bạch ngài

cirassaṃ (trt): đã rất lâu/lâu rồi

pariyāya (nt): sự sắp xếp/sửa soạn

pariyāyaṃ karoti (thng): sắp xếp, sửa soạn

yadidaṃ (bbt): cụ thể là, ấy là

āgamana (trut): sự đến/đến gần

5. Nghi vấn từ:

Nghi vấn từ là những phân từ mang nghĩa nghi vấn trong câu. Nó khác hoàn toàn với Đại từ nghi vấn (ví dụ: kati, kaci…) và Tính từ nghi vấn (ví dụ: ). Sau đây là một số phân từ nghi vấn trong Pāli ngữ:

api, api nu, nu = phải không? (‘nu’ thường được ghép sau các đại từ nghi vấn như kacci nu,…)

nanu = có phải?, phải chăng? (nghi vấn khẳng định từ)

su = phải không? (thường được ghép sau các đại từ nghi vấn như kiṃ su, kaccissu,…)

Một số ví dụ về Nghi vấn từ:

1. Bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālituṃ? 
2. Nanu mayā, moghapurisa, anekapariyāyena antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā? 
3. Kacci nu kho me attā sīlato na upavadatī’ti pabbajitena abhiṇhaṃ paccavekkhitabbaṃ. 
4. Saññāvedayitanirodhaṃ samaṇo gotamo āha; tañca sukhasmiṃ paññapeti. Tayidaṃ kiṃsu, tayidaṃ kathaṃsu? 

Ngữ vựng:

bhabba (tt): có thể

paritta (tt): nhỏ, bé

aggi (nt): lửa

ujjāleti (đt nguyên nhân của ujjalati): đốt, nhóm (lửa)

moghapurisa (nt): kẻ ngu/vô dụng = mogha (tt) rỗng không, ngu ngốc, vô dụng+purisa

anekapariyāya (nt): các cách khác nhau = aneka (tt) nhiều, vô số+pariyāya

antarāyika (tt): gây/tạo chướng ngại

vuccati (√vac+ya+ti): được gọi/nói

kacci nu (nghvt): có chăng?, phải không?

sīla (trut): giới hạnh

upavadati (upa+√vad+a+ti): chỉ trích, mắng nhiếc

pabbajita (nt): người xuất gia, nhà sư

abhiṇhaṃ (trt): thường xuyên

paccavekkhati (pati+ava+√ikkh+a+ti): suy ngẫm, quán chiếu 

tayidaṃ = taṃ+idaṃ

kiṃsu (nghvt): là gì?

kathaṃsu (nghvt): thế nào?, ra sao?

Nhóm tổ chức lớp Đọc hiểu Pāḷi
—————————————

Tổng hợp tài liệu: Đọc Hiểu Pali – Tổng Hợp Link & Tài Liệu Bài Học – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)

* Tài liệu này để các học viên trong lớp Đọc Hiểu Pali do Sư Thiện Hảo hướng dẫn tham khảo. Do sự thỉnh mời của một số quý vị thiền sinh mong muốn học tiếng Pali, đây là lớp đầu tiên Sư Thiện Hảo giảng dạy online, và tài liệu này không tránh khỏi có những chỗ chưa hoàn thiện, thậm chí có những chỗ sai ngoài ý muốn. Chúng tôi kính mong quý vị hoan hỷ góp ý để tài liệu và lớp học được hoàn thiện tốt hơn. Nguyện Dhamma được trường tồn và đem lại lợi lạc cho phần đông.

BÀI HỌC SỐ 14

Thứ Bảy, 26-09-2020

LUẬT HÀI ÂM (sandhi)

Sandhi là một phần của văn phạm Pāli bàn về sự thay đổi hài âm xuất hiện khi hai chữ cái trong cùng một từ hoặc thuộc hai từ kết hợp với nhau. Sandhi gồm có 3 loại: 

1. Sara-sandhi (hài âm nguyên âm) = nguyên âm + nguyên âm, 
2. Vyañjana-sandhi (hài âm phụ âm) = nguyên âm + phụ âm, 
3. Niggahīta-sandhi (hài âm ‘ṃ’) = ‘ṃ’ + nguyên âm/phụ âm

1. Hài âm nguyên âm (sarasandhi): là sự kết hợp giữa nguyên âm cuối của từ đầu với nguyên âm đầu của từ sau, hoặc 2 nguyên âm liền kề trong cùng một từ theo các luật sau:

1. Đôi lúc, nguyên âm trước bị xoá (lopa) và giữ nguyên âm sau, hoặc ngược lại, ví dụ:

yassa+indriyāni = yasindriyāni

aggi+āhito = aggāhito

2. Đôi lúc, nguyên âm trước bị xoá và nguyên âm sau bị làm thành dài, hoặc ngược lại, ví dụ:

tatra+ayaṃ =tatrāyaṃ

kiṃsu+idha vittaṃ = kiṃsūdha vittaṃ

(Lưu ý: khi a, i, u bị làm thành dài, có thể thêm dấu (-) hoặc dấu (’) trước nó để tạo nên dấu hiệu nhận biết.)

3. a hoặc ā + i hoặc ī = e; a hoặc ā + u hoặc ū = o. Ví dụ:

upa+ikkhati = upekkhati

canda+udayo = candodayo

4. Khi 2 nguyên âm cùng loại gặp nhau thì bị làm thành dài: (1) a+a =ā; i+i = ī; u+u = ū; (2) a+ā = ā; i+ī = ī; u+ū = ū; (3) ā+a = ā; ī+i = ī; ū+u = ū; (4) ā+ā = ā; ī+ī =ī; ū+ū = ū. Ví dụ:

ñāṇa+alokena = ñāṇālokena

demi+iti = demīti

5. Nguyên âm e có thể bị xoá khi có trường hoặc đoản nguyên âm khác loại theo sau, ví dụ:

me+āsi = m’āsi

sace+assa = sac’assa

6. Sau o, nguyên âm a thường bị xoá, ví dụ:

yo+ahaṃ = yo’haṃ

cattāro+ime = cattāro’me

7. Nguyên âm i, u, e, o có thể bị đổi thành bán nguyên âm của chúng (bán nguyên âm y của i và e; bán nguyên âm v của u và o) khi có nguyên âm khác theo sau, ví dụ:

vi+ākāsi = vyakāsi

anu+eti = anveti

8. Để tránh sự vấp âm, nên một trong số các phụ âm như: y, v, m, d,n, t, r, l (=ḷ), h (nhưng d, r, m, y, v được dùng nhiều nhất) được chèn vào 2 nguyên âm, ví dụ:

na+imassa = nayimassa

bhū+ādāya = bhūvādāya

idha+āhu = idhamāhu

tāva+eva = tāvadeva

2. Hài âm phụ âm (vyañjanasandhi): là sự kết hợp giữa nguyên âm cuối của từ đầu với phụ âm đầu của từ sau (thường trong thể thơ) theo các luật sau:

1. Trường nguyên âm có thể bị làm ngắn trước một phụ âm, hoặc ngược lại, ví dụ:

yathā+bhāvi+guṇena = yathabhāviguṇena

su+rakkhaṃ = sūrakkhaṃ

2. Phụ âm theo sau một từ hoặc phân từ kết thúc bằng một nguyên âm, thường được lặp lại (hữu khí âm được lặp lại bởi một vô khí âm, vô khí âm được lặp lại bởi một vô khí âm), ví dụ:

idha+pamādo = idhappamādo

yathā+kamaṃ = yathakamaṃ

3. Nguyên âm o trong so, eso có thể bị đổi thành a trước một phụ âm, ví dụ:

eso dhammo = esa dhammo

so muni = sa muni

Đôi khi, sự thay đổi này cũng xảy ra trước cả một nguyên âm, ví dụ: so attho = sa attho

3. Hài âm ‘ṃ’ (niggahītasandhi): là sự kết hợp giữa phụ âm mũi ‘ṃ’ của từ đầu với một nguyên hoặc phụ âm đầu của từ sau theo các luật sau:

1. Niggahīta có thể bị đổi hoặc không khi có một phụ âm theo sau, ví dụ: taṃ dhammaṃ kataṃ
2. Niggahīta có thể bị đổi thành âm mũi cùng nhóm với phụ âm khi phụ âm ấy theo sau, ví dụ: 

taṇhaṃ+karo = taṇhaṅkaro

evaṃ+kho = evaṅkho

dhammaṃ+ca = dhammañca

3. Niggahīta bị đổi thành ññ hoặc ñh khi có e hoặc h theo sau, ví dụ:

taṃ+eva = taññeva

taṃ+hitassa = tañhitassa

4. ‘y’ sau niggahīta bị đồng hoá với nó biến thành ññ, ví dụ: 

saṃ+yuttaṃ = saññuttaṃ

saṃ+yogo = saññogo

5. Niggahīta bị đổi thành m, khi đứng trước một nguyên âm, ví dụ:

taṃ+atthaṃ = tamatthaṃ

kiṃ+etaṃ = kimetaṃ

6. Đôi khi, niggahīta bị đổi thành d khi đứng trước một nguyên âm, ví dụ:

etaṃ+attho = etadattho

etaṃ+avoca = etadavoca

7. Niggahīta có thể bị xoá khi đứng trước một nguyên âm, ví dụ:

tāsaṃ+ahaṃ = tāsāhaṃ

buddhānaṃ+sāsanaṃ = buddhānasāsanaṃ

8. Đôi khi, niggahīta có thể được chèn giữa một nguyên âm và phụ âm, ví dụ: 

ava+siro = avaṃsiro

manopubba gamā = manopubbaṅgamā

9. Sau niggahīta, một nguyên âm có thể bị xoá, ví dụ: 

kiṃ+iti = kinti

cakkaṃ+iva = cakkaṃva

Một số ví dụ về Hợp từ:

1. Sabb’eva mayaṃ dhammaṃ sutvā taṃ sādhukam manasikarissāma. 
2. Yadā’haṃ nagaraṃ agamāsiṃ tad’eko puriso mama chattaṃ gaṇhi.
3. Sacāyaṃ kumāro agāraṃ ajjhāvasati, rājā bhavissati cakkavattī. 
4. Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī.

Ngữ vựng:

sādhukam (trt): tốt đẹp, hoàn toàn

manasikaroti (manasi+√kar+o+ti): tác ý/hướng tâm đến

chatta (trut): dù, lọng

agāra (trut): nhà

ajjhāvasati (adhi+ā+√vas+a+ti): sống, cư ngụ

cakkavattī (nt): Chuyển luân vương

anveti (anu+√i+a+ti): theo sau

chāyā (nut): bóng

anapāyinī = na+apāyin (tt) đi mất

SỰ HÌNH THÀNH TỪ LOẠI

(bổ sung cho phần danh từ) 

Trong Pāli ngữ, danh từ được hình thành theo 3 cách: 

1. bằng việc kết hợp các danh từ với nhau và thường được gọi là Phức hợp ngữ/Hợp từ (samāsa), 
2. bằng việc thêm hậu tố vào ngữ căn hoặc động từ cơ bản và thường được gọi là Thứ chuyển hoá ngữ (taddhita), và
3. bằng việc thêm hậu tố vào danh từ và thường được gọi là Sơ chuyển hoá ngữ (kita).

1. Phức hợp ngữ/Hợp từ (samāsa):

Hợp từ (samāsa) là từ được kết hợp bởi hai hay nhiều từ (có thể là danh từ, tính từ,…) lại với nhau dựa theo nguyên tắc là Từ vĩ cách của thành phần đầu thuộc từ ghép luôn bị xoá bỏ và chỉ có thành phần cuối của từ ghép mới được chia biến cách mà thôi. Có 6 loại hợp từ: (i) dvanda – Hội tụ hợp từ, (ii) tappurisa – Định thuộc hợp từ, (iii) kammadhāraya – Tính từ hợp từ, (iv) digu – Định số hợp từ, (v) avyayibhāva – Bất biến hợp từ, (vi) bahubbīhi – Quan hệ hợp từ. 

(i)  Dvanda – Hội tụ hợp từ (dt + dt): được kết hợp bởi 2 hay nhiều danh từ đồng đẳng nhau (có thể khác tính và số nhưng phải cùng biến cách) về mặt cú pháp với việc thêm liên từ ‘ca’ sau mỗi thành phần của hợp từ. Hợp từ này có 2 loại: 

1. Hợp từ ở dạng trung tính số ít bất kể số của các thành phần trong hợp từ, ám chỉ 1 tập hợp, ví dụ:

mukhanāsikaṃ = mukhañca nāsikā ca (miệng và mũi) 

chavimaṃsalohitaṃ = chavi ca maṃsañ ca lohitañ ca (da, thịt và máu) 

2. Hợp từ ở dạng số nhiều và chỉ lấy tính-biến cách của thành phần cuối mà thôi, dạng này đôi khi giống như dạng số nhiều của (1), ví dụ:

samaṇabrāhmanā = samaṇā ca brāhmaṇā ca (các sa-môn và bà-la-môn) 

candimasuriyā = candimā ca suriyo ca (mặt trăng và mặt trời)

Lưu ý: Các từ kết thúc với ‘i, u’ thì được đặt trước. Các từ ngắn được đặt trước các từ dài. Nguyên âm ‘ī, ū’ thường được làm ngắn ở giữa hợp từ. Đôi khi danh từ nữ tính ở giữa hợp từ có dạng nam tính (candimasuriyā) hoặc không thay đổi (jarāmaraṇaṃ).

Hợp từ ở số nhiều được gọi là ‘itaritara’ hay ‘asamāhāra’ vì các thành phần của hợp từ là khác biệt. Hợp từ ở trung tính số ít được gọi là ‘samāhāra’ vì các thành phần của hợp từ là 1 tập hợp. Còn hợp từ ở số nhiều hoặc trung tính thì được gọi là vikappasamāhāra.

(ii) Tappurisa – Định thuộc hợp từ (dt + dt hoặc tt): được kết hợp bởi 2 thành phần bất đồng biến cách mà thành phần đầu có biến cách thuộc 6 biến cách ngoại trừ Chủ cách và Hô cách. Tính và số của hợp từ này do thành phần sau định đoạt. Biến cách của thành phần đầu bị xoá bỏ, ngoại trừ một số trường hợp được gọi alutta-tappurisa. Nguyên âm ‘ā’ của các từ như rājā, mātā,… được làm ngắn ở thành phần đầu. Dựa vào biến cách của thành phần đầu nên hợp từ được phân thành 6 loại:

1. Tappurisa với Đối cách (dutiya-tappurisa), ví dụ:

araññagato = araññaṃ gato (đã đi vào rừng) 

kumbhakāro = kumbhaṃ kāro (thợ gốm) 

2. Tappurisa với Công cụ cách (tatiya-tappurissa), ví dụ:

buddhabhāsito = buddhena bhāsito (do đức Phật thuyết) 

viññugarahito = viññūhi garahito (bị người trí khiển trách) 

3. Tappurisa với Tặng cách (catutthī-tappurissa), ví dụ:

kathinadussaṃ = kathinassa dussaṃ (vải để may y kathina)

Buddhahadeyyaṃ = buddhassa deyyaṃ (đáng được cúng cho đức Phật) 

Theo Niruttadīpanī và Saddanīti, một số hợp từ được ghép cùng ‘kāmo’ (thèm muốn, khao khát), ví dụ:  

kathetukāmo = kathetuṃ kāmo (muốn nói)

sotukāmo = sotuṃ kāmo (muốn nghe)

4. Tappurisa với Xuất xứ cách (pañcamī-tappurisa), ví dụ:

nagaraniggato = nagaramhā niggato (đi ra khỏi thành) 

rukkhapatito = rukkhasmā patito (rơi khỏi cây)

5. Tappurisa với Sở thuộc cách (chaṭṭhī-tappurisa)

rājaputto = rañño putto (con trai của vua, hoàng tử)

bhikkhunisaṅgho = bhikkunīnaṃ saṅgho (hội chúng tỳ-kheo Ni)

Loại Định thuộc hợp từ này là phổ biến nhất. Nguyên âm cuối ‘ī, ū’ của thành phần đầu được làm ngắn thành ‘i, u’. 

6. Tappurisa với Vị trí cách (sattamī-tappurisa), ví dụ:

araññavāso = araññe vāso (sống trong rừng) 

dhammarato = dhamme rato (hoan hỷ trong Pháp)

Tappuisa dị biệt:

1. Đôi khi thành phần đầu của tappurisa bị đặt ở sau, ví dụ: rājahaṃso (= haṃsarājā) = haṃsānaṃ rājā (thiên nga vương)

alutta-tappurisa

2. Trong trường hợp này, biến cách của thành phần đầu không bị xoá bỏ như thông thường, ví dụ: pabhaṅkaro = pabhaṃ karo (tạo ra ánh sáng, mặt trời),…

(iii) Kammadhāraya – Tính từ hợp từ (tt/pht + dt): được kết hợp bởi 2 thành phần đồng cách và số. Hợp từ này (còn được gọi là missaka-tappurisa) được chia thành 6 loại:

1. Visesanapubbapada (tính từ được đặt ở đầu), ví dụ: 

mahāpuriso = mahanto puriso (người vĩ đại, đại nhân) 

aparapuriso = aparo puriso (người đàn ông kia)

2. Visesanaparapada (tính từ được đặt ở cuối), ví dụ:

araseṭṭho = naro seṭṭho (người đàn ông lớn tuổi nhất)

buddhaghosācariyo = buddhaghoso ācariyo (giáo thọ sư Buddhaghosa)

3. Visesanobhayapada (cả hai phần đều là tính từ), ví dụ:

sītuṇhaṃ = sītaṃ (tañca) uṇhaṃ (nóng và lạnh)

andhabadhiro = andho (ca so) badhiro ((người ấy) mù và điếc)

4. Sambhāvanāpubbapada (thành phần đầu chỉ ra nguồn gốc của thành phần sau); trong loại hợp từ này, các từ như ‘iti’ (ấy là, rằng), ‘evaṃ’ (như vậy, được gọi), ‘hutvā’ (được hiểu một cách tổng quát) được thêm vào giữa hợp từ cho tròn nghĩa, ví dụ:

aniccasaññā = anicca iti saññā (quan niệm/tưởng ấy là vô thường)

dhammabuddhi = dhammo iti buddhi (trí tuệ (sanh từ) Pháp)

5. Upamānuttarapada (sự tương tự (viya) được đặt ở giữa 2 thành phần), ví dụ:

Buddhādicco = ādicco viya buddho (đức Phật như mặt trời, đức Phật lỗi lạc) 

saddhammaraṃsi = raṃsi viya saddhammo (chánh Pháp như hào quang)

6. Avadhāranapubbapada (nhấn mạnh thành phần đầu); trong loại hợp từ này, ‘eva’ (bằng nhau) được thêm vào giữa hợp từ và được dịch theo nghĩa Sở thuộc cách, ví dụ:

sīladhanaṃ = sīlaṃ eva dhanaṃ (tài sản về giới hạnh)

paññāpajjoto = paññā eva pajjoto (ngọn đèn của trí tuệ) 

7. Kunipātapubbapada (thành phần đầu là ‘ku’), ví dụ:

kuputto = ku + putto (đứa con trai hư)

kadannaṃ = kad + annaṃ (đồ ăn dở)

8. Nanipātapubbapada (thành phần đầu là ‘na’), ví dụ:

anariyo = na + ariyo (không cao quý, đê tiện)

anūmi = na + ūmi (không có sóng)

9. Pātipubbapada (thành phần đầu là ‘pā, pa,…’), ví dụ:

pāvacanaṃ = pa + vacanaṃ (thiện ngôn, Phật ngôn)

pamukho = pa + mukho (đối diện, phía trước, trưởng)

(iv)  Digu – Định số hợp từ (tt số đếm + dt): được kết hợp bởi 2 thành phần (thành phần đầu luôn là số đếm) đồng cách và số. Định số hợp từ này tương tự Hội tụ hợp từ và gồm có 2 loại:

1. Samāhāra (thu gọn) luôn ở dạng trung tính số ít, ám chỉ 1 tập hợp, ví dụ:

tilokaṃ = tayo lokā (tam giới) 

sattāhaṃ = satta ahaṃ (bảy ngày, một tuần)

2. Asamāhāra (không thu gọn) ở dạng số nhiều và chỉ lấy tính-biến cách của thành phần cuối mà thôi, ví dụ:

tibhavā = tayo bhavā (tam hữu, 3 trạng thái sanh hữu) 

pañcindriyāni = pañca indriyāni (ngũ căn, 5 giác quan)

(v) Avyayibhāva – Bất biến hợp từ (bbt + dt): được kết hợp bởi 2 thành phần (thành phần đầu có thể tiền tố hoặc phân từ) và luôn ở trung tính cách số ít. Nó được dùng như một trạng từ. Ví dụ:

upagaṅgaṃ (gần sông Hằng) = upa + gaṅgāyaṃ (vtrc)

yāvajīvaṃ (miễn là được trường thọ) = yāva + jīvā (xxc)

antopāsādaṃ (trong cung điện) = anto + pāsādassa (sthc)

Đôi khi, biến cách của thành phần thứ 2 trong hợp từ được giữ lại (thường là Xuất xứ cách và Vị trí cách). Xuất xứ cách được giữ lại khi có bất biến từ như ‘pari, apa, ā, bahi, yāva,…’ ở phía trước, ví dụ:

yāvajivā hoặc yāvajivaṃ (miễn là được trường thọ)

apapabbatā hoặc apapabbataṃ (cách xa ngọn núi) 

bahigāmā hoặc bahigāmaṃ (bên ngoài làng)

pacchābhattā hoặc pacchābhattaṃ (sau bữa ăn)

tiropabbatā hoặc tiropabbate (vtrc) hoặc tiropabbataṃ (ở bên kia núi)

(vi) Bahubbīhi – Quan hệ hợp từ (dt + dt): được kết hợp bởi 2 thành phần đồng tính, cách và số nhưng nghĩa của hợp từ lại khác nghĩa ban đầu của 2 thành phần. Bahubbīhi tương đương với một mệnh đề quan hệ và được dùng như một tính từ (hoà hợp về tính, số và cách với danh từ mà nó bổ nghĩa). Có 7 loại bahubbīhi:

1. Bahubbīhi về Chủ cách (pathamā-bahubbīhi), ví dụ:

chinnahattho (puriso) = hatthaṃ puriso chinno (người mà bị chặt tay)

lohitamakkhitaṃ (mukhaṃ) = lohitena makkhitaṃ mukhaṃ (miệng đầy máu)

2. Bahubbīhi về Đối cách (dutiyā-bahubbīhi), ví dụ:

āgatasamaṇo (saṅghārāmo) = ​​imaṃ saṅghārāmaṃ samaṇo āgato (chùa mà vị sa-môn đến)

ārūḷhanaro (rukkho) = so naro imaṃ ​​rukkhaṃ ārūḷho (cây mà nam nhân ấy trèo lên) 

3. Bahubbīhi về Công cụ cách (tatiyā-bahubbīhi), ví dụ:

jitindriyo (samaṇo) = yena jitāni indriyāni so samaṇo (vị sa-môn mà các căn đã được chế ngự, vị sa-môn chế ngự các căn)

vijitamāro (bhagavā) = so bhagavā yena māro vijito (Māra đã bị Thế Tôn đánh bại, Thế Tôn đã chiến thắng Māra)

4. Bahubbīhi về Tặng cách (catutthī-bahubbīhi), ví dụ:

dinnasuṅko (puriso) = yassa suṅko dinno so (người có thuế được nộp đến)

upanītabhojano (samaṇo) = so samaṇo yassa bhojanaṃ upanītaṃ (vị sa-môn có thức ăn được bố thí đến)

5. Bahubbīhi về Xuất xứ cách (pañcamī-bahubbīhi), ví dụ:

niggatajano (gāmo) = asmā gāmasmā janā niggatā (ngôi làng mà mọi người đã rời khỏi, ngôi làng bị bỏ hoang)

apagatakāḷakaṃ (vatthaṃ) = idaṃ vatthaṃ yasmā kāḷakā apagatā (tấm vải mà (các) đốm đen đã biến mất khỏi, tấm vải không có đốm đen) 

6. Bahubbīhi về Sở thuộc cách (chaṭṭhī-bahubbīhi), ví dụ:

chinnahattho (puriso) = so puriso yassa hattho chinno (nam nhân có tay bị cụt, nam nhân bị cụt tay) 

visuddhasīlo (jano) = so jano yassa sīlaṃ visuddhaṃ (người có giới được thanh tịnh)

7. Bahubbīhi về Vị trí cách (sattamī-bahubbīhi), ví dụ:

sampannasasso (janapado) = yasmiṃ janapade sassāni sampannāni (quốc độ có nhiều ngũ cốc/lúa, quốc độ trù phú) 

bahujano (gāmo) = yasmiṃ gāme babū janā honti (ngôi làng có nhiều người, ngôi làng đông dân)

Lưu ý: 

Trong một số Bahubbīhi, từ xác định có thể đặt ở đầu hoặc cuối, ví dụ: hatthachinno, chinnahattho… 

Các danh từ nữ tính có từ vĩ ‘ī, ū’ hoặc từ có từ vĩ ‘tu’ nhận thêm hậu tố ka để tạo thành Bahubbīhi với nghĩa chỉ sở hữu, ví dụ: bahukattuko deso (nơi có nhiều nghệ nhân)…

Tính từ mahā có thể dùng làm thành phần đầu của Bahubbīhi, ví dụ: mahāpañño (đại trí, trí tuyệt vời)…

Các hợp từ (dvanda, tappurisa, kammadhāraya, digu, abyatibhāva) đều có thể trở thành bahubbīhi nếu được dùng như tính từ, ví dụ:

• Dvanda: kusalākusalāni kammāni (nghiệp thiện và bất thiện)
• Tappurisa: buddhabhāsito dhammo (Pháp do Phật thuyết)
• Kammadhāraya: khañjakhujjo puriso (người bị què và gù lưng)
• Digu: dvimūlo rukkho (cây có 2 gốc/rễ)
• Abyatibhāva: saphala = saha phala (sai quả, có trái)

* Hợp từ Upapada: là hợp từ gồm thành phần sau là ‘dutiyā-tappurisa’ và thành phần đầu là ‘dutiyā-bahubbīhi’. Theo Niruttidīpanī, nó còn được gọi là ‘upapadatappurisa’, ví dụ: atthakāmo = atthaŋ kāmo (muốn có ích cho), rathakāro = rathaŋ kāro (thợ đóng xe),…

* Hợp từ dị thường: được tạo ra từ các từ không thường được ghép với nhau và được xem là những hợp từ lâu đời nhất trong Pāli ngữ, ví dụ: yathātatho = yathā+tathā (thật, có thực); itihā = iti+ha (thực vật, sự giới thiệu, truyền thuyết); ahamahamikā = ahaṃ+ahaṃ+ika (ích kỷ, kiêu ngạo)…

* Hợp từ phức tạp: được tạo ra từ sự kết hợp của một hoặc nhiều hợp từ ở trên cho thành phần đầu, thành phần sau hoặc cả hai phần, ví dụ: 

varaṇarukkhamūle (dưới gốc cây varaṇa) [hợp từ này thuộc chaṭṭha tappurisa (varaṇarukkhassa mūle), trong đó ‘varaṇarukkhassa’ thuộc kammadharaya (varaṇa eva rukkha)]

sīhalaṭṭhakathāparivattanaŋ (bản dịch của các Chú giải Tích Lan) [hợp từ này thuộc chaṭṭha tappurisa (sīhalaṭṭhakathāya parivattanaŋ), trong đó ‘sīhalaṭṭhakathāya’ thuộc chaṭṭha tappurisa (sīhalāya aṭṭhakathā)]

* Hợp từ động từ: là sự liên kết giữa danh từ hoặc tính từ với ngữ căn √kar (làm) và √bhū (là, thì), trong đó danh từ hoặc tính từ có từ vĩ ‘a’ hoặc ‘i’ bị đổi thành ‘ī’, ví dụ:

daḷha (cứng, chắc) = daḷhikaroti (làm cho vững chắc), daḷhikaraṇaŋ (việc làm cho vững chắc, tăng cường)

bahula (nhiều, dư) = bahulīkaroti (tăng trưởng, mở rộng), bahulīkaraṇaŋ (sự tăng trưởng), bahulīkato (đã tăng lên)

Một số ví dụ về Hợp từ:

1. Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘āhārena suddhī’ti. 
2. Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati, pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapeti.
3. Sāriputtatthero samāpattisukhena pipphaliguhāyaṃ sattāhaṃ vītināmesi. 
4. Udenassa rañño tayo pāsādā ahesuṃ: eko tibhūmako, eko catubhūmako, itaro pañcabhūmako. 

Ngữ vựng:

atthi (√as+a+ti): là, có, được

vādī (nt): người nói

diṭṭhī (nt): người thấy/có quan điểm

suddhi (nut): sự trong sạch/thanh tịnh

pallaṅka (nt): sự ngồi kiết già

uju (tt): thẳng

paṇidhāya (bbqkpt của paṇidahati): sau khi điều phối/quản lý/cố gắng

parimukhaṃ (trt): phía trước, trước mặt

sati (nut): trí nhớ, sự nhận thức/ghi nhận/trực nhận, niệm

upaṭṭhapeti (đt Nguyên nhân của upaṭṭhhati): khiến cho có mặt, làm cho hiện hữu

ābhujati (ā+√bhuj+a+ti): uốn cong, xếp

samāpatti (nut): sự chứng đạt, thiền chứng

guhā (nut): hang động 

vītināmeti (vi+ati+√nam+e+ti): trải qua; sống

pāsāda (nt): lâu đài, cung điện

bhūmaka (tt): tầng (của nhà)

Nhóm tổ chức lớp Đọc hiểu Pāḷi
—————————————

Tổng hợp tài liệu: Đọc Hiểu Pali – Tổng Hợp Link & Tài Liệu Bài Học – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)

* Tài liệu này để các học viên trong lớp Đọc Hiểu Pali do Sư Thiện Hảo hướng dẫn tham khảo. Do sự thỉnh mời của một số quý vị thiền sinh mong muốn học tiếng Pali, đây là lớp đầu tiên Sư Thiện Hảo giảng dạy online, và tài liệu này không tránh khỏi có những chỗ chưa hoàn thiện, thậm chí có những chỗ sai ngoài ý muốn. Chúng tôi kính mong quý vị hoan hỷ góp ý để tài liệu và lớp học được hoàn thiện tốt hơn. Nguyện Dhamma được trường tồn và đem lại lợi lạc cho phần đông.

BÀI HỌC SỐ 14 & 15

Thứ Bảy, 29-09-2020

LUẬT HÀI ÂM (sandhi)

Sandhi là một phần của văn phạm Pāli bàn về sự thay đổi hài âm xuất hiện khi hai chữ cái trong cùng một từ hoặc thuộc hai từ kết hợp với nhau. Sandhi gồm có 3 loại: 

1. Sara-sandhi (hài âm nguyên âm) = nguyên âm + nguyên âm, 
2. Vyañjana-sandhi (hài âm phụ âm) = nguyên âm + phụ âm, 
3. Niggahīta-sandhi (hài âm ‘ṃ’) = ‘ṃ’ + nguyên âm/phụ âm

1. Hài âm nguyên âm (sarasandhi): là sự kết hợp giữa nguyên âm cuối của từ đầu với nguyên âm đầu của từ sau, hoặc 2 nguyên âm liền kề trong cùng một từ theo các luật sau:

1. Đôi lúc, nguyên âm trước bị xoá (lopa) và giữ nguyên âm sau, hoặc ngược lại, ví dụ:

yassa+indriyāni = yasindriyāni

aggi+āhito = aggāhito

2. Đôi lúc, nguyên âm trước bị xoá và nguyên âm sau bị làm thành dài, hoặc ngược lại, ví dụ:

tatra+ayaṃ =tatrāyaṃ

kiṃsu+idha vittaṃ = kiṃsūdha vittaṃ

(Lưu ý: khi a, i, u bị làm thành dài, có thể thêm dấu (-) hoặc dấu (’) trước nó để tạo nên dấu hiệu nhận biết.)

3. a hoặc ā + i hoặc ī = e; a hoặc ā + u hoặc ū = o. Ví dụ:

upa+ikkhati = upekkhati

canda+udayo = candodayo

4. Khi 2 nguyên âm cùng loại gặp nhau thì bị làm thành dài: (1) a+a =ā; i+i = ī; u+u = ū; (2) a+ā = ā; i+ī = ī; u+ū = ū; (3) ā+a = ā; ī+i = ī; ū+u = ū; (4) ā+ā = ā; ī+ī =ī; ū+ū = ū. Ví dụ:

ñāṇa+alokena = ñāṇālokena

demi+iti = demīti

5. Nguyên âm e có thể bị xoá khi có trường hoặc đoản nguyên âm khác loại theo sau, ví dụ:

me+āsi = m’āsi

sace+assa = sac’assa

6. Sau o, nguyên âm a thường bị xoá, ví dụ:

yo+ahaṃ = yo’haṃ

cattāro+ime = cattāro’me

7. Nguyên âm i, u, e, o có thể bị đổi thành bán nguyên âm của chúng (bán nguyên âm y của i và e; bán nguyên âm v của u và o) khi có nguyên âm khác theo sau, ví dụ:

vi+ākāsi = vyakāsi

anu+eti = anveti

8. Để tránh sự vấp âm, nên một trong số các phụ âm như: y, v, m, d,n, t, r, l (=ḷ), h (nhưng d, r, m, y, v được dùng nhiều nhất) được chèn vào 2 nguyên âm, ví dụ:

na+imassa = nayimassa

bhū+ādāya = bhūvādāya

idha+āhu = idhamāhu

tāva+eva = tāvadeva

2. Hài âm phụ âm (vyañjanasandhi): là sự kết hợp giữa nguyên âm cuối của từ đầu với phụ âm đầu của từ sau (thường trong thể thơ) theo các luật sau:

1. Trường nguyên âm có thể bị làm ngắn trước một phụ âm, hoặc ngược lại, ví dụ:

yathā+bhāvi+guṇena = yathabhāviguṇena

su+rakkhaṃ = sūrakkhaṃ

2. Phụ âm theo sau một từ hoặc phân từ kết thúc bằng một nguyên âm, thường được lặp lại (hữu khí âm được lặp lại bởi một vô khí âm, vô khí âm được lặp lại bởi một vô khí âm), ví dụ:

idha+pamādo = idhappamādo

yathā+kamaṃ = yathakamaṃ

3. Nguyên âm o trong so, eso có thể bị đổi thành a trước một phụ âm, ví dụ:

eso dhammo = esa dhammo

so muni = sa muni

Đôi khi, sự thay đổi này cũng xảy ra trước cả một nguyên âm, ví dụ: so attho = sa attho

3. Hài âm ‘ṃ’ (niggahītasandhi): là sự kết hợp giữa phụ âm mũi ‘ṃ’ của từ đầu với một nguyên hoặc phụ âm đầu của từ sau theo các luật sau:

1. Niggahīta có thể bị đổi hoặc không khi có một phụ âm theo sau, ví dụ: taṃ dhammaṃ kataṃ
2. Niggahīta có thể bị đổi thành âm mũi cùng nhóm với phụ âm khi phụ âm ấy theo sau, ví dụ: 

taṇhaṃ+karo = taṇhaṅkaro

evaṃ+kho = evaṅkho

dhammaṃ+ca = dhammañca

3. Niggahīta bị đổi thành ññ hoặc ñh khi có e hoặc h theo sau, ví dụ:

taṃ+eva = taññeva

taṃ+hitassa = tañhitassa

4. ‘y’ sau niggahīta bị đồng hoá với nó biến thành ññ, ví dụ: 

saṃ+yuttaṃ = saññuttaṃ

saṃ+yogo = saññogo

5. Niggahīta bị đổi thành m, khi đứng trước một nguyên âm, ví dụ:

taṃ+atthaṃ = tamatthaṃ

kiṃ+etaṃ = kimetaṃ

6. Đôi khi, niggahīta bị đổi thành d khi đứng trước một nguyên âm, ví dụ:

etaṃ+attho = etadattho

etaṃ+avoca = etadavoca

7. Niggahīta có thể bị xoá khi đứng trước một nguyên âm, ví dụ:

tāsaṃ+ahaṃ = tāsāhaṃ

buddhānaṃ+sāsanaṃ = buddhānasāsanaṃ

8. Đôi khi, niggahīta có thể được chèn giữa một nguyên âm và phụ âm, ví dụ: 

ava+siro = avaṃsiro

manopubba gamā = manopubbaṅgamā

9. Sau niggahīta, một nguyên âm có thể bị xoá, ví dụ: 

kiṃ+iti = kinti

cakkaṃ+iva = cakkaṃva

Một số ví dụ về Hợp từ:

1. Sabb’eva mayaṃ dhammaṃ sutvā taṃ sādhukam manasikarissāma. 
2. Yadā’haṃ nagaraṃ agamāsiṃ tad’eko puriso mama chattaṃ gaṇhi.
3. Sacāyaṃ kumāro agāraṃ ajjhāvasati, rājā bhavissati cakkavattī. 
4. Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī.

Ngữ vựng:

sādhukam (trt): tốt đẹp, hoàn toàn

manasikaroti (manasi+√kar+o+ti): tác ý/hướng tâm đến

chatta (trut): dù, lọng

agāra (trut): nhà

ajjhāvasati (adhi+ā+√vas+a+ti): sống, cư ngụ

cakkavattī (nt): Chuyển luân vương

anveti (anu+√i+a+ti): theo sau

chāyā (nut): bóng

anapāyinī = na+apāyin (tt) đi mất

SỰ HÌNH THÀNH TỪ LOẠI

(bổ sung cho phần danh từ) 

Trong Pāli ngữ, danh từ được hình thành theo 3 cách: 

1. bằng việc kết hợp các danh từ với nhau và thường được gọi là Phức hợp ngữ/Hợp từ (samāsa), 
2. bằng việc thêm hậu tố vào ngữ căn hoặc động từ cơ bản và thường được gọi là Thứ chuyển hoá ngữ (taddhita), và
3. bằng việc thêm hậu tố vào danh từ và thường được gọi là Sơ chuyển hoá ngữ (kita).

1. Phức hợp ngữ/Hợp từ (samāsa):

Hợp từ (samāsa) là từ được kết hợp bởi hai hay nhiều từ (có thể là danh từ, tính từ,…) lại với nhau dựa theo nguyên tắc là Từ vĩ cách của thành phần đầu thuộc từ ghép luôn bị xoá bỏ và chỉ có thành phần cuối của từ ghép mới được chia biến cách mà thôi. Có 6 loại hợp từ: (i) dvanda – Hội tụ hợp từ, (ii) tappurisa – Định thuộc hợp từ, (iii) kammadhāraya – Tính từ hợp từ, (iv) digu – Định số hợp từ, (v) avyayibhāva – Bất biến hợp từ, (vi) bahubbīhi – Quan hệ hợp từ. 

(i)  Dvanda – Hội tụ hợp từ (dt + dt): được kết hợp bởi 2 hay nhiều danh từ đồng đẳng nhau (có thể khác tính và số nhưng phải cùng biến cách) về mặt cú pháp với việc thêm liên từ ‘ca’ sau mỗi thành phần của hợp từ. Hợp từ này có 2 loại: 

1. Hợp từ ở dạng trung tính số ít bất kể số của các thành phần trong hợp từ, ám chỉ 1 tập hợp, ví dụ:

mukhanāsikaṃ = mukhañca nāsikā ca (miệng và mũi) 

chavimaṃsalohitaṃ = chavi ca maṃsañ ca lohitañ ca (da, thịt và máu) 

2. Hợp từ ở dạng số nhiều và chỉ lấy tính-biến cách của thành phần cuối mà thôi, dạng này đôi khi giống như dạng số nhiều của (1), ví dụ:

samaṇabrāhmanā = samaṇā ca brāhmaṇā ca (các sa-môn và bà-la-môn) 

candimasuriyā = candimā ca suriyo ca (mặt trăng và mặt trời)

Lưu ý: Các từ kết thúc với ‘i, u’ thì được đặt trước. Các từ ngắn được đặt trước các từ dài. Nguyên âm ‘ī, ū’ thường được làm ngắn ở giữa hợp từ. Đôi khi danh từ nữ tính ở giữa hợp từ có dạng nam tính (candimasuriyā) hoặc không thay đổi (jarāmaraṇaṃ).

Hợp từ ở số nhiều được gọi là ‘itaritara’ hay ‘asamāhāra’ vì các thành phần của hợp từ là khác biệt. Hợp từ ở trung tính số ít được gọi là ‘samāhāra’ vì các thành phần của hợp từ là 1 tập hợp. Còn hợp từ ở số nhiều hoặc trung tính thì được gọi là vikappasamāhāra.

(ii) Tappurisa – Định thuộc hợp từ (dt + dt hoặc tt): được kết hợp bởi 2 thành phần bất đồng biến cách mà thành phần đầu có biến cách thuộc 6 biến cách ngoại trừ Chủ cách và Hô cách. Tính và số của hợp từ này do thành phần sau định đoạt. Biến cách của thành phần đầu bị xoá bỏ, ngoại trừ một số trường hợp được gọi alutta-tappurisa. Nguyên âm ‘ā’ của các từ như rājā, mātā,… được làm ngắn ở thành phần đầu. Dựa vào biến cách của thành phần đầu nên hợp từ được phân thành 6 loại:

1. Tappurisa với Đối cách (dutiya-tappurisa), ví dụ:

araññagato = araññaṃ gato (đã đi vào rừng) 

kumbhakāro = kumbhaṃ kāro (thợ gốm) 

2. Tappurisa với Công cụ cách (tatiya-tappurissa), ví dụ:

buddhabhāsito = buddhena bhāsito (do đức Phật thuyết) 

viññugarahito = viññūhi garahito (bị người trí khiển trách) 

3. Tappurisa với Tặng cách (catutthī-tappurissa), ví dụ:

kathinadussaṃ = kathinassa dussaṃ (vải để may y kathina)

Buddhahadeyyaṃ = buddhassa deyyaṃ (đáng được cúng cho đức Phật) 

Theo Niruttadīpanī và Saddanīti, một số hợp từ được ghép cùng ‘kāmo’ (thèm muốn, khao khát), ví dụ:  

kathetukāmo = kathetuṃ kāmo (muốn nói)

sotukāmo = sotuṃ kāmo (muốn nghe)

4. Tappurisa với Xuất xứ cách (pañcamī-tappurisa), ví dụ:

nagaraniggato = nagaramhā niggato (đi ra khỏi thành) 

rukkhapatito = rukkhasmā patito (rơi khỏi cây)

5. Tappurisa với Sở thuộc cách (chaṭṭhī-tappurisa)

rājaputto = rañño putto (con trai của vua, hoàng tử)

bhikkhunisaṅgho = bhikkunīnaṃ saṅgho (hội chúng tỳ-kheo Ni)

Loại Định thuộc hợp từ này là phổ biến nhất. Nguyên âm cuối ‘ī, ū’ của thành phần đầu được làm ngắn thành ‘i, u’. 

6. Tappurisa với Vị trí cách (sattamī-tappurisa), ví dụ:

araññavāso = araññe vāso (sống trong rừng) 

dhammarato = dhamme rato (hoan hỷ trong Pháp)

Tappuisa dị biệt:

1. Đôi khi thành phần đầu của tappurisa bị đặt ở sau, ví dụ: rājahaṃso (= haṃsarājā) = haṃsānaṃ rājā (thiên nga vương)

alutta-tappurisa

2. Trong trường hợp này, biến cách của thành phần đầu không bị xoá bỏ như thông thường, ví dụ: pabhaṅkaro = pabhaṃ karo (tạo ra ánh sáng, mặt trời),…

(iii) Kammadhāraya – Tính từ hợp từ (tt/pht + dt): được kết hợp bởi 2 thành phần đồng cách và số. Hợp từ này (còn được gọi là missaka-tappurisa) được chia thành 6 loại:

1. Visesanapubbapada (tính từ được đặt ở đầu), ví dụ: 

mahāpuriso = mahanto puriso (người vĩ đại, đại nhân) 

aparapuriso = aparo puriso (người đàn ông kia)

2. Visesanaparapada (tính từ được đặt ở cuối), ví dụ:

araseṭṭho = naro seṭṭho (người đàn ông lớn tuổi nhất)

buddhaghosācariyo = buddhaghoso ācariyo (giáo thọ sư Buddhaghosa)

3. Visesanobhayapada (cả hai phần đều là tính từ), ví dụ:

sītuṇhaṃ = sītaṃ (tañca) uṇhaṃ (nóng và lạnh)

andhabadhiro = andho (ca so) badhiro ((người ấy) mù và điếc)

4. Sambhāvanāpubbapada (thành phần đầu chỉ ra nguồn gốc của thành phần sau); trong loại hợp từ này, các từ như ‘iti’ (ấy là, rằng), ‘evaṃ’ (như vậy, được gọi), ‘hutvā’ (được hiểu một cách tổng quát) được thêm vào giữa hợp từ cho tròn nghĩa, ví dụ:

aniccasaññā = anicca iti saññā (quan niệm/tưởng ấy là vô thường)

dhammabuddhi = dhammo iti buddhi (trí tuệ (sanh từ) Pháp)

5. Upamānuttarapada (sự tương tự (viya) được đặt ở giữa 2 thành phần), ví dụ:

Buddhādicco = ādicco viya buddho (đức Phật như mặt trời, đức Phật lỗi lạc) 

saddhammaraṃsi = raṃsi viya saddhammo (chánh Pháp như hào quang)

6. Avadhāranapubbapada (nhấn mạnh thành phần đầu); trong loại hợp từ này, ‘eva’ (bằng nhau) được thêm vào giữa hợp từ và được dịch theo nghĩa Sở thuộc cách, ví dụ:

sīladhanaṃ = sīlaṃ eva dhanaṃ (tài sản về giới hạnh)

paññāpajjoto = paññā eva pajjoto (ngọn đèn của trí tuệ) 

7. Kunipātapubbapada (thành phần đầu là ‘ku’), ví dụ:

kuputto = ku + putto (đứa con trai hư)

kadannaṃ = kad + annaṃ (đồ ăn dở)

8. Nanipātapubbapada (thành phần đầu là ‘na’), ví dụ:

anariyo = na + ariyo (không cao quý, đê tiện)

anūmi = na + ūmi (không có sóng)

9. Pātipubbapada (thành phần đầu là ‘pā, pa,…’), ví dụ:

pāvacanaṃ = pa + vacanaṃ (thiện ngôn, Phật ngôn)

pamukho = pa + mukho (đối diện, phía trước, trưởng)

(iv)  Digu – Định số hợp từ (tt số đếm + dt): được kết hợp bởi 2 thành phần (thành phần đầu luôn là số đếm) đồng cách và số. Định số hợp từ này tương tự Hội tụ hợp từ và gồm có 2 loại:

1. Samāhāra (thu gọn) luôn ở dạng trung tính số ít, ám chỉ 1 tập hợp, ví dụ:

tilokaṃ = tayo lokā (tam giới) 

sattāhaṃ = satta ahaṃ (bảy ngày, một tuần)

2. Asamāhāra (không thu gọn) ở dạng số nhiều và chỉ lấy tính-biến cách của thành phần cuối mà thôi, ví dụ:

tibhavā = tayo bhavā (tam hữu, 3 trạng thái sanh hữu) 

pañcindriyāni = pañca indriyāni (ngũ căn, 5 giác quan)

(v) Avyayibhāva – Bất biến hợp từ (bbt + dt): được kết hợp bởi 2 thành phần (thành phần đầu có thể tiền tố hoặc phân từ) và luôn ở trung tính cách số ít. Nó được dùng như một trạng từ. Ví dụ:

upagaṅgaṃ (gần sông Hằng) = upa + gaṅgāyaṃ (vtrc)

yāvajīvaṃ (miễn là được trường thọ) = yāva + jīvā (xxc)

antopāsādaṃ (trong cung điện) = anto + pāsādassa (sthc)

Đôi khi, biến cách của thành phần thứ 2 trong hợp từ được giữ lại (thường là Xuất xứ cách và Vị trí cách). Xuất xứ cách được giữ lại khi có bất biến từ như ‘pari, apa, ā, bahi, yāva,…’ ở phía trước, ví dụ:

yāvajivā hoặc yāvajivaṃ (miễn là được trường thọ)

apapabbatā hoặc apapabbataṃ (cách xa ngọn núi) 

bahigāmā hoặc bahigāmaṃ (bên ngoài làng)

pacchābhattā hoặc pacchābhattaṃ (sau bữa ăn)

tiropabbatā hoặc tiropabbate (vtrc) hoặc tiropabbataṃ (ở bên kia núi)

(vi) Bahubbīhi – Quan hệ hợp từ (dt + dt): được kết hợp bởi 2 thành phần đồng tính, cách và số nhưng nghĩa của hợp từ lại khác nghĩa ban đầu của 2 thành phần. Bahubbīhi tương đương với một mệnh đề quan hệ và được dùng như một tính từ (hoà hợp về tính, số và cách với danh từ mà nó bổ nghĩa). Có 7 loại bahubbīhi:

1. Bahubbīhi về Chủ cách (pathamā-bahubbīhi), ví dụ:

chinnahattho (puriso) = hatthaṃ puriso chinno (người mà bị chặt tay)

lohitamakkhitaṃ (mukhaṃ) = lohitena makkhitaṃ mukhaṃ (miệng đầy máu)

2. Bahubbīhi về Đối cách (dutiyā-bahubbīhi), ví dụ:

āgatasamaṇo (saṅghārāmo) = ​​imaṃ saṅghārāmaṃ samaṇo āgato (chùa mà vị sa-môn đến)

ārūḷhanaro (rukkho) = so naro imaṃ ​​rukkhaṃ ārūḷho (cây mà nam nhân ấy trèo lên) 

3. Bahubbīhi về Công cụ cách (tatiyā-bahubbīhi), ví dụ:

jitindriyo (samaṇo) = yena jitāni indriyāni so samaṇo (vị sa-môn mà các căn đã được chế ngự, vị sa-môn chế ngự các căn)

vijitamāro (bhagavā) = so bhagavā yena māro vijito (Māra đã bị Thế Tôn đánh bại, Thế Tôn đã chiến thắng Māra)

4. Bahubbīhi về Tặng cách (catutthī-bahubbīhi), ví dụ:

dinnasuṅko (puriso) = yassa suṅko dinno so (người có thuế được nộp đến)

upanītabhojano (samaṇo) = so samaṇo yassa bhojanaṃ upanītaṃ (vị sa-môn có thức ăn được bố thí đến)

5. Bahubbīhi về Xuất xứ cách (pañcamī-bahubbīhi), ví dụ:

niggatajano (gāmo) = asmā gāmasmā janā niggatā (ngôi làng mà mọi người đã rời khỏi, ngôi làng bị bỏ hoang)

apagatakāḷakaṃ (vatthaṃ) = idaṃ vatthaṃ yasmā kāḷakā apagatā (tấm vải mà (các) đốm đen đã biến mất khỏi, tấm vải không có đốm đen) 

6. Bahubbīhi về Sở thuộc cách (chaṭṭhī-bahubbīhi), ví dụ:

chinnahattho (puriso) = so puriso yassa hattho chinno (nam nhân có tay bị cụt, nam nhân bị cụt tay) 

visuddhasīlo (jano) = so jano yassa sīlaṃ visuddhaṃ (người có giới được thanh tịnh)

7. Bahubbīhi về Vị trí cách (sattamī-bahubbīhi), ví dụ:

sampannasasso (janapado) = yasmiṃ janapade sassāni sampannāni (quốc độ có nhiều ngũ cốc/lúa, quốc độ trù phú) 

bahujano (gāmo) = yasmiṃ gāme babū janā honti (ngôi làng có nhiều người, ngôi làng đông dân)

Lưu ý: 

Trong một số Bahubbīhi, từ xác định có thể đặt ở đầu hoặc cuối, ví dụ: hatthachinno, chinnahattho… 

Các danh từ nữ tính có từ vĩ ‘ī, ū’ hoặc từ có từ vĩ ‘tu’ nhận thêm hậu tố ka để tạo thành Bahubbīhi với nghĩa chỉ sở hữu, ví dụ: bahukattuko deso (nơi có nhiều nghệ nhân)…

Tính từ mahā có thể dùng làm thành phần đầu của Bahubbīhi, ví dụ: mahāpañño (đại trí, trí tuyệt vời)…

Các hợp từ (dvanda, tappurisa, kammadhāraya, digu, abyatibhāva) đều có thể trở thành bahubbīhi nếu được dùng như tính từ, ví dụ:

• Dvanda: kusalākusalāni kammāni (nghiệp thiện và bất thiện)
• Tappurisa: buddhabhāsito dhammo (Pháp do Phật thuyết)
• Kammadhāraya: khañjakhujjo puriso (người bị què và gù lưng)
• Digu: dvimūlo rukkho (cây có 2 gốc/rễ)
• Abyatibhāva: saphala = saha phala (sai quả, có trái)

* Hợp từ Upapada: là hợp từ gồm thành phần sau là ‘dutiyā-tappurisa’ và thành phần đầu là ‘dutiyā-bahubbīhi’. Theo Niruttidīpanī, nó còn được gọi là ‘upapadatappurisa’, ví dụ: atthakāmo = atthaŋ kāmo (muốn có ích cho), rathakāro = rathaŋ kāro (thợ đóng xe),…

* Hợp từ dị thường: được tạo ra từ các từ không thường được ghép với nhau và được xem là những hợp từ lâu đời nhất trong Pāli ngữ, ví dụ: yathātatho = yathā+tathā (thật, có thực); itihā = iti+ha (thực vật, sự giới thiệu, truyền thuyết); ahamahamikā = ahaṃ+ahaṃ+ika (ích kỷ, kiêu ngạo)…

* Hợp từ phức tạp: được tạo ra từ sự kết hợp của một hoặc nhiều hợp từ ở trên cho thành phần đầu, thành phần sau hoặc cả hai phần, ví dụ: 

varaṇarukkhamūle (dưới gốc cây varaṇa) [hợp từ này thuộc chaṭṭha tappurisa (varaṇarukkhassa mūle), trong đó ‘varaṇarukkhassa’ thuộc kammadharaya (varaṇa eva rukkha)]

sīhalaṭṭhakathāparivattanaŋ (bản dịch của các Chú giải Tích Lan) [hợp từ này thuộc chaṭṭha tappurisa (sīhalaṭṭhakathāya parivattanaŋ), trong đó ‘sīhalaṭṭhakathāya’ thuộc chaṭṭha tappurisa (sīhalāya aṭṭhakathā)]

* Hợp từ động từ: là sự liên kết giữa danh từ hoặc tính từ với ngữ căn √kar (làm) và √bhū (là, thì), trong đó danh từ hoặc tính từ có từ vĩ ‘a’ hoặc ‘i’ bị đổi thành ‘ī’, ví dụ:

daḷha (cứng, chắc) = daḷhikaroti (làm cho vững chắc), daḷhikaraṇaŋ (việc làm cho vững chắc, tăng cường)

bahula (nhiều, dư) = bahulīkaroti (tăng trưởng, mở rộng), bahulīkaraṇaŋ (sự tăng trưởng), bahulīkato (đã tăng lên)

Một số ví dụ về Hợp từ:

1. Santi kho pana, sāriputta, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘āhārena suddhī’ti. 
2. Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati, pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapeti.
3. Sāriputtatthero samāpattisukhena pipphaliguhāyaṃ sattāhaṃ vītināmesi. 
4. Udenassa rañño tayo pāsādā ahesuṃ: eko tibhūmako, eko catubhūmako, itaro pañcabhūmako. 

Ngữ vựng:

atthi (√as+a+ti): là, có, được

vādī (nt): người nói

diṭṭhī (nt): người thấy/có quan điểm

suddhi (nut): sự trong sạch/thanh tịnh

pallaṅka (nt): sự ngồi kiết già

uju (tt): thẳng

paṇidhāya (bbqkpt của paṇidahati): sau khi điều phối/quản lý/cố gắng

parimukhaṃ (trt): phía trước, trước mặt

sati (nut): trí nhớ, sự nhận thức/ghi nhận/trực nhận, niệm

upaṭṭhapeti (đt Nguyên nhân của upaṭṭhhati): khiến cho có mặt, làm cho hiện hữu

ābhujati (ā+√bhuj+a+ti): uốn cong, xếp

samāpatti (nut): sự chứng đạt, thiền chứng

guhā (nut): hang động 

vītināmeti (vi+ati+√nam+e+ti): trải qua; sống

pāsāda (nt): lâu đài, cung điện

bhūmaka (tt): tầng (của nhà)

2. Sơ chuyển hoá ngữ (kitaka) => ngữ căn + hậu tố = từ chuyển hoá/bất biến từ

Sơ chuyển hoá ngữ là những từ chuyển hoá được kết hợp từ ngữ căn với một số hậu tố (gồm 2 loại: kita và kicca), được dùng như một danh từ thường hoặc một bất biến từ, và có hoặc không có sự tăng cấp nguyên âm – guṇa (a biến thành ā hoặc i, u biến thành e, o). 

Trong đó, các hậu tố kicca được dùng để tạo nên các phân từ bị động => loại này thì rất ít; còn các hậu tố kita được dùng để tạo nên các phân từ năng động và các danh từ mang nghĩa năng động => loại này thì rất nhiều.

Các văn phạm gia bản địa còn ghi nhận thêm 1 loại chuyển hoá ngữ khác nhưng vẫn thuộc Sơ chuyển hoá ngữ, được gọi là ‘uṇādi’ (từ hậu tố uṇ), nhưng nó rất tuỳ tiện vì sự liên hệ giữa danh từ và ngữ căn không rõ ràng cả về ý nghĩa lẫn hình thức. Các hậu tố có đánh dấu (*) đều thuộc loại uṇdāni này.

Các hậu tố tạo nên ‘htpt, qkpt, ngm, bbqkpt, khnpt’ đã được nói đến ở những bài học trước, nên ở đây chỉ đề cập đến các hậu tố tạo nên Từ chuyển hoá và Từ chuyển hoá bị động mà thôi. 

(i) Từ chuyển hoá: là từ được kết hợp bởi ngữ căn với các hậu tố kita thuộc năng động thể. 

1. Hậu tố ‘a’ tạo nên số lượng cực lớn các danh và tính từ chuyển hoá trong Pāli, có thể có hoặc không có guṇa, để chỉ 

– hành động, ví dụ: √pac+a = pāka (sự nấu); √caj(từ bỏ)+a = cāga (sự từ bỏ) …

– tác nhân, ví dụ: √car+a = cāra hoặc cara (người do thám, điệp viên); √kar+a = kara (bàn tay) hoặc kāra (người làm)…

– danh từ trừu tượng của hành động, ví dụ: √kamp (lắc)+a = kampa (sự rung chuyển); √yuj(tham gia)+a = yoja (sự tham gia); 

– tạo nên tính từ, ví dụ: √kar+a = kāra (làm) hoặc kara (khiến cho)…

2. Hậu tố ‘aka’ tạo nên các từ chuyển hoá, có guṇa, ví dụ: √kar+aka = kāraka (người làm); √gah (lấy)+aka = gāhaka (người lấy/nhận) …
3. Hậu tố ‘an’ tạo nên một vài danh từ, ví dụ: √rāj (cai trị)+an = rājan (nhà vua)…
4. Hậu tố ‘ana’ tạo nên số lượng lớn các danh và tính từ chuyển hoá (nhưng tính từ là phổ biến), có thể có hoặc không có guṇa, ví dụ: 

– danh từ, ví dụ: √pac+ana = pacanaṃ (sự nấu); √gah (lấy)+ana = gahana (sự lấy);…

– tính từ, ví dụ: pa+√nud (đẩy, dời đi)+ana = panudano (sự từ bỏ/đoạn diệt)…

5. Hậu tố ‘as’ tạo nên một vài danh từ thuộc nhóm manas, đôi lúc có guṇa, ví dụ: √vac (nói)+as = vacas, vaco (lời nói); √tij (sắc bén)+as = tejas, tejo (sự sắc bén/huy hoàng, ngọn lửa);…
6. Hậu tố ‘āvī, vī (tāvī)’ tạo nên các tính từ được dùng như danh từ; trong đó, āvī (āvin) được dùng sau ngữ căn, còn vī (vin) được dùng sau danh từ. Hậu tố āvī hay tāvī này cũng được dùng để tạo nên Qkpt. Ví dụ: √dis>pass (thấy)+āvī = passāvī (người thấy) …
7. Hậu tố ‘i’ tạo nên số lượng lớn các danh và tính từ chuyển hoá, ví dụ:

– nam tính, ví dụ: √ku (hát)+i = kavi (thi sĩ); √mun (suy nghĩ)+i = muni (bậc ẩn sĩ)…

– nữ tính, ví dụ: √lip (làm bẩn)+i = lipi (sự cọ xát, viết); √ruc (toả sáng, làm vui lòng)+i = ruci (ánh sáng, niềm vui)…

– trung tính, ví dụ: √ikkh (nhìn)+i = akkhi (con mắt)…

– tính từ, ví dụ: √suc (chiếu rọi, rực sáng)+i = suci (tia sáng, rõ ràng, tinh khiết).

8. Hậu tố ‘ika’ chỉ được ghép với ngữ căn √gam = gamika (người đi).
9. Hậu tố ‘in, ī (ṇī)’ tạo nên số lượng lớn các tính từ sở hữu mà được dùng như danh từ và có guṇa, ví dụ: √gah+in = gāhin (sự lấy); √kar+in = kārin (sự làm)…
10. Hậu tố ‘ina’ tạo nên vài danh từ và không có guṇa, ví dụ: √sup (ngủ)+ina = supinaṃ (giấc mơ); √dakkh+ina = dakkhiṇa (có thể, hướng Nam)…
11. Hậu tố ‘ira’ tạo nên rất ít danh và tính từ, không có guṇa, ví dụ: √ruc(toả sáng)+ira = rucira (rực rỡ, xinh đẹp); √vaj(mạnh mẽ)+ira = vajira (sấm sét);…
12. Hậu tố ‘ka’ được thêm vào vài ngữ căn có guṇa để tạo nên các danh từ tác nhân và tính từ, ví dụ: √vad(nói)+ka = vādaka (người nói, nhạc sĩ; chơi (tt)); √thu (nhỏ giọt, rơi)+ka = thoka (một ít);…
13. Hậu tố ‘la’ là dạng khác của ‘ra’ liên kết với nguyên âm ‘a’ hoặc ‘i’ trước nó để tạo nên danh và tính từ, ví dụ: √cap (run lắc)+(a)la = capala (rung, rung lắc); √an (thở)+(i)la = anila (gió);…
14. Hậu tố ‘ma’ tạo nên một số danh từ trừu tượng, danh từ tác nhân, và tính từ, ví dụ: √bhī (sợ hãi)+ma = bhīma (khủng khiếp, kinh hãi); √dhū (lắc, di chuyển đây đó)+ma = dhūma (khói);…
15. Hậu tố ‘man’ tạo nên các danh từ hành động ở Nam tính và Trung tính hoặc cả 2 tính, ví dụ: √dhar (cầm, mang)+man = dhammo, dhammaṃ (bản tính, bổn phận, Luật); √kar+man = kammaṃ (hành động);…
16. Hậu tố ‘mi’ tạo nên rất ít các từ chuyển hoá ở Nam tính và Nữ tính, không có guṇa, ví dụ: √bhū (tồn tại, trở thành)+mi = bhūmi (địa cầu, mặt đất); √u (lăn, cuộn)+mi = bhūmi (con sóng);…
17. Hậu tố ‘ṇa’ được ghép với ngoại ngữ căn có túc từ phía trước, ví dụ: dānaṃ+√dā+ṇa = dānadāya (người bố thí thức ăn, thí chủ); tantaṃ+√ve+ṇa = tantavāya (thợ dệt);… 
18. Hậu tố ‘ni’ tạo nên một vài danh từ, ví dụ: √hā (từ/dứt bỏ)+ni = hāni (sự từ bỏ/mất mát/hìa nua); √yu (buộc chặc, hợp nhất)+ni = yoni (tử cung, nguồn gốc);…
19. Hậu tố ‘ṇī’ tạo nên các từ chuyển hoá chỉ tác nhân, ví dụ: annaṃ+√dā (cho)+ṇī = annadāyī (người cho cơm); khīraṃ+√pā (uống)+ṇī = khīrapāyī (thú có vú, người uống sữa);…
20. Hậu tố ‘nu’ tạo nên một số từ thuộc Nam tính, ví dụ: √dhe (uống)+nu = dhenu (sữa, con bò sữa); √bhā (toả sáng)+nu = bhānu (ánh sáng, mặt trời);…
21. Hậu tố ‘ta’ được dùng để tạo nên Qkpt, cũng tạo ra một vài danh từ cụ thể, ví dụ: √dū (đi xa)+ta = dūta (sứ giả); √sū (đẩy, làm chuyển động)+ta = sūta (phu xa, người đánh xe);…
22. Hậu tố ‘ta’ (Sk. tas) tạo nên một vài danh từ, ví dụ: √su(đi, vượt qua)+ta = sota (dòng suối); √su (nghe)+ta = sota (tai);…
23. Hậu tố ‘tā (ritu, rātu)’ (Sk. Tr hoặc tar) tạo nên một số lượng lớn các danh từ tác nhân, ví dụ: √mā(đo lường)+tā = mātā (mẹ); √vad (nói)+tā = vattā (người nói, diễn giả);…
24. Hậu tố ‘ti’ tạo nên các danh từ hành động, danh từ Nữ tính, danh từ tác nhân và một ít tính từ, ví dụ:  

– nữ tính, ví dụ: √bhaj (chia tách)+ti = bhatti (sự phân chia); √kitt (khen ngợi)+ti = kitti (sự khen ngợi);…

– tính từ, ví dụ: √ṭhā (đứng, kéo dài)+ti = ṭhiti (sự kéo dài); √pad (đi, bước đi)+ti = patti (sự đi, bộ binh);…

25. Hậu tố ‘tu’ được dùng để tạo nên Ngm, cũng tạo ra các danh từ chủ yếu là Nam tính, ví dụ: √dhā (đặt, để)+tu = dhātu (yếu tố chính, gốc, nguyên tắc); √tan (căng ra)+tu = tantu (sợi chỉ); √dā+tu = dātu (người cho, thí chủ);…
26. Hậu tố ‘tu, tra, ta (tran, ta)’ giống như tā (ritu, rātu) tạo nên một số lượng lớn các từ chuyển hoá biểu thị tác nhân và cụ thể, ví dụ: √chad (phủ lên)+tra/ta = chatraṃ, chattaṃ (cây dù); √nī (dẫn đến)+tra/ta = netraṃ, nettaṃ (con mắt, điều dẫn đến);…
27. Hậu tố ‘tha’ tạo nên một vài từ chuyển hoá, ví dụ: √gā (hát)+tha = gāthā (bài hát, khổ thơ, câu thơ); √tar (băng qua)+tha = titthaṃ (chỗ cạn, bến tàu);…
28. Hậu tố ‘thu, dhu’ tạo nên một vài từ chuyển hoá, ví dụ: √vam (ném lên, nôn ói)+thu/dhu = vamathu, vamadhu (sự nôn ói); √vip/vep (lắc)+thud/dhu = vepathu, vepadhu (sự rung lắc);…
29. Hậu tố ‘ra’ tạo nên một số danh và tính từ, không có guṇa, ví dụ: √dhī (suy nghĩ)+ra = dhīra (thông minh; người trí); √bham (vỗ cánh, di chuyển xung quanh)+ra = bhamara (con ong);…
30. Hậu tố ‘ri’ tạo nên rất ít từ chuyển hoá, ví dụ: √bhū+ri = bhūri (nhiều).
31. Hậu tố ‘ru’ tạo nên một vài danh từ và tính từ, ví dụ: √bhī (sợ hãi)+ru = bhīru (rụt tè); √can (vui mừng)+ru = cāru (thân yêu, vui mừng);…
32. Hậu tố ‘uka (ṇuka)’ tạo nên một vài danh và tính từ chỉ tác nhân, có guṇa, ví dụ: √pad (đạp, bước)+uka = pāduka (chiếc giày); √kar+uka = kāruka (người làm, nghệ nhân);…
33. Hậu tố ‘una’ tạo nên một vài từ chuyển hoá, ví dụ: √tar (vượt qua)+una = taruṇā (vừa bắt đầu, trẻ, tươi); √kar (yêu mến, thương xót)+una = karuṇā (sự bi mẫn);…
34. Hậu tố ‘ū’ tạo nên một vài từ chuyển hoá mà hầu hết là Nữ tính, ví dụ: √vid  (biết)+ū = vidū (hiểu biết, thông thạo); vi+√ñā(biết)+ū = viññū (thông minh, uyên bác);…
35. Hậu tố ‘ūra’ tạo nên một vài danh từ, ví dụ: √und (làm ướt)+ūra = undūra (con chuột).
36. Hậu tố ‘abha*’ tạo nên tên của một số con vật, ví dụ: √kal (lùa, phát ra tiếng động)+abha = kalabha, kaḷabha (con voi tơ); √us (đi, chảy, đẩy)+abha = usabha (con bò đực)…
37. Hậu tố ‘ala*’ tạo nên một vài danh từ chuyển hoá thuộc Trung tính, ví dụ: √kus (gom đống, mang lại)+ala = kusala (công đức); √paṭ (tách, rạch)+ala = paṭala (sự bao phủ, màng);…
38. Hậu tố ‘isa*’ tạo nên vài danh từ chủ yếu là Nam tính, ví dụ: √pūr (làm đầy)+isa = purisa (nam nhân); √sun (áp bức)+isa = sunisa (kẻ áp bức)…
39. Hậu tố ‘īvara*’ tạo nên vài danh từ Trung tính, ví dụ: √ci (gom lại)+īvara = cīvara (y áo); √pī (uống)+īvara = pīvaraṃ (đồ uống)…
40. Hậu tố ‘u (ru)*’ tạo nên một lượng lớn các từ chuyển hoá, có thể có hoặc không guṇa, ví dụ: √kar+u = karu (người làm, nghệ nhân); √bandh (cột)+u = bandhu (người bà con);…
41. Hậu tố ‘usa*, ussa’ tạo nên rất ít từ chuyển hoá, ví dụ: √man (suy nghĩ)+ussa = manussa (loài người).

(ii) Từ chuyển hoá bị động: là từ được kết hợp bởi ngữ căn với các hậu tố kicca thuộc thể bị động.

1. Hậu tố ‘ṇya’, ví dụ: √rāj (cai trị)+ṇya = rajaṃ (vương quyền/quốc); √vaj (tránh xa)+ṇya = vajja (lỗi lầm);…
2. Hậu tố ‘ṇiya’, ví dụ: kara+ṇiya = kāriya (điều nên làm, công việc); hara+ṇiya = hāriya (cái nên mang theo);…
3. Hậu tố ‘icca (ricca) và iriya (ririya)’, ví dụ: √kar+icca = kicca và √kar+iriya = kiriya (công việc).
4. Hậu tố ‘tayya’, ví dụ: √ñā(biết)+tayya = ñātayya (điều nên được biết); √pad(đi)+tayya = pattayya (cái nên đạt đến);…

Một số ví dụ về Kitaka:

1. Ayaṃ, bhante, acelo seniyo kukkuravatiko dukkarakārako chamānikkhittaṃ bhojanaṃ bhuñjati.

(Bạch Ngài, loã thể Seniya là người hành hạnh con chó, tu khổ hạnh, ăn thức ăn được quăng bỏ trên đất.)

2. Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. 

(Chỉ có sự đoạn diệt hoàn toàn không ái luyến, sự xả ly, sự dứt bỏ, sự giải thoát và sự yếm ố đối với tham ái ấy.)

3. Kintime saddhāya vaḍḍheyyuṃ, sīlena vaḍḍheyyuṃ, sutena vaḍḍheyyuṃ, cāgena vaḍḍheyyuṃ, dhammena vaḍḍheyyuṃ… 

(Làm sao mà nhờ ta để họ có thể tăng trưởng với tín, giới, văn, thí, pháp…?)

4. Khajja-bhojja-leyya-peyya-vasena catubbidhā honti manussānaṃ āhārā.

(Có bốn loại thức ăn cho nhân loại mà có thể nhai, ăn, liếm, và uống.)

5. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsigāmake kule nibbattitvā kumbhakārakammaṃ katvā puttadāraṃ posesi. 

(Thuở xưa, khi vua Brahmadatta đang trị vị ở xứ Bārāṇasī, đức Bồ-tát đã sanh vào gia đình dân làng Kāsi, làm nghề thợ gốm, và nuôi vợ con.)

Ngữ vựng:

acela (tt): loã thể

kukkuravatika = kukkura (nt) con chó+vatika (tt: vata+ika) có thói quen về, hành động như

dukkarakāraka = dukkara (tt: du+kara) khó làm+kāraka (trut) người làm

chamānikkhitta = chamā (nut) đất, mặt đất+nikkhitta (qkpt của nikkhipati) đặt xuống, quăng bỏ

taṇhā (nut): tham ái

asesavirāganirodha = asesa (tt) toàn bộ, tất cả+virāga (nt: vi+rāga) không tham chấp, ly tham+nirodha (nt) sự đoạn diệt

cāga (nt): sự xả ly 

paṭinissagga (nt): sự dứt/xả bỏ

mutti (nut): sự giải thoát

anālaya (nt): sự vô chấp trước, yếm ố

kinti (trt): làm thế nào?, làm sao?

saddhā (nut): đức tin, tín

sīla (trut): giới hạnh

suta (qkpt của suṇāti): nghe

vaḍḍheti (√vaḍḍh+e+ti): tăng trưởng, trau dồi

khajja (tt): có thể nhai, ăn được

bhojja (tt): có thể ăn, ăn được

leyya (tt): có thể liếm/nhấp nháp

peyya (tt): có thể uống, uống được

vasa (nt, trut): do, vì (dùng ở ccc)

catubbidha (tt): bốn thứ/lần

āhāra (nt): vật thực, thức ăn

atīta (tt): quá khứ

bodhisatta (nt): đức Bồ-tát

nibbattati (ni+√vat+a+ti): khởi sanh, trở thành, cho quả, tái sanh

kāsigāmaka (nt): dân của làng Kāsi

kumbhakāra (nt): thợ gốm

kamma (trut): công việc, nghề nghiệp, nghiệp

dāra (nut): vợ

poseti (√pus+e+ti): nuôi nấng, hỗ trợ, chăm sóc

3. Thứ chuyển hoá ngữ (taddhita) => kitaka + hậu tố = taddhita

Thứ chuyển hoá ngữ là là những từ chuyển hoá (danh hoặc tính từ) được kết hợp từ Sơ chuyển hoá ngữ hoặc các gốc đại từ với các hậu tố, có hoặc không có guṇa (nếu có thì ‘ṇ’ được thêm vào trước hậu tố như dấu hiệu để nhận biết có guṇa). 

Tính từ thuộc taddhita được dùng như danh từ Nam hoặc Nữ tính để chỉ tác nhân, hoặc như Trung tính để chỉ sự trừu tượng. 

Các hậu tố taddhita có thể được chia thành 7 nhóm để chỉ: Dòng dõi, Sở hữu, Trừu tượng, Số từ chuyển hoá ngữ, Đại từ, Gốc từ nữ tính và Hỗn hợp.

1. Dòng tộc (apacca): Khi một trong số các hậu tố sau ‘(ṇ)-a, -ava, -āyana, -āna, -eyya, -era, -ya’ được ghép vào từ chuyển hoá, thì có guṇa và nguyên âm cuối của từ chuyển hoá bị xoá bỏ, ví dụ: 

Gotama+a = Gotama (thuộc tộc Gotama)

Manu+a = Māno+a = Mānav+a = Mānava (hậu duệ/con của Manu)

Kacca+āyana, āna = Kaccāyana, Kaccāna (hậu duệ/con của Kacca)

bhaginī+eyya = bhāgineyya (con của chị)

samaṇa+era = sāmaṇera (đệ tử/con tinh thần của tỳ-khưu)

kuṇḍinī+ya = koṇḍanya = koṇḍañña (con của Kuṇḍinī)

2. Sở hữu (atthyattha): Khi một trong các hậu tố sau ‘(ṇ)-a, -āla, -ālu, -ava, -ita, -ika, -in, -ila, -mant, -vant, -vin’ được ghép vào từ chuyển hoá, thì nguyên âm cuối của từ chuyển hoá bị xoá bỏ, ví dụ:

saddhā+a = saddha (người có đức tin, Phật tử)

vācā+āla = vācāla (hay nói, lắm mồm)

dayā+ālu = dayālu (nhân từ, khan dung)

kesa+ava = kesava (có tóc, rậm tóc)

phala+ita = phalita (có trái, sai quả)

dhamma+ika = dhammika (có Pháp, chân chánh)

ñāṇa+in = ñāṇin (sáng suốt, thông thái)

paṅka+ila = paṅkila (lấm bùn, lầy lội)

dhiti+mant = dhitimant (can đảm, dũng cảm)

bala+vant = balavant (có sức mạnh/quyền lực)

medhā+in = medhāvin (sáng suốt, thông thái)

3. Danh từ trừu tượng: Khi một trong các hậu tố sau ‘(ṇ)-a, -ka, -tta, -ttana, -tā, -ya’ được ghép vào từ chuyển hoá, thì có hoặc không có guṇa và nguyên âm cuối của từ chuyển hoá bị xoá bỏ, ví dụ:

garu+a = garo+a = gārav+a =gārava (sự nặng nề/tôn trọng/kính trọng)

ramaṇīya+ka = rāmaṇeyyaka (sự quyến rũ/lôi cuốn)

jāyā+tta, ttana = jāyatta, jāyattana (tình trạng của người vợ)

sabbaññu+tā = sabbañutā (bậc Toàn Tri)

dubbala+ya = dubbalya (tình trạng yếu đuối/nhu nhược)

macchara+(i)+ya = macchariya (tính keo kiệt/bủn xỉn)

4. Số từ chuyển hoá ngữ: Một trong các hậu tố sau ‘-khattuṃ, -dhā, -aya, -ka, -tiya, -tha, -ṭṭha, -ma, -so’ được ghép vào từ chuyển hoá để tạo nên số từ chuyển hoá ngữ, ví dụ:

eka+khattuṃ = ekakhattuṃ (một lần)

dvi+dhā = dvidhā (theo 2 cách, trong 2 phần)

dvi+aya = dvaya (cặp, tập hợp của 2 thứ)

dvi+ka = dvika (đôi, cặp)

dvi+tiya = dvitiya = dutiya (thứ hai)

catus+tha = catuttha (thứ tư)

cha+ṭṭha = chaṭṭha (thứ sáu)

pañca+ma = pañcama (thứ năm)

pañca+so = pañcaso (bởi/trong năm)

5. Đại từ: Một trong các hậu tố sau ‘-so, -thā, -tthaṃ, -thaṃ, -tra/-ttha, -ttha, -haṃ/hiṃ, -dā, -dāni, -rahi, -dhunā, -jja, -jju, -to’ được ghép vào đại từ để tạo nên từ chuyển hoá, ví dụ:

sabba+so = sabbaso (toàn bộ, tất cả)

sabba+thā = sabbathā (trong mỗi cách, triệt để)

idaṃ+tthaṃ = itthaṃ (như vậy) (idaṃ>i)

kiṃ+thaṃ = kathaṃ (thế nào?, ra sao?) (kiṃ>ka)

sabba+tra/ttha = sabbatra/sabbattha (mọi nơi, khắp chốn)

eta+ttha = ettha (ở đây) (eta>e)

ta+haṃ/hiṃ = tahaṃ/tahiṃ (ở đó)

sabba+dā = sabbadā, sadā (mãi mãi)

ta+dāni = tadāni (khi ấy, rồi thì)

eta+rahi = etarahi (bây giờ, lúc này, đời này)

adhunā (bây giờ, lúc này)

idaṃ+jja = ajja (hôm nay) (idaṃ>a)

samāna+jju = sajju (ngay tức khắc, lập tức) (samāna>sa)

sabba+to = sabbato (từ mọi phía)

6. Danh từ nữ tính: Khi một trong các hậu tố sau ‘-ā, -ī, -ī*, -nī, -ānī, -aka’ được ghép vào từ chuyển hoá để tạo nên danh từ nữ tính, thì nguyên âm cuối của từ chuyển hoá bị xoá bỏ, ví dụ:

aja+ā = ajā (con dê cái)

aja+ī = ajī (con dê cái)

dhanavant+ī* = dhanavantī (giàu có), vd: dhanavantī itthī (người nữ giàu có) [ī được thêm các từ chuyển hoá kết thức với -nt và -in]

dhanin+ī* = dhaninī (giàu có)

bhukkhu+nī = bhikkhunī (tỳ-khưu ni)

mātula+ānī = mātulānī (mợ, vợ của cậu)

upāsaka+aka = upāsikā (cận sự nữ)

7. Từ chuyển hoá hỗn hợp: Khi một trong các hậu tố sau ‘-ika (được trộn/liên kết với), -ima, -iya, -eyya, -eyya/eyyaka, -tara, -tama, -īya/issika, -a, -maya, -tā, -ka, -īna’ được ghép vào từ chuyển hoá, thì có hoặc không có guṇa, và nguyên âm cuối của từ chuyển hoá bị xoá bỏ, ví dụ:

ghata+ika = ghātika (được trộn với bơ)

Rājagaha+ika = Rājagahika (được sanh ra hoặc sống trong Rājagaha)

putta+ima = puttima (có con cái)

putta+iya = puttiya (có con cái)

pitar+eyya = petteyya (chăm sóc cha của ai)

Campa+eyya/eyyaka = Campeyya/Campeyyaka (sống ở Campa)

paṭu+tara (hơn) = paṭutara (thông minh hơn)

paṭu+tama (nhất) = paṭutama (thông minh nhất)

paṭu+īya/issika (nhất) = pāṭīya/paṭissika (thông minh nhất)

ayas+a = āyasa (làm bằng sắc)

kaṭṭha+maya = kaṭṭhamaya (làm bằng gỗ)

deva+tā = devatā (thiên nhân)

nagara+ka = nāgaraka (thuộc về thành phố)

uccākula+īna = uccākulīna (thuộc gia đình thượng lưu)

Một số ví dụ về Taddhita:

1. Gaccha tvaṃ, ānanda, kusināraṃ pavisitvā kosinārakānaṃ mallānaṃ ārocehi – ‘ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati’. 

(Hãy đi, này Ānanda, khi đến Kusinārā, hãy nói với dân chúng thành Kusinārā rằng: ‘Này Vāseṭṭhā, hôm nay sẽ có sự viên tịch Níp-bàn của Như Lai vào canh cuối của đêm.’)

2. Māgadho bimbisāro rājā attano pāsādassa uparimatale ṭhito piṇḍāya carantaṃ bodhisattaṃ anugacchante nāgare disvā kim etan’ti pucchi. 

(Đứng trên thượng lầu của hoàng cung, vua Bimbisāra xứ Māgadha đã thấy dân chúng tháp tùng theo đức Bồ-tát khi ngài đang đi khất thực, bèn hỏi rằng: ‘Ai đó?’)

3. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bhātikasatassa kaniṭṭho ahosi. 

(Thuở xưa, khi vua Brahmadatta đang trị vị xứ Bārāṇasī, đức Bồ-tát là người em út của 100 người anh trai.)

4. Ekadā mahā-kassapatthero gelaññenābhipīlito rājagahato avidūre pipphaliguhāyaṃ vihari. 

(Một thuở nọ, ngài trưởng lão Mahākassapa, người đang bị bệnh nặng, đã trú tại hang Pipphali gần (kinh thành) Rājagaha.)

5. Medhāvino sissā garūnaṃ mahantaṃ gāravaṃ dassetvā nānāsatthesu pāṭavaṃ labhanti. 

(Sau khi tỏ lòng tôn kính lớn lao đến các vị thầy, những người đệ tử thông minh (sẽ) đạt được sự thành thạo trong các nghề khác nhau.)

Ngữ vựng:

pavisati (pa+√vis+a+ti): đi vào, vào trong

kosināraka (tt): thuộc Kusinārā

Malla (nt): bộ tộc Malla

āroceti (ā+√ruc+e+ti): nói, thông báo, bố cáo

pacchima (tt): cuối cùng, sau chót

yāma (nt): canh của đêm (1/3 đêm)

parinibbāna (trut): viên tịch Níp-bàn

uparimatala = uparima (tt) cao nhất+tala (trut) mặt phẳng, tầng

piṇḍāya (tc của piṇḍa): để khất thực

bodhisatta (nt): bồ-tát

nāgara (tt, nt): thuộc thành thị, thị dân 

pucchati (√pucch+a+ti): hỏi, vấn

bhātika (nt): anh/em trai

kaniṭṭha (tt): trẻ/nhỏ nhất, em út

ekadā (trt): một thời, một lúc nọ

gelaññenābhipīḷita = gelañña (trut) bệnh tật + abhipīleti (abhi+√pīḷ+e+ti) áp bức, ép buộc

avidūra (tt): gần, sát bên

guhā (nut): hang động

medhāvin (tt): sáng suốt, thông minh

sissa (nt): đệ tử, học trò

garu (nt): người thầy, sư phụ

gārava (nt): sự tôn/kính trọng

dasseti (đt nguyên nhân của dassati): cho thấy

nānāsattha = nānā (bbt) khác nhau + sattha (trut) kiến thức, ngành nghề

pāṭava (trut): sự thiện xảo/khéo léo

labhati (√labh+a+ti): có/đạt được

* Ngữ căn được dùng như hậu tố

Ngoài các hậu tố để lập nên Sơ Chuyển hoá ngữ và Thứ chuyển hoá ngữ đã được đề cập ở trên, dưới đây còn có một số ngữ căn được dùng như hậu tố khi, ví dụ:

abhi+bhū (√bhū: thì, là) = abhibhū (làm chủ, vượt qua, người chiến thắng)

amata+dā (√dā: cho/tặng/biếu) = amatado (bậc cho sự bất tử)

parā+ga (√gam: đi) = parago (đến bờ bên kia)

parā+gū (√gam: đi) = parago (đến bờ bên kia)

aṇḍa+ja (√jā, jan: được sanh ra/tạo nên) = aṇḍaja (được sanh từ trứng, con chim)

māra+ji (√ji: chiến thắng) = māraji (bậc chiến thắng Ma vương, Đức Phật)

pada+pa (√pā: uống) = pādapo (uống bằng rễ, cây cối)

go+pa (√pā: canh giữ) = gopo (người chăn bò)

nāvā+ṭha (√ṭhā: đứng, tồn tại) = nāvaṭṭho (cất trong thuyền)

pari+kha (√khā, khan: đào) = parikha (cái được đào quanh, cái hào)

sabbakāma+dada (√dā) = sabbakāmadadaṃ kumbhaṃ (bình như ý)

Nhóm tổ chức lớp Đọc hiểu Pāḷi
—————————————

Tổng hợp tài liệu: Đọc Hiểu Pali – Tổng Hợp Link & Tài Liệu Bài Học – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)

* Tài liệu này để các học viên trong lớp Đọc Hiểu Pali do Sư Thiện Hảo hướng dẫn tham khảo. Do sự thỉnh mời của một số quý vị thiền sinh mong muốn học tiếng Pali, đây là lớp đầu tiên Sư Thiện Hảo giảng dạy online, và tài liệu này không tránh khỏi có những chỗ chưa hoàn thiện, thậm chí có những chỗ sai ngoài ý muốn. Chúng tôi kính mong quý vị hoan hỷ góp ý để tài liệu và lớp học được hoàn thiện tốt hơn. Nguyện Dhamma được trường tồn và đem lại lợi lạc cho phần đông.

Thứ Bảy, 03-10-2020

TỔNG HỢP

1. Thứ tự của câu:

1. Trong câu (đơn, ghép hoặc phức), động từ luôn đặt cuối. 
2. Nếu câu đơn có túc từ, thứ tự sẽ là: chủ từ (kattu) – túc từ (kamma) – động từ (kriyā). 
3. Các từ chỉ định/bổ nghĩa chủ từ hoặc túc từ phải được đặt trước nó, và trạng từ thì trước động từ. 
4. Các liên từ (pana, nhưng; udāhu, hoặc) được dùng để tạo nên câu ghép; còn (ce, yadi, sace, nếu) thì tạo nên câu phức. Trạng từ chỉ thời gian luôn đứng trước trong câu.

2. Mạo từ: Trong Pāli ngữ không có mạo từ tương đương như trong Anh ngữ, nhưng eko, ekacce (một) cũng được tạm dùng theo nghĩa mạo từ bất định; và eso (này, đó) theo nghĩa mạo từ xác định.

3. Sự Hoà hợp

Giữa chủ từ và động từ:

1. Động từ có thể là một (i) động từ có ngôi như “bhikkhu gahapatiṃ ovādi – vị tỳ-khưu đã giáo giới người gia chủ”; (ii) danh từ với động từ hoti theo sau nó như “yadi ete guṇā – nếu những điều này (là = honti) giới”; (iii) tính từ với động từ hoti như “tvaṃ atibālo – bạn (thì = asi) rất là ngốc”; (iv) quá khứ phân từ như động từ có ngôi “so pi gato – hắn cũng đi rồi”.
2. Động từ có ngôi phải hoà hợp với chủ từ về số và ngôi. Khi có nhiều chủ từ với các ngôi khác nhau, động từ được chia ở ngôi nhất số nhiều như “so ca tvaṃ ahaṃ gacchāma – hắn, bạn và tôi đi”. Nếu không có chủ từ ở ngôi nhất, động từ được chia ở ngôi hai số nhiều như “so ca tvaṃ gacchatha – hắn và bạn đi”.
3. Khi một tính từ hoặc qkpt đóng vai trò của động từ, thì nó phải hoà hợp với chủ từ về tính và số như “so gato – hắn đã đi”. 
4. Khi một danh từ đóng vai trò của động từ, thì không cần phải hoà hợp về tính và số như “appamādo nibbānapadaṃ – bất phóng dật là con đường dẫn đến Níp-bàn”.

Giữa tính từ và danh từ: Tính từ phải hoà hợp về tính, số và ngôi với danh từ mà nó bổ nghĩa.

Giữa từ quan hệ với từ đứng trước: từ quan hệ phải hoà hớp với từ đứng trước về tính, số và ngôi.

1. Từ quan hệ có thể được dùng riêng mà không có danh từ như “yo jānāti so imaṃ gaṇhātu – ai biết thì để người đó lấy”.
2. Từ quan hệ được dùng thay cho danh từ đứng trước như “ahaṃ ekaṃ upāyaṃ jānāmi, amhe gaṇhituṃ no sakkissati – tôi biết một cách mà nó không thể bắt tôi”.
3. Với danh từ diễn đạt như “yassa purisassa buddhi hoti so mahaddhano’ti vuccati – người có trí tuệ được gọi là ‘Đại phú gia’”.
4. Mệnh đề có từ quan hệ được đặt trước; nhưng đôi khi mệnh đề có từ tương liên cũng được đặt trước để nhấn mạnh như “na so pitāyena putto na sikkhāpiyati – không phải do người cha mà đứa con trai ấy không được học tập”.

4. Cú pháp danh từ (kāraka): “Kāraka” diễn đạt sự liên hệ giữa danh từ với động từ, nên sẽ không có cho Sở hữu cách và Hô cách. 

Chủ cách: 

1. Được dùng làm chủ từ trong câu với 3 loại: (i) đơn giản như “so rukkhaṃ chindati – hắn chặt cây”; (ii) sai bảo như “seṭṭhī dāsaṃ rukkhaṃ chindāpeti – vị triệu phú sai người tớ trai chặt cây”; (iii) phản thân như “rukkho patati – cây ngã”.
2. Làm danh từ đồng cách với chủ từ như “malliko kosalarājā – Mallika, vua của Kosala”.

Đối cách: 

1. Đối cách bị chi phối bởi ngoại động từ như “rathaṃ karoti – hắn chế tạo chiếc xe”.
2. Bị chi phối bởi tất cả động từ ngụ ý chuyển động như “nagaraṃ gacchati – hắn đi đến thành phố”.
3. Các động từ có nghĩa ‘kêu gọi, chỉ định, hỏi, biết, làm…’ chi phối 2 đối cách là trực tiếp và gián tiếp như “puriso bhāraṃ gāmaṃ vahati – hắn gánh hàng về làng”.
4. Các động từ Nguyên nhân cũng chi phối 2 đối cách như “ācariyo sissaṃ dhammaṃ pātheti – sư phụ sai đệ tử đọc pháp”. Tuy nhiên, trong những trường hợp này, Công cụ cách được dùng thay cho túc từ gián tiếp như “ācariyo sissena dhammaṃ pātheti – sư phụ sai đệ tử đọc pháp”.
5. Đối cách bị chi phối bới các ngữ căn √vas (sống), √ṭhā (đứng), √si (nằm), √pad (bước đi), √vis (đi vào) mà có các tiền tố ‘anu, upa, abhi, dhī, ā, ni’ đứng trước như “gāmaṃ upavasati – hắn sống gần làng”.
6. Các bất biến từ được dùng với đối cách như “abhito gāmaṃ vasati – hắn sống gần làng; maṃ antarena – ngoại trừ tôi; parito nagaraṃ – quanh thị trấn; nadiṃ nerañjaraṃ pati – gần sông Nerañjarā”.
7. Khoảng thời gian được dùng ở đối cách như “ekaṃ samayaṃ – một thời/thuở nọ”.
8. Số thứ tự cũng ở đối cách với nghĩa ‘số lần’ như “dutiyaṃ – lần thứ hai”.
9. Khoảng cách cũng ở đối cách như “yojanaṃ gacchati – hắn đi 1 do-tuần”.
10. Phần lớn trạng từ được dùng ở đối cách như “tattha so sukhaṃ jīvi – hắn đã sống an lạc ở đấy”. 
11. Đối cách được dùng thay cho Công cụ cách, Tặng cách, Vị trí cách như “sace maṃ so nālapissati – nếu hắn không nói chuyện với tôi; upamā maṃ paṭibhāti – thí dụ làm tôi sáng tỏ; nadiṃ (=nadiyaṃ) pivati – hắn uống nước ở sông”.

Công cụ cách:

1. Nó diễn đạt nhân tố trung gian nhờ đó mà hành động được tạo nên như “cakkhunā rūpaṃ passati – hắn thấy sắc với mắt’.
2. Nó diễn đạt nguyên nhân hay lý do như “rukkho vātena oṇamati – cây bị gió uốn cong”.
3. Nó diễn đạt cách thức di chuyển như “yānena gacchati – hắn đi bằng xe”.
4. Nó diễn đạt giá cả của vật được mua hoặc được bán như “kahāpaṇena no detha – hãy đưa cho chúng tôi một đồng Kahāpaṇa”.
5. Nó diễn đạt phương hướng, lộ trình, con đường mà một người đi trên đó như “kena maggena so gato? –  hắn đã đi đường nào?”
6. Nó diễn đạt tình trạng ốm yếu hoặc khuyết điểm trên cơ thể như “akkhinā so kāṇo – hắn bị mù một mắt”.
7. Nó diễn đạt sự sanh ra, dòng dõi, nguồn gốc, bản chất như “jātiyā khattiyo buddho – Đức Phật là một Sát-đế-lị do sanh chủng”.
8. Nó diễn đạt thời gian như “ekena māsena nagaraṃ gacchi – hắn đã đến thành phố sau 1 tháng”.
9. Nó diễn đạt sự đồng hành với bất biến từ ‘saha, saddhiṃ’ như “nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena – Thế Tôn cùng với chúng Tăng đã ngồi xuống”.
10. Nó diễn đạt nghĩa ‘dùng để, lợi ích cho,…’ như “kin nu me buddhena – Đức Phật có ích gì cho tôi chứ?”.
11. Được dùng với attho (mong muốn, cần), alaṃ (đủ rồi), vinā (ngoại trừ) như “maṇinā me attho – tôi muốn một viên ngọc; alaṃ idha vāsena – sống ở đây đủ rồi; vinā dosena – không có lỗi”.
12. Được dùng với các từ chỉ sự chia cách/tách biệt như “piyehi vippayogo dukkho – xa những người/vật yêu quý là đau khổ”.
13. Được dùng với các động từ mang nghĩa ‘vận chuyển, mang/lấy đi’ như “pattacīvaramādāya – đã lấy y và bát”.
14. Được dùng cho vật được so sánh như “etena hi agginā sadiso aggi nāma natthi – không có lửa nào giống lửa ấy”.
15. Được dùng thay cho Đối cách, Xuất xứ cách, Vị trí cách như “sace bhavaṃ reṇu rajjaṃ labhetha saṃvibhajetha no rajjena – nếu tôn giả Reṇu có được vương quốc thì có thể chia vương quốc cho chúng ta; sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena – chúng ta đã may mắn thoát khỏi vị Đại sa-môn ấy; tena samayena buddho bhagavā uruvelāyaṃ viharati – trong khi ấy, Thế Tôn, bậc Giác Ngộ đang trú tại Uruvelā”.

Tặng cách:

1. Được dùng làm túc từ gián tiếp trong câu như “ahaṃ yācakassa bhattaṃ dadāmi – tôi cho thức ăn đến người ăn xin”.
2. Nó bị chi phối bởi các động từ chỉ sự khen ngợi, đổ lỗi, tức giận, tin tưởng, đồng ý, ghen tị,… như “buddhassa silāghate – người ấy tán thán đức Phật; tassa sampaṭicchi – hắn đã đồng ý với nó;…”
3. Thường được dùng với động từ ‘hoti’ chỉ sự sở hữu như “puttā me natthi – không có con cho tôi”.
4. Được dùng với alaṃ (đủ, thích hơp), attha (mục đích), hita (lợi ích), sukha (hạnh phúc, an lạc) như “alaṃ kukkuccāya – đầy đủ nghi ngờ!; ropanassa atthāya – với mục đích gieo giống; devamanussānaṃ hitāya – vì lợi ích của chư Thiên và nhân loiaj; tassa sukhāya – vì sự an lạc của vị ấy”.
5. Diễn đạt mục đích hay nhu cầu như “dārassa bharaṇāya – để duy trì một người vợ”.
6. Được dùng với động từ maññati (cân nhắn) để chỉ sự khinh bỉ như “kaliṅgarassa tuyhaṃ maññe – tôi xem anh như khúc cây”.
7. Diễn đạt nơi mà hành động hướng tới như “appo saggāya gacchati – chỉ một số ít sanh về Thiên giới”.
8. Đối tượng trong câu phủ định đôi khi được đặt ở tặng cách như “mayhaṃ evarūpāya jatāya kiccaṃ natthi – việc bện tóc như vậy không có đối với tôi”.
9. Các ngữ căn ‘paṭi+√su, upa+√thā, pa+√khā…’ cần có túc từ ở tặng cách, ví dụ: te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ – các tỳ-khưu đã đáp lời Thế Tôn; mātāpitūnaṃ upaṭṭhāhi – hãy phụng dưỡng cha mẹ;…]
10. Được dùng thay cho Đối cách, Công cụ cách, Vị trí cách như “amatassa dātā – người ban sự bất tử; te vejjassa kathiṃsu – họ đã nói với vị y sĩ; sabbe tasanti daṇḍassa – tất cả đều sợ đòn gậy”.

Xuất xứ cách:

1. Được đùng để chỉ sự tách biệt/rời như “gāmā nikkhamati – hắn rời khỏi làng”.
2. Chỉ phương hướng như “avīcito upari – phía trên địa ngục Avīci”.
3. Chỉ nguyên nhân hay lý do như “kasmā tvaṃ na pabbajase – tại sao ông không xuất gia?”
4. Chỉ sự so sánh như “yo sukhaṃ dukkhato’ddakkhi dukkhaṃ addakkhi sallato – ai thấy hạnh phúc là đau khổ, thì thấy đau khổ là mũi tên”.
5. Chỉ số đo chiều dài, chiều rộng hoặc khoảng cách như “dīghaso navavidatthiyo – dài chín nhịp”.
6. Với các động từ có nghĩa che giấu như “upajjhāya antaradhāyati sisso – vị đệ tử núp/trốn khỏi thầy của mình”.
7. Chỉ người hoặc động vật bị xua đuổi hoặc bắt giứ như “taṇḍulā kāke vāreti – hắn đuổi lũ quạ khỏi đám lúa”.
8. Được dùng với các động từ có nghĩa ‘kiêng tránh, giải thoát, sợ hãi, ghê tởm’ như “pāpadhammato viramati – vị ấy kiêng tránh khởi ác pháp”.
9. Được dùng với các từ chỉ sự gần gũi như “gāmā samīpaṃ – gần làng”.
10. Được dùng với các động từ có nghĩa ‘được sinh ra/tái sanh, có nguồn gốc từ’ như “corā jāyati bhayaṃ – sự sợ hãi khởi sanh từ tên cướp”.
11. Được dùng với bất biến từ như “rite saddhamma – không có chánh Pháp; buddhasmā pati sāriputto – tôn giả Sāriputta thế chỗ đức Phật”.
12. Thường được dùng thay cho Đối cách, Sở hữu cách, Vị trí cách như “vināsaddhammā, vinā saddhammena, vinā saddhammaṃ”.

Sở hữu cách:

1. Được dùng để chỉ sự sở hữu như “suvaṇṇassa rāsi – một đống vàng”.
2. Được ghép với danh từ mà nó bổ nghĩa như “suvaṇṇarāsi”.
3. Chỉ một phần trong tập thể như “sabbayodhānaṃ atisūro – anh dũng nhất trong tất cả các chiến binh”.
4. Chỉ tình trạng của sự vật như “pūpassa lahutā – tính nhẹ của sắc”.
5. Được dùng với các từ chỉ sự khác nhau, sự bình đẳng… như “tassa antaraṃ na passiṃsu – họ không thấy sự khác biệt của nó”.
6. Được dùng với các từ chỉ ‘sự danh dự, sự tôn kính…’ như “gāmassa pūjito – vinh dự của làng”.
7. Được dùng với các từ chỉ ‘kỹ năng, lão luyện,… hoặc nghĩa đối lâp’ như “kusalā naccagītassa – lão luyện trong múa hát”.
8. Được dùng với các từ chỉ ‘nơi chốn, thời gian, khoảng cách’ như “amhākaṃ buddhassa pubbe – trước thời đức Phật của chúng ta”.
9. Được dùng với các từ chỉ ‘sự tin tưởng vào hoặc hướng tới’ như “buddhassa pasanno – người ấy có niềm tin nơi đức Phật”.
10. Được dùng với các từ chỉ ‘sự nhớ hoặc suy nghĩ, thương xót, mong muốn, tôn kính, dọn dẹp, che lấp, sợ hãi’ như “mātussa sarati – người ấy nhớ đến mẹ của mình”.
11. Sở hữu cách hoà hợp với phân từ tạo nên ‘Sở hữu cách tuyệt đối’ để chỉ tình trạng đi kèm như “tassa bhattaṃ bhutassa udakaṃ āharanti – họ lấy nước cho anh ta khi anh ta đã ăn xong”
12. Được dùng thay cho Vị trí cách như “kīlantānaṃ kumārānaṃ eko bhūmiyaṃ pati – một trong những cậu bé đang nô đùa, đa ngã trên đất”.

Vị trí cách:

1. Chỉ nơi chốn hoặc vị trí mà hành động được thực hiện như “kate nisīdati puriso – nam nhân đang ngồi trên chiếu”.
2. Chỉ nguyên nhân, lý do hoặc động cơ của hành động như “dīpī cammesu haññante – con báo bị giết để lấy da”.
3. Chỉ thời gian khi hành động diễn ra như “sāyaṇhasamaye āgato – hắn đến vào buổi tối”.
4. Chỉ sự nổi trội của cá nhân trong tập thể, tương tự như tính tứ so sánh nhất, ví dụ: “manussesu khattiyo sūratamo – sát-đế-lị là anh dũng nhất trong nhân loại”. 
5. Các từ: sāmī (ông chủ), issaro (vua, chúa tể), adhipati (thủ lĩnh, chúa tể), dāyādo (người thừa tự),… chi phối cho cả Vị trí cách lẫn Sở hữu cách như “gonesu sāmī – chủ nhân của các con bò”
6. Các từ chỉ ‘vui vẻ, mãn nguyện’ cũng chi phối Vị trí cách và Công cụ cách như “ñāṇena/ñāṇasmiṃ pasīdito – thoả mãn với trí tuệ”.
7. Các từ chỉ ‘tôn kính, yêu quý, thích thú, đón nhận, đánh, nắm bắt,…’ chi phối Vị trí cách như “pāpasmiṃ ramati mano – tâm ưa thích điều ác”.
8. Chỉ sự vượt trội hoặc thấp kém với các từ ‘upa’ và ‘adhi’ như “upa khāriyaṃ doṇo – doṇa kém hơn khāri”.
9. Để chỉ sự gần gũi như “nadiyaṃ sassaṃ – cây bắp gần con sông”.
10. Các từ chỉ ‘sự phù hợp/tương thích’ chi phối Vị trí cách như “tayi na yuttaṃ –  không phù hợp với bạn”.
11. Chỉ tập thể mà một phần tử được tách rời như “tesu catusu purisesu eko kālaṃ akāsi – một trong bốn nam nhân ấy đã chết”.
12. Được dùng thay cho Đối cách, Công cụ cách, Tặng cách như “bhikkhūsu abhivandatnti – họ đảnh lễ chư tỳ-khưu; samaṇā pattesu piṇḍāya caranti – các sa-môn đi khất thực với bình bát; saṅghe gotamī dehi – này Gotamī, hãy dâng đến Tăng chúng”.

Sở hữu cách tuyệt đối (shctđ) và Vị trí cách tuyệt đối (vtrctđ): Khi một danh từ hay một đại từ ở vtrc hoặc shc được dùng với một phân từ cùng cách với nó thì được gọi là Vtrctđ và Shctđ. Cấu trúc Vtrctđ xuất hiện nhiều hơn Shctđ. Chúng thường được dịch là ‘khi nào, trong khi, kể từ khi, mặc dù’ như “tesu vivadantesu bodhisatto cintesi – trong khi họ đang tranh luận, đức Bồ-tát đã suy nghĩ; tesaṃ kiḷantānaṃ yeva suriyatthaṅgamo jāto – trong khi họ đang chơi, thì trời đã chạng vạng”.

5. Sự mở rộng/khuếch trương: là sự nới rộng nghĩa của 3 thành phần chính (chủ từ, túc từ, động từ) trong cùng một câu, do vậy sẽ có 3 loại mở rộng là: (i) mở rộng chủ từ, (ii) mở rộng túc từ, và (iii) mở rộng động từ. 

Trong đó, chủ từ và túc từ có thể được mở rộng bằng các bổ túc từ sau ‘tính từ, danh từ đồng cách, danh hoặc đại từ ở Sở hữu cách, cụm từ, từ ghép/hợp thể, hay mệnh đề liên kết’, ví dụ:

Tính từ: dve kassakā khettaṃ kasanti – hai nông dân đang cày ruộng; puriso mahantaṃ rukkhaṃ chindati – người đàn ông đốn cội cây lớn.

Danh từ đồng cách: māgadho bimbisāro rājā buddhassa veḷvanaṃ pūjesi – vua Bimbisāra xứ Māgadha đã cúng khu trúc lâm đến đức Phật; so rājā attano pitaraṃ bimbisāraṃ jīvitā voropesi – vua ấy đã giết vua cha Bimbisāra của chính mình.

Từ ở sở hữu cách: gahapatino putto kālaṃ akāsi – con trai của người gia chủ đã chết; rājā seṭṭhino puttaṃ māresi – nàh vua đã giết chết con trai của ông triệu phú.

Từ ghép: sabbālaṅkarapatimaṇḍito kāliṅgo cakkavattī nagarā nikkhami – được trang điểm với mọi trang sức, vị Chuyển luân vương Kāliṅga đa xroiwf khởi thành; kāliṅgo cakkavattī mahantā nagarā nikkhami – Chuyển luân vương Kāliṅga đã rời khỏi đại đô.

Cụm từ: gāmaṃ gacchanto kumāro goṇaṃ passati – cậu bé thấy con bò đực khi đang đi đến làng; kumāro khette tiṇaṃ khāditaṃ goṇaṃ passati –  cậu bé thấy con bò đực đang ăn cỏ trên đồng.

Mệnh đề liên kết: yo dhammānudhammappatipanno viharati so buddhaṃ sakkaroti – ai sống theo Pháp và tuỳ Pháp là người tôn kính đức Phật; yo me ñāṇaṃ pakittesi pasannena cetanā, taṃ ahaṃ kittayissāmi – ai tán dướng trí tuệ của ta bằng tâm thanh tịnh, ta khen ngợi người ấy.

Còn động từ có thể được mở bởi trạng từ hoặc cụm trạng từ, ví dụ:

Trạng từ: ahaṃ sukhaṃ sayāmi – tôi ngủ an lạc.

Cụm trạng từ: bhagavati jetavane viharante bahū devamanussā taṃ namassiṃsu – nhiều chư Thiên và nhân loại đã đảnh lễ Thế Tôn (khi ngài đang trú tại Jetavana).

6. Mệnh đề: là 1 phần của câu chứa một động từ đã chia. Có 3 loại mệnh đề: (i) mệnh đề danh từ, (ii) mệnh đề tính từ, và (iii) mệnh đề trạng từ.

1. Mệnh đề danh từ: dùng để thay thế cho danh từ làm chủ từ hay túc từ của câu, ví dụ: saccaṃ kira tvaṃ, nanda, sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi? – này Nanda, có thật là ông đã thông báo như vậy cho nhiều vị tỳ-khưu?
2. Mênh đề tính từ: dùng để thay thế cho tính từ và để mở rộng cho chủ từ hay túc từ, ví dụ: sukhaṃ supanti munayo ye itthīsu na bajjhare – các ẩn sĩ là những người không bị ràng buộc với nữ nhân, ngủ được an lạc.
3. Mệnh đề trạng từ: dùng để thay thế cho trạng từ và để mở rộng cho động từ, ví dụ: ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati – một thời/thuở nọ Thế Tôn trú tại Sāvatthī.

7. Rút gọn câu: ta có thể rút gọn một câu phức thành một câu đơn bằng cách bỏ bớt các từ mở rộng không cần thiết, ví dụ: ekadā bhagavā sāvatthiyaṃ vihari, tadā devatā āgantvā dhammaṃ suṇiṃsu – Một thời/thuở nọ, Thế Tôn trú tại Sāvatthi, khi ấy chư Thiên đã đến và nghe Pháp. => bhagavati sāvatthiyaṃ viharante devatā’gantvā dhammaṃ suṇiṃsu – chư Thiên đã đến và nghe Pháp khi Thế Tôn đang trú tại Sāvatthi.

Các ví dụ cho phần Tổng hợp:

1. Bhante, imaṃ catumāsaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā idh’eva vasatha, pasādamahaṃ karissāmi. 

(Sau khi chúng Tăng cho 4 tháng và bảo hãy sống ở đây, bạch ngài, con sẽ làm cho thanh tịnh.)

2. Āyasmā aṅgulimālo bhinnena sīsena, lohitena galantena, bhinnena pattena, vipphālitāya saṅghāṭiyā yena bhagavā tenupasaṅkami. 

(Tôn giả Aṅgulimāla đã đi đến Thế Tôn với đầu bị bể, với máu nhỏ giọt, với bát bị vỡ, với y 2 lớp bị rách.)

3. Vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo.

(Hoàng tử Vipassī thì đáng yêu và dễ thương đối với nhiều người.)

4. Atha kho āyasmā mahākassapo tassa sattāhassa accayena tamhā samādhimhā vuṭṭhāsi.

(Rồi tôn giả Mahākassapa đã xuất khỏi định trong suốt bảy ngày ấy.)

5. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto… tassa vinicchayāmacco ahosi.

(Khi vua Brahmadatta đang trị vì xứ Bārāṇasī, đức Bồ-tát là vị quan đại thần phán xét.)

Ngữ vựng:

māsa (nat): tháng

gaheti (đt nguyên nhân của gaṇhāti): biểu lấy, dời đi

pasāda (nat): sự thanh tịnh

sīsa (trut): cái đầu

bhindati (√bhid+ṃ-a+ti): bể, vỡ, tan nát

lohita (trut): máu

galati (√gal+a+ti): nhỏ, chạy từng giọt

patta (nt): cái bát

vipphāḷeti (vi+√phal+e+ti): bung/rách/mở toang

saṅghāṭi (nut): y tăng-già-lê, y 2 lớp

piya (tt): đáng yêu

manāpa (tt): dễ thương, duyên dáng

accayena (trat): bằng 1 khoảng thời gian

vuṭṭhāti (u+√ṭhā+a+ti): khởi lên, xuất khỏi

vinicchayāmacca = vinicchaya (nat) sự xét sử, phán quyết + amacca (nat): đại thần cố vấn

Nhóm tổ chức lớp Đọc hiểu Pāḷi
—————————————
Email: dochieupali@gmail.com
FB: www.facebook.com/groups/dochieupali
Zalo: https://zalo.me/g/tswjmg798
Tổng hợp tài liệu: Đọc Hiểu Pali – Tổng Hợp Link & Tài Liệu Bài Học – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)

* Tài liệu này để các học viên trong lớp Đọc Hiểu Pali do Sư Thiện Hảo hướng dẫn tham khảo. Do sự thỉnh mời của một số quý vị thiền sinh mong muốn học tiếng Pali, đây là lớp đầu tiên Sư Thiện Hảo giảng dạy online, và tài liệu này không tránh khỏi có những chỗ chưa hoàn thiện, thậm chí có những chỗ sai ngoài ý muốn. Chúng tôi kính mong quý vị hoan hỷ góp ý để tài liệu và lớp học được hoàn thiện tốt hơn. Nguyện Dhamma được trường tồn và đem lại lợi lạc cho phần đông.

Thứ Ba, 06-10-2020

Dhammacakkappavattanasutta

1. Anuttaraṃ abhisambodhiṃ, sambujjhitvā tathāgato;
   paṭhamaṃ yaṃ adesesi, dhammacakkaṃ anuttaraṃ.
   Tathāgato anuttaraṃ abhisambodhiṃ sambujjhitvā yaṃ paṭhamaṃ anuttaraṃ dhammacakkaṃ adesesi.

(Sau khi đã giác ngộ Chánh trí tối thượng, đức Như Lai đã thuyết pháp luân vô thượng lần đầu tiên.)

Sau khi đã giác ngộ,

Chánh giác trí tối thượng,

Thế Tôn thuyết lần đầu,

Về Pháp luân tối thượng.

2. Sammadeva pavattento, loke appaṭivattiyaṃ;
   yathākkhātā ubho antā, paṭipatti ca majjhimā.
   Loke appaṭivattiyaṃ sammadeva pavattento ubho antā majjhimā paṭipatti ca yathākkhātā.

(Khi đang chuyển vận (pháp ấy) chưa từng có trên đời, (đức Như Lai) đã nói về hai phần cực đoan và phương pháp Trung đạo.)

Khi chuyển vận Pháp ấy, 

Chưa hề có trên đời,

Thế Tôn đã nói về

Hai cực đoan, trung đạo.

3. Catūsvāriyasaccesu catūsu (u>o>va)+ariyasaccesu, visuddhi-ñāṇa-dassanaṃ;
   desitaṃ dhammarājena, sammāsambodhi-kittanaṃ.
   Catūsvāriyasaccesu dhammarājena desitaṃ visuddhi-ñāṇa-dassanaṃ sammāsambodhi-kittanaṃ.

(Đấng Pháp vương đã nói về tri kiến thanh tịnh trong Tứ đế, xin tán dương sự chánh giác (ấy).)

Bậc Pháp vương đã thuyết, 

Về tri kiến thanh tịnh,

Trong bốn loại Thánh đế,

Xin tán dương trí ấy.

4. Nāmena vissutaṃ suttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ;
   veyyākaraṇa-pāṭhena, saṅgītan-tam-bhaṇāmase.
   ‘Dhammacakkappavattanaṃ’ nāmena veyyākaraṇapāṭhena saṅgītaṃ vissutaṃ suttaṃ, taṃ bhaṇāmase.

(Chúng ta hãy tụng đọc bài kinh nổi tiếng được kết tập bằng đoạn kinh ký thuyết với tên gọi ‘Dhammacakkappavattana’.)

Chúng ta hãy tụng đọc, 

Kinh nổi tiếng với tên,

‘Sự chuyển vận Pháp luân,’

Được kết tập, truyền lại,

Bằng đoạn kinh ký thuyết.

Ngữ vựng: 

dhamma (trut): Pháp [Theo Buddhaghosa trong DA.i,99, dhamma có 4 nghĩa là: (1) guṇa – phẩm chất, đức hạnh; (2) desanā – Pháp & Luật; (3) pariyatti – 9 phần giáo Pháp của Phật; và (4) nissatta-nijjīvata – pháp hữu vi. Hoặc trong DhsA.38, dhamma cũng có 4 nghĩa là: (1) pariyatti –  Pháp được giảng; (2) hetu – duyên (hetumhi ñāṇa’dhammapaṭisambhidā); (3) guṇa – phẩm chất; và (4) nissatta-nijjīvata – pháp hữu vi]

cakka (trut): bánh xe

pavattana (trut): sự tiến về trước

sutta (trut): Kinh

anuttara (tt): cao thượng/quý, vô song, xuất sắc, ưu việt

abhisambodhi (nut): sự chánh giác cao quý

sambujjhati (saṃ+√budh+ya+ti): hiểu thấu, biết toàn diện, chánh giác

deseti (√dis+e+ti): giảng, thuyết, dạy dỗ

sammadeva (bbt): đúng đắn, thích đáng (samma+eva)

pavatteti (đt nguyên nhân của pavattati): bắt đầu, khiến cho lăn, khiến được biết rộng rãi

loka (nt): thế gian/giới, cõi đời

paṭivattiya (bbqkpt của paṭivatteti): sau khi lăn/quay lại. (tt): được quay, được lăn ngược lại

yathākkhāta = yathā (trat) giống, liên quan đến+akkhāta (qkpt của akkhāti) được nói/ tuyên bố

ubho (tt) cả hai

antā (nt): sự trái ngược, thái cực

paṭipatti (nut): phương pháp, hạnh kiểm, sự thực hành, tư cách đạo đức

majjhima (tt): giữa, trung dung, vừa phải

ariyasacca = ariya (tt) cao quý+sacca (trut) sự thật

visuddhi (nut): sự thanh tịnh/thánh thiện

ñāṇadassana (biết và thấy, sự thấu suốt khởi sanh từ trí tuệ) = ñāṇa (trut) trí tuệ, sự nhận biết + dassana (trut) sự thấu suốt, minh sát

dhammarājā (nt): Pháp vương

kittana (trut từ kitteti): sự tán dương/ca tụng

vissuta (tt): nổi tiếng, lừng danh

nāma (trut): danh, tên gọi

veyyākaraṇapāṭha = veyyākaraṇa (trut) sự giải thích/trả lời + pāṭha (nt) đoạn kinh

saṅgīta (qkpt của saṅgāyati): đã được tụng đọc/tuyên bố/thiết lập thành Kinh điển.

bhaṇāmase (dạng Mệnh lệnh xưa của bhaṇati): chúng ta cùng tụng đọc

5. Evamme (evaṃ me) sutaṃ. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū āmantesi – Dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā. Katame dve? Yo cāyaṃ (a+ayaṃ) kāmesu kāmasukhallikānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, yo cāyaṃ attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito. Ete kho, bhikkhave, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

(Tôi đã được nghe như vầy. Một thời/thuở nọ, đức Thế Tôn trú tại Vườn Nai, ở Isipatana, trong xứ Bārāṇasī. Rồi ở đó, Thế Tôn đã gọi nhóm 5 vị tỳ-khưu: ‘Này các tỳ-khưu, có hai cực đoan này mà bậc xuất gia không nên hành theo.’ Hai (cực đoan ấy) là gì? Sự say đắm trong phiền não dục lạc, thấp hèn, thường tình, thuộc phàm phu, không thuộc Thánh nhân, không đem đến lợi ích; và sự tự hành hạ khiến đau khổ, không thuộc Thánh nhân, không đem đến lợi ích. Này các tỳ-khưu, sau khi từ bỏ hai cực đoan ấy, phương pháp Trung đạo khiến tác thành mắt, tác thành trí mà được Như Lai chánh giác (sẽ) dẫn đến sự an tịnh, thắng trí, giác ngộ, và Níp-bàn.)

6. ‘Katamā ca sā, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

(Này các tỳ-khưu, gì là phương pháp Trung đạo ấy khiến tác thành mắt, tác thành trí mà được Như Lai chánh giác (sẽ) dẫn đến sự an tịnh, thắng trí, giác ngộ, và Níp-bàn? Chính là Thánh đạo này gồm tám phần, tức là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định. Này các tỳ-khưu, đây là phương pháp Trung đạo ấy khiến tác thành mắt, tác thành trí mà được Như Lai chánh giác (sẽ) dẫn đến sự an tịnh, thắng trí, giác ngộ, và Níp-bàn.)

Ngữ vựng: 

evaṃ (trt): như vậy

me (đat, ccc, si): bởi tôi

sutta (qkpt của suṇāti): đã được nghe

ekaṃ samayaṃ (thng): một thời/thuở nọ/dịp nọ

samaya (nt, đc, si):  thời, lúc, dịp

bhagavā (tt, cc, si): Thế  Tôn

viharati (vi+√har+a+ti): sống, trú ngụ

migadāya = miga (nt) con nai + dāya (trut) khu rừng

kho (bbt): thật vậy

vaggiya (tt): thuộc nhóm

āmanteti (ā+√mant+e+ti): kêu, gọi, mới, nói với

anta (nt): thái cực, điều xấu nhất/cuối cùng, phần cực đoan

pabbajita (qkpt, nt) bậc xuất gia, tu sĩ

sevati (√sev+a+ti): thực hành, sử dụng

katama (tt): gì, cái nào

kāmasukhallikānuyoga = kāma (nt, trut) dục lạc + sukha (tt) vui thích, hoan hỷ + allika (tt) thuộc phiền não + anuyoga (nt) sự áp dụng/thực hành về/bám chấp theo, tuỳ phối

hīna (tt): thấp hèn, đê tiện

gamma (tt): thường tình, thông thường

pothujjanika (tt): thuộc phàm phu 

anatthasaṃhita = na + attha (nt) lợi ích + saṃhita (tt) có được

attakilamathānuyoga = atta (nt) tự ngã + kilamatha (nt) sự mệt mỏi/kiệt sức + anuyoga

eta (đat): đó, ấy

anupagamma (bbqkpt của anupagacchati): quay lưng lại, không bám chấp

abhisambuddha (qkpt của abhisambujjhati): được chánh giác/hiểu biết toàn diện

cakkhukaraṇī = cakkhu (trut) mắt +karaṇī (nt) người làm/khiến thành

ñāṇakaraṇī = ñāṇa (trut) trí + karaṇī

upasama (nt): sự an tịnh/vắng lặng

abhiññā (nut): thắng trí, trí tuệ đặc biệt

sambodha (nt): sự giác ngộ/thức tỉnh 

nibbāna (trut): Níp-bàn

saṃvattati (saṃ+√vat+a+ti): dẫn/hướng đến

paṭipadā (nut): con đường, phương pháp, phương cách

aṭṭhaṅgika = aṭṭha (tt) 8 + aṅgika (tt) gồm… phần 

magga (nt): con đường, đạo lộ

seyyathidaṃ (bbt): như sau, tức là

sammādiṭṭhi = sammā (bbt) chân chánh, đúng đắn + diṭṭhi (nut) quan điểm, niềm tin, học thuyết

sammāsaṅkappa = sammā + saṅkappa (nt) ý nghĩ, tư tưởng

sammāvācā = sammā + vācā (nut) lời nói, ngôn từ 

sammākammanta = sammā + kammanta (trut) hành động, công việc, nghiệp

sammāājīva = sammā + ājīva (nt) sinh kế, cách kiếm sống

sammāvāyāma = sammā + vāyāma (nt) sự siêng năng, tinh tấn/cần 

sammāsati = sammā + sati (nut) sự ghi nhớ/nhận biết/tỉnh táo, niệm

sammāsamādhi = sammā +samādhi (nt) sự tập trung, định

7. 1/ ‘Idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ – jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, byādhipi dukkho, maraṇampi dukkhaṃ, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho, yampicchaṃ na labhati, tampi dukkhaṃ – saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā honti. 2/ Idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ – yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. 3/ Idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ – yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. 4/ Idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ – ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.

(Lại nữa, này các tỳ-khưu, đây là Thánh đế về khổ – sanh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, gần những vật/người đáng ghét là khổ, xa những vật/người đáng yêu là khổ, muốn cái gì mà không được thì cũng là khổ – tóm lại, năm uẩn bị chấp thủ/ngũ thủ uẩn là khổ. Lại nữa, này các tỳ-khưu, đây là Thánh đế về nhân sanh Khổ – Trong ai còn tham ái dẫn đến tái sanh, câu hỷ/khởi sanh cùng với hỷ và tham, vui thích kiếp này kiếp kia, tức là – Dục ái, hữu ái và phi hữu ái. Lại nữa, này các tỳ-khưu, đây là Thánh đế về sự diệt khổ – Ai mà có sự đoạn diệt, ly tham hoàn toàn, sự xả ly, sự dứt bỏ, sự giải thoát và sự không chấp trước đối với tham ái ấy. Lại nữa, này các tỳ-khưu, đây là Thánh đế về phương pháp dẫn đến đoạn tận khổ – Chính là Thánh đạo này gồm tám phần, tức là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định.)

Ngữ vựng: 

kho pana (bbt): rồi

pana ‘phân từ đối lập’ như: ca pana (nhưng, trái lại), atha ca pana (và còn), na kho pana (chắc chắn không), vā pana (hoặc cái khác); ‘phân từ nghi vấn’ (rồi, bây giờ); ‘liên từ’ (và, và giờ, hơn nữa, ngoài ra)

dukkha (tt): đau khổ, khó chịu

jātipi = jāti (nut) sự sanh/tái sanh + pi (bbt) cũng

jarā (nut): sự già nua

byādhi (nt): sự bệnh tật

maraṇa (trut): cái chết

appiya = na+piya (tt) ưa thích, đáng yêu

sampayoga (nt): sự liên kết/hợp nhất 

vippayoga (nt): sự không liên kết/tách biệt

yampicchaṃ = yaṃ+icchaṃ (tt) mong muốn, khao khát

saṃkhitta (qkpt của saṅkhipati): rút gọn, tóm lược

pañcupādānakkhandha = pañca + upādāna (trut) sự chấp thủ/bám bíu + khandha (nt) nhóm, khối, uẩn

samudaya (nt): sự khởi sanh, nguồn gốc, căn nguyên

yāyaṃ (đat): trong ai

taṇhā (nut): tham ái, sự thèm khát/dính mắc

ponobbhavika (từ punabbhava, tt): dẫn đến tái sanh

nandirāgasahagata = nandi (nut) sự vui thích/sướng + rāga (nt) ái dục, sự say đắm + sahagata (tt) đồng sanh, câu hành, đi cùng với

tatratatrābhinandinī = tatratatra (trt) đây đó + abhinandin (tt) tầm cầu, vui thích

kāmataṇhā (nut): dục ái

bhavataṇhā (nut): hữu ái

vibhavataṇhā (nut): phi hữu ái

nirodha (nt): sự diệt tắt/chấm dứt

tassāyeva (đối với chính cái đó) = tassa+(y)+eva 

asesa (tt): tất cả, hoàn toàn 

cāga (nt): sự xả ly

paṭinissagga (nt): sự từ bỏ

mutti (nut): sự giải thoát

anālaya = na+ālaya (nt) tham đắm, chấp thủ/trước 

gāmin (tt): dẫn đến 

8. 1/ ‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. 2/ ‘Taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. 3/ ‘Taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññāta’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

(‘Đây là Thánh đế về khổ’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. ‘Lại nữa, đây là Thánh đế về khổ ấy cần được thấu triệt/biến tri’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. ‘Lại nữa, đây là Thánh đế về khổ ấy đã được thấu triệt/biến tri’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh.)

Ñāṇa: saccañāṇa (sự thật trí), kiccañāṇa (tác dụng trí), và katañāṇa (tác thành trí)

9. ‘Idaṃ dukkhasamudayaṃ ariyasacca’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘Taṃ kho panidaṃ dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ pahātabba’nti me, bhikkhave, pubbe  ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘Taṃ kho panidaṃ dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ pahīna’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

(‘Đây là Thánh đế về nhân sanh khổ’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. ‘Lại nữa, đây là Thánh đế về nhân sanh khổ ấy cần được đoạn trừ’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. ‘Lại nữa, đây là Thánh đế về nhân sanh khổ ấy đã được đoạn trừ’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh.)

10. ‘Idaṃ dukkhanirodhaṃ ariyasacca’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘Taṃ kho panidaṃ dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ sacchikātabba’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘Taṃ kho panidaṃ dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ sacchikata’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

(‘Đây là Thánh đế về sự diệt khổ’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. ‘Lại nữa, đây là Thánh đế về sự diệt khổ ấy cần được chứng đạt/ngộ’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. ‘Lại nữa, đây là Thánh đế về sự diệt khổ ấy đã được chứng đạt/ngộ’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh.)

11. ‘Idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘Taṃ kho panidaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ bhāvetabba’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘Taṃ kho panidaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ bhāvita’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

(‘Đây là Thánh đế về phương pháp dẫn đến sự diệt khổ’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. ‘Lại nữa, đây là Thánh đế về phương pháp dẫn đến sự diệt khổ ấy cần được tu tập/thực hành’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. ‘Lại nữa, đây là Thánh đế về phương pháp dẫn đến sự diệt khổ ấy đã được tu tập/thực hành’, này các tỳ-khưu, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được nghe (khiến) nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh.)

Ngữ vựng: 

pubba (tt): trước, trước đây

ananussuta = na + anussuta (qkpt của anussuṇāti) đã nghe 

cakkhu (trut): mắt

udapādi (bđk của uppajjati): đã khởi/phát sanh

ñāṇa (trut): minh sát, sự thấu triệt, trí

paññā (nut): sự hiểu biết/sáng suốt, minh sát, tuệ

vijjā (nut): trí tuệ cao tột, minh

āloka (nt): ánh sáng

pariññeyya (tt): có thể hiểu thấu/nhận thức toàn diện, cần được biến tri

pariññāta (qkpt của parijānāti): đã được hiểu thấu/nhận thức toàn diện, đã được biến tri

pahātabba (khnpt của pajahati): cần/đáng được đoạn trừ /từ bỏ

pahīna (qkpt của pajahati): đã được đoạn trừ /từ bỏ

sacchikātabba (khnpt của sacchikaroti): cần/đáng được chứng ngộ 

sacchikata (qkpt của sacchikaroti): đã được chứng ngộ

bhāvetabba (khnpt của bhāveti): cần/đáng được tu tập/làm tăng trưởng

bhāvita (qkpt của bhāveti): đã được tu tập/làm tăng trưởng

Bảng viết tắt

• nt nam tính 
• nut nữ tính 
• trut trung tính 
• tt tính từ 
• trt trạng từ
• đt động từ
• đat đại từ
• bbqkpt (ddt) bất biến quá khứ phân từ (danh động từ) 
• qkpt quá khứ phân từ 
• si số ít
• sn số nhiều
• têr tên riêng
• bbt bất biến từ
• cc chủ cách 
• đc đối cách 
• ccc công cụ cách 
• tc tặng cách 
• xxc xuất xứ cách 
• shc sở hữu cách 
• vtc vị trí cách 
• hc hô cách 
• khnc khả năng cách 
• khnpt khả năng phân từ
• htpt hiện tại phân từ 
• lt liên từ

Nhóm tổ chức lớp Đọc hiểu Pāḷi
—————————————
Email: dochieupali@gmail.com
FB: www.facebook.com/groups/dochieupali
Zalo: https://zalo.me/g/tswjmg798
Tổng hợp tài liệu: Đọc Hiểu Pali – Tổng Hợp Link & Tài Liệu Bài Học – Tỳ Khưu Thiện Hảo (BHIKKHU VĀYĀMA)

* Tài liệu này để các học viên trong lớp Đọc Hiểu Pali do Sư Thiện Hảo hướng dẫn tham khảo. Do sự thỉnh mời của một số quý vị thiền sinh mong muốn học tiếng Pali, đây là lớp đầu tiên Sư Thiện Hảo giảng dạy online, và tài liệu này không tránh khỏi có những chỗ chưa hoàn thiện, thậm chí có những chỗ sai ngoài ý muốn. Chúng tôi kính mong quý vị hoan hỷ góp ý để tài liệu và lớp học được hoàn thiện tốt hơn. Nguyện Dhamma được trường tồn và đem lại lợi lạc cho phần đông.

Thứ Ba & Năm, 06 & 08-10-2020

Bảng viết tắt

• nt nam tính 
• nut nữ tính 
• trut trung tính 
• tt tính từ 
• trt trạng từ
• đt động từ
• đat đại từ
• bbqkpt (ddt) bất biến quá khứ phân từ (danh động từ) 
• qkpt quá khứ phân từ 
• si số ít
• sn số nhiều
• têr tên riêng
• bbt bất biến từ
• cc chủ cách 
• đc đối cách 
• ccc công cụ cách 
• tc tặng cách 
• xxc xuất xứ cách 
• shc sở hữu cách 
• vtc vị trí cách 
• hc hô cách 
• khnc khả năng cách 
• khnpt khả năng phân từ
• htpt hiện tại phân từ 
• lt liên từ

Dhammacakkappavattanasutta

1. Anuttaraṃ abhisambodhiṃ, sambujjhitvā tathāgato; paṭhamaṃ yaṃ adesesi, dhammacakkaṃ anuttaraṃ. Tathāgato anuttaraṃ abhisambodhiṃ sambujjhitvā yaṃ paṭhamaṃ anuttaraṃ dhammacakkaṃ adesesi.

(Sau khi đã giác ngộ Chánh trí tối thượng, đức Như Lai đã thuyết pháp luân vô thượng lần đầu tiên.)

Sau khi đã giác ngộ,

Chánh giác trí tối thượng,

Thế Tôn thuyết lần đầu,

Về Pháp luân tối thượng.

2. Sammadeva pavattento, loke appaṭivattiyaṃ; yathākkhātā ubho antā, paṭipatti ca majjhimā. Loke appaṭivattiyaṃ sammadeva pavattento ubho antā majjhimā paṭipatti ca yathākkhātā.

(Khi đang chuyển vận (pháp ấy) chưa từng có trên đời, (đức Như Lai) đã nói về hai phần cực đoan và phương pháp Trung đạo.)

Khi chuyển vận Pháp ấy, 

Chưa hề có trên đời,

Thế Tôn đã nói về

Hai cực đoan, trung đạo.

3. Catūsvāriyasaccesu, visuddhi-ñāṇa-dassanaṃ; desitaṃ dhammarājena, sammāsambodhi-kittanaṃ. Catūsvāriyasaccesu dhammarājena desitaṃ visuddhi-ñāṇa-dassanaṃ sammāsambodhi-kittanaṃ.

(Đấng Pháp vương đã nói về tri kiến thanh tịnh trong Tứ đế, xin tán dương sự chánh giác (ấy).)

Bậc Pháp vương đã thuyết, 

Về tri kiến thanh tịnh,

Trong bốn loại Thánh đế,

Xin tán dương trí ấy.

4. Nāmena vissutaṃ suttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ; veyyākaraṇa-pāṭhena, saṅgītan-tam-bhaṇāmase. ‘Dhammacakkappavattanaṃ’ nāmena veyyākaraṇapāṭhena saṅgītaṃ vissutaṃ suttaṃ, taṃ bhaṇāmase.

(Chúng ta hãy tụng đọc bài kinh nổi tiếng được kết tập bằng đoạn kinh ký thuyết với tên gọi ‘Dhammacakkappavattana’.)

Chúng ta hãy tụng đọc, 

Kinh nổi tiếng với tên,

‘Sự chuyển vận Pháp luân,’

Được kết tập, truyền lại,

Bằng đoạn kinh ký thuyết.

Ngữ vựng: 

dhamma (trut): Pháp [Theo Buddhaghosa trong DA.i,99, dhamma có 4 nghĩa là: (1) guṇa – phẩm chất, đức hạnh; (2) desanā – Pháp & Luật; (3) pariyatti – 9 phần giáo Pháp của Phật; và (4) nissatta-nijjīvata – pháp hữu vi. Hoặc trong DhsA.38, dhamma cũng có 4 nghĩa là: (1) pariyatti –  Pháp được giảng; (2) hetu – duyên (hetumhi ñāṇa’dhammapaṭisambhidā); (3) guṇa – phẩm chất; và (4) nissatta-nijjīvata – pháp hữu vi]

cakka (trut): bánh xe

pavattana (trut): sự tiến về trước

sutta (trut): Kinh

anuttara (tt): cao thượng/quý, vô song, xuất sắc, ưu việt

abhisambodhi (nut): sự chánh giác cao quý

sambujjhati (saṃ+√budh+ya+ti): hiểu thấu, biết toàn diện, chánh giác

deseti (√dis+e+ti): giảng, thuyết, dạy dỗ

sammadeva (bbt): đúng đắn, thích đáng (samma+eva)

pavatteti (đt nguyên nhân của pavattati): bắt đầu, khiến cho lăn, khiến được biết rộng rãi

loka (nt): thế gian/giới, cõi đời

paṭivattiya (bbqkpt của paṭivatteti): sau khi lăn/quay lại. (tt): được quay, được lăn ngược lại

yathākkhāta = yathā (trat) giống, liên quan đến+akkhāta (qkpt của akkhāti) được nói/ tuyên bố

ubho (tt) cả hai

antā (nt): sự trái ngược, thái cực

paṭipatti (nut): phương pháp, hạnh kiểm, sự thực hành, tư cách đạo đức

majjhima (tt): giữa, trung dung, vừa phải

ariyasacca = ariya (tt) cao quý+sacca (trut) sự thật

visuddhi (nut): sự thanh tịnh/thánh thiện

ñāṇadassana (biết và thấy, sự thấu suốt khởi sanh từ trí tuệ) = ñāṇa (trut) trí tuệ, sự nhận biết + dassana (trut) sự thấu suốt, minh sát

dhammarājā (nt): Pháp vương

kittana (trut từ kitteti): sự tán dương/ca tụng

vissuta (tt): nổi tiếng, lừng danh

nāma (trut): danh, tên gọi

veyyākaraṇapāṭha = veyyākaraṇa (trut) sự giải thích/trả lời + pāṭha (nt) đoạn kinh

saṅgīta (qkpt của saṅgāyati): đã được tụng đọc/tuyên bố/thiết lập thành Kinh điển.

bhaṇāmase (dạng Mệnh lệnh xưa của bhaṇati): chúng ta cùng tụng đọc

5. Evamme sutaṃ. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū āmantesi – Dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā. Katame dve? Yo cāyaṃ (a+ayaṃ) kāmesu kāmasukhallikānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, yo cāyaṃ attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito. Ete kho, bhikkhave, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

(Tôi đã được nghe như vầy. Một thời/thuở nọ, đức Thế Tôn trú tại Vườn Nai, ở Isipatana, trong xứ Bārāṇasī. Rồi ở đó, Thế Tôn đã gọi nhóm 5 vị tỳ-khưu: ‘Này các tỳ-khưu, có hai cực đoan này mà bậc xuất gia không nên hành theo.’ Hai (cực đoan ấy) là gì? Sự say đắm trong phiền não dục lạc, thấp hèn, thường tình, thuộc phàm phu, không thuộc Thánh nhân, không đem đến lợi ích; và sự tự hành hạ khiến đau khổ, không thuộc Thánh nhân, không đem đến lợi ích. Này các tỳ-khưu, sau khi từ bỏ hai cực đoan ấy, phương pháp Trung đạo khiến tác thành mắt, tác thành trí mà được Như Lai chánh giác (sẽ) dẫn đến sự an tịnh, thắng trí, giác ngộ, và Níp-bàn.)

6. ‘Katamā ca sā, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

(Này các tỳ-khưu, gì là phương pháp Trung đạo ấy khiến tác thành mắt, tác thành trí mà được Như Lai chánh giác (sẽ) dẫn đến sự an tịnh, thắng trí, giác ngộ, và Níp-bàn? Chính là Thánh đạo này gồm tám phần, tức là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định. Này các tỳ-khưu, đây là phương pháp Trung đạo ấy khiến tác thành mắt, tác thành trí mà được Như Lai chánh giác (sẽ) dẫn đến sự an tịnh, thắng trí, giác ngộ, và Níp-bàn.)

Ngữ vựng: 

evaṃ (trt): như vậy

me (đat, ccc, si): bởi tôi

sutta (qkpt của suṇāti): đã được nghe

ekaṃ samayaṃ (thng): một thời/thuở nọ/dịp nọ

samaya (nt, đc, si):  thời, lúc, dịp

bhagavā (tt, cc, si): Thế  Tôn

viharati (vi+√har+a+ti): sống, trú ngụ

migadāya = miga (nt) con nai + dāya (trut) khu rừng

kho (bbt): thật vậy

vaggiya (tt): thuộc nhóm

āmanteti (ā+√mant+e+ti): kêu, gọi, mới, nói với

anta (nt): thái cực, điều xấu nhất/cuối cùng, phần cực đoan

pabbajita (qkpt, nt) bậc xuất gia, tu sĩ

sevati (√sev+a+ti): thực hành, sử dụng

katama (tt): gì, cái nào

kāmasukhallikānuyoga = kāma (nt, trut) dục lạc + sukha (tt) vui thích, hoan hỷ + allika (tt) thuộc phiền não + anuyoga (nt) sự áp dụng/thực hành về/bám chấp theo, tuỳ phối

hīna (tt): thấp hèn, đê tiện

gamma (tt): thường tình, thông thường

pothujjanika (tt): thuộc phàm phu 

anatthasaṃhita = na + attha (nt) lợi ích + saṃhita (tt) có được

attakilamathānuyoga = atta (nt) tự ngã + kilamatha (nt) sự mệt mỏi/kiệt sức + anuyoga

eta (đat): đó, ấy

anupagamma (bbqkpt của anupagacchati): quay lưng lại, không bám chấp

abhisambuddha (qkpt của abhisambujjhati): được chánh giác/hiểu biết toàn diện

cakkhukaraṇī = cakkhu (trut) mắt +karaṇī (nt) người làm/khiến thành

ñāṇakaraṇī = ñāṇa (trut) trí + karaṇī

upasama (nt): sự an tịnh/vắng lặng

abhiññā (nut): thắng trí, trí tuệ đặc biệt

sambodha (nt): sự giác ngộ/thức tỉnh 

nibbāna (trut): Níp-bàn

saṃvattati (saṃ+√vat+a+ti): dẫn/hướng đến

paṭipadā (nut): con đường, phương pháp, phương cách

aṭṭhaṅgika = aṭṭha (tt) 8 + aṅgika (tt) gồm… phần 

magga (nt): con đường, đạo lộ

seyyathidaṃ (bbt): như sau, tức là

sammādiṭṭhi = sammā (bbt) chân chánh, đúng đắn + diṭṭhi (nut) quan điểm, niềm tin, học thuyết

sammāsaṅkappa = sammā + saṅkappa (nt) ý nghĩ, tư tưởng

sammāvācā = sammā + vācā (nut) lời nói, ngôn từ 

sammākammanta = sammā + kammanta (trut) hành động, công việc, nghiệp

sammāājīva = sammā + ājīva (nt) sinh kế, cách kiếm sống

sammāvāyāma = sammā + vāyāma (nt) sự siêng năng, tinh tấn/cần