NHÂN GẦN CỦA KHỔ

Thế giới thực không giống như thế giới của các câu chuyện thần tiên trong đó mọi người sống với nhau một cách hạnh phúc cho đến mãi về sau. Chúng ta không thể tránh được sự thực phũ phàng rằng cuộc đời là bất toàn, bất túc, bất toại nguyện – sự thực về sự hiện hữu của khổ. 

Khi xét đến hiện thực này, điều quan trọng chúng ta muốn biết là khổ có (nguyên) nhân hay không, và nếu có, liệu chúng ta có thể loại trừ được nhân ấy để cho khổ được loại trừ hay không. Nếu trường hợp nhân sanh ra cái khổ của chúng ta chỉ là những chuyện xảy ra tình cờ qua đó có thể chúng ta không có quyền kiểm soát hay ảnh hưởng gì được, thì chúng ta cũng đành bất lực và nên từ bỏ mọi cố gắng truy tìm con đường thoát khổ đi thì hơn. Hoặc nếu những khổ đau của chúng ta được định đoạt bởi một đấng quyền năng nào đó làm việc theo lối độc đoán và bí ẩn, thời chúng ta phải tìm cách làm nguôi cơn thịnh nộ của đấng này để ông sẽ không còn giáng khổ đau lên chúng ta nữa.

Đức Phật thấy rõ rằng khổ đau của chúng ta không phải là sản phẩm của sự tình cờ. Có những nguyên nhân nằm đằng sau nó, vì mọi hiện tượng hay các pháp đều do nhân duyên sanh. Quy luật nhân quả – kamma (nghiệp) – là quy luật phổ quát và cơ bản cho sự hiện hữu. Những nhân ấy không nằm ngoài quyền kiểm soát của chúng ta 

NGHIỆP KAMMA

Chữ kamma (hay, trong hình thức Sanskrit phổ biến rộng rãi hơn của nó, karma) thường được mọi người hiểu theo nghĩa “số phận”. Tiếc thay, hàm ý của từ này ngược hẳn với những gì Đức Phật có ý định muốn nói bằng từ kamma. Số phận là cái gì đó nằm ngoài quyền kiểm soát của chúng ta, là mệnh trời hay ý của Thượng đế, những gì đã được định trước cho mỗi người chúng ta. Tuy nhiên kamma nghĩa đen là “hành động”. Những hành động của chúng ta là nhân của những gì chúng ta cảm thọ trong cuộc đời: “Các chúng sanh là chủ nhân của nghiệp, là kẻ thừa tự của nghiệp, được sanh ra từ nghiệp, bị trói buộc bởi nghiệp; nghiệp là nơi nương nhờ của họ. Nghiệp họ làm thấp hèn hay cao thượng thế nào, cuộc sống của họ sẽ thấp hèn hay cao thượng như thế ấy”. 7

7 M.135, Cūla Kamma Vibhanga Sutta (Kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt. Trung bộ III)

Mọi việc chúng ta gặp trong cuộc đời là kết quả của những hành động hay nghiệp riêng của chúng ta. Do đó, mỗi người chúng ta có thể làm chủ được số phận của mình bằng cách làm chủ những hành động chúng ta làm. Mỗi người chúng ta phải có trách nhiệm đối với những hành động làm phát sinh ra khổ đau của chúng ta. Đức Phật nói,

Ta là chủ nhân của ta,
Ta tạo tương lại cho chính ta. 8 

8 Dhammapada, XXV.21(380)

Theo đó, mỗi người chúng ta cũng giống như một người bịt mắt chưa hề học lái xe, ngồi đằng sau tay lái của một chiếc xe tốc hành trên một xa lộ đông đúc. Chắc chắn anh ta không thể về đến nơi đã định mà không gặp rủi ro. Anh ta có thể nghĩ rằng mình đang lái xe, nhưng thực sự là xe đang lái anh ta. Nếu anh ta muốn tránh tai nạn, chưa nói đến việc về đến đích, anh ta phải bỏ cái khăn bịt mắt ra, phải học cách điều khiển xe, và biết cách tránh sự hiểm nguy càng nhanh càng tốt. Tương tự, chúng ta phải biết những gì chúng ta làm và cũng phải học cách thực hiện những nghiệp nào sẽ dẫn đến chỗ chúng ta thực sự muốn đến.

BA LOẠI NGHIỆP

Có ba loại nghiệp: thân nghiệp, khẩu nghiệp và ý nghiệp. Thông thường chúng ta coi thân nghiệp là quan trọng nhất, khẩu nghiệp trung bình, và ý nghiệp là ít quan trọng nhất. Đánh một người đối với chúng ta có vẻ như là một hành động nghiêm trọng hơn nói những lời xỉ vả người ấy, và cả hai (đánh và chửi) dường như nghiêm trọng hơn một ác ý không bộc lộ ra đối với người ấy. Tất nhiên, nhận định này sẽ được quan niệm tùy theo luật lệ của mỗi xứ sở, và do con người chế ra. Nhưng theo Pháp (Dhamma), quy luật của thiên nhiên hay quy luật tự nhiên, ý nghiệp là quan trọng nhất. Một hành động bằng thân hay bằng lời nói sẽ mang ý nghĩa hoàn toàn khác nhau tùy theo ý định thực hiện hành động ấy.

Một bác sĩ phẩu thuật dùng con dao mổ của mình để thực hiện một ca mổ cấp cứu mà cuối cùng hóa ra lại không thành công dẫn đến cái chết của bệnh nhân; một tên sát nhân dùng con dao của mình để đâm nạn nhân cho đến chết. Về thân mà nói, hai hành động của họ giống nhau, với cùng kết quả (là chết người), nhưng về mặt tâm lý, họ lại khác biệt nhau rất xa về ý định. 

Người bác sĩ phẩu thuật hành động vì lòng bi mẫn, trong khi tên sát nhân vì lòng sân hận. Quả báo mà mỗi người gặt sẽ hoàn toàn khác nhau, tùy theo ý nghiệp của họ.

Tương tự, trong trường hợp của lời nói, ý định là quan trọng nhất. Một người cãi nhau với bạn đồng nghiệp của mình và xỉ vả người này, gọi họ là đồ ngu. Anh ta nói lời đó xuất phát từ lòng sân hận. Cũng người này khi nhìn thấy con mình chơi đùa trong vũng bùn nhơ nhớp và nhẹ nhàng gọi nó là đồ ngu. Lời nói này của anh ta xuất phát từ tình thương. Trong cả hai trường hợp cùng một lời nói được nói ra, song thực tế lại bộc lộ hai trạng thái tâm trái ngược nhau. Chính ý định nằm trong lời nói sẽ quyết định quả báo. 

Những lời nói và hành động hoặc những tác động bên ngoài của họ chỉ là những hệ quả của ý nghiệp. Chúng được phán xét một cách thích đáng theo tính chất của ý định qua đó chúng tìm được sự bộc lộ ra. Chính ý nghiệp mới là nghiệp (kamma) thực sự, là nhân sẽ cho quả trong tương lai. Hiểu được đạo lý này, Đức Phật công bố, 

Tâm đi trước các pháp,
Tâm là chủ, tâm tạo.
Nếu với tâm bất tịnh,
Nói năng hay hành động,
Khổ não sẽ theo sau
Như bánh xe lăn theo, chân con vật kéo xe.
Nếu với tâm thanh tịnh,
Nói năng hay hành động,
An lạc sẽ theo sau,
Như bóng chẳng rời hình.9

9 Dhammapada, I. 1&2 (Pháp Cú Kinh)

NHÂN CỦA KHỔ

Nhưng những ý nghiệp nào sẽ quyết định só phận của chúng ta? Nếu tâm chỉ là thức, tưởng, thọ và hành (những phản ứng), thì yếu tố nào trong số này làm phát sanh khổ đau? Thực sự mỗi trong những yếu tố ấy có liên can một mức độ nào đó trong tiến trình khổ đau. Tuy nhiên, ba yếu tố đầu – thức, thọ và tưởng – chủ yếu là thụ động. Thức chỉ đơn thuần tiếp nhận những dữ liệu chưa xử lý của kinh nghiệm, tưởng phân loại dữ liệu, thọ báo hiệu sự xảy ra của các bước trước. Công việc của ba yếu tố này chỉ là để thu nhận những thông tin đưa vào. Nhưng khi tâm bắt đầu phản ứng, tình trạng thụ động nhường chỗ cho sự hấp dẫn hay ghê tởm, cho thích hay ghét. Sự phản ứng này làm chuyển động một chuỗi các sự kiện mới mà khởi đầu của nó là sự phản ứng hay hành, sankhara. Đây là lý do tại sao Đức Phật nói,

Phàm khổ gì phát sinh,
Tất cả các duyên hành.
Do đoạn diệt các hành
Khổ không còn hiện hữu. 10

Nghiệp (kamma) đích thực, hay nhân đích thực của khổ là sự phản ứng của tâm. Một phản ứng thoáng qua của cảm giác thích hay không thích có thể không mãnh liệt lắm và không cho ra quả báo nhiều, nhưng nó sẽ có một hiệu quả tích lũy. Sự phản ứng được lặp đi lặp lại hết lúc này sang lúc khác, qua mỗi lần như vậy cường độ sẽ gia tăng, và cuối cùng phát triển thành tham ái hay sân hận. Đây là những gì trong bài pháp đầu tiên (Kinh chuyển Pháp Luân) Đức Phật gọi là taṇhā, nghĩa đen là “khát ái”: thói quen khao khát không bao giờ thỏa mãn của tâm đối với những gì không có, cũng hàm ý một sự bất toại nguyện tương đương và không thể sửa chữa được đối với những gì đã có. 11

Khát ái và bất toại nguyện càng mãnh liệt bao nhiêu, ảnh hưởng của chúng trên ý nghĩ của chúng ta, trên lời nói của chúng ta, và trên hành động của chúng ta càng sâu đậm hơn bấy nhiêu – đồng thời cái khổ mà chúng gây ra cũng sẽ nhiều hơn bấy nhiêu.

Một số phản ứng, Đức Phật nói, giống như chữ viết trên mặt nước: ngay khi vừa viết xong chúng liền bị xóa đi. Những phản ứng khác giống như những chữ viết trên bờ cát: nếu viết vào buổi sáng thì buổi tối cũng bị thủy triều hoặc gió xóa sạch.

10Sutta Nipāta, III.12, dvayatānupassanā Sutta.

11S.LVI(XII).ii.1, Dhamma-cakkappavattana Sutta.

Những phản ứng khác thì giống như chữ khắc sâu trong đá với búa và đục. Tất nhiên chúng cũng bị xóa nhòa đi khi đá mòn, nhưng muốn cho chúng mất hẳn sẽ mất hàng thế kỷ.12

Mỗi ngày trong suốt cuộc đời của chúng ta tâm cứ tiếp tục phát ra nhựng phản ứng, nhưng nếu cuối ngày chúng ta cố gắng nhớ lại, chúng ta chỉ có thể nhớ được một hoặc hai phản ứng tạo ấn tượng sâu đậm nhất trong ngày hôm đó thôi. Lại nữa, nếu cuối một tháng chúng ta cố gắng nhớ lại tất cả những phản ứng của chúng ta, may ra chúng ta chỉ nhớ được một hay hai phản ứng nào tạo ấn tượng sâu sắc nhất trong tháng đó. Cũng vậy, cuối một năm chúng ta sẽ chỉ có thể nhớ lại được một hoặc hai phản ứng để lại ấn tượng sâu sắc nhất suốt năm đó. Những phản ứng sâu đậm như vậy rất là nguy hiểm vì chúng đưa đến khổ đau vô cùng. 

Bước đầu tiên hướng đến sự xuất ly khỏi khổ là biết chấp nhận hiện thực của khổ, không phải như một khái niệm triết học hay như một tín điều, mà như một thực tế của hiện hữu ảnh hưởng đến mỗi chúng ta trong cuộc đời. Cùng với sự chấp nhận này là một sự hiểu biết về khổ là gì và tại sao chúng ta phải khổ, lúc đó chúng ta mới có thể không còn bị (xe) lái đi mà bắt đầu biết lái chiếc xe của đời mình. Nhờ biết cách trực nhận bản chất của mình, chúng ta có thể tự đặt mình trên đạo lộ dẫn đến giải thoát khỏi khổ đau.

12A.III.xviii.130, Lekha Sutta

• The Four Noble Truths

• This is Dukkha

• Why Dukkha

• This is the Way to End Dukkha

The Buddha taught the Four Noble Truths, which includes the theoretical as well as the practical aspect of his teaching.

Đức Phật đã dạy Tứ Diệu Đế, bao gồm cả khía cạnh lý thuyết và thực tiễn như sau.

1. The Noble Truth of Suffering: the entire field of suffering has to be known by experience.

Chân lý về sự khổ đau : toàn bộ những điều đau khổ nên được biết đến bằng kinh nghiệm. 

2. The Noble Truth of the Arising of Suffering: the eradication of craving has to be experienced.

Chân lý về sự phát sinh khổ đau: sự diệt trừ tham ái phải được trải nghiệm.

3. The Noble Truth of Cessation of Suffering: the realization of Nibbāna.

Chân lý chấm dứt khổ đau: sự chứng ngộ Nibbāna

4. The Noble Truth of the Path leading to the Cessation of Suffering: this has to be developed by repeated practice.

Chân lý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ đau: điều này phải được phát triển bằng việc thực hành lặp đi lặp lại thường xuyên.

Hearing these truths and understanding them at the intellectual level is good but not sufficient. To benefit from these truths, it is essential to gain knowledge about them through experiential wisdom. Merely learning about them from others and understanding them at the intellectual level cannot make one sthitaprajña or an arahant.

Nghe và hiểu những chân lý trên ở cấp độ hiểu biết là tốt nhưng chưa đủ. Để đạt được lợi lạc từ những chân lý này, điều cần thiết là phải đạt được hiểu biết thực tiễn. Chỉ học những chân lý này từ người khác và hiểu chúng ở cấp độ hiểu biết không thể làm một người trở thành sthitaprajña hay một vị thần .

The Buddha taught his five companions how to develop in wisdom and get established in it. All five became established in wisdom and became arahants. In the following quotation from a tradition in our country, we find reference to such arahants:Tasya prajñā pratiśthitā (Bhagavadgītā 2.57-58)

Đức Phật đã dạy năm người bạn đồng hành của Ngài cách để phát triển trí tuệ. Cả năm người đều đạt được trí tuệ và trở thành những vị thần.  Trong những trích dẫn sau đây từ một truyền thuyết ở nước ta, chúng tôi tìm thấy những tài liệu tham khảo về những vị thần như sau:Tasya prajñā pratiśthitā (Bhagavadgītā 2.57-58)

Yathindakhīlo pathavim sito siyā, catubbhi vātehi asampakampiyo tathūpamaṃ sappurisaṃ vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati. -Dhamma-vandanā, Ratana-sutta-8

-“Just as Indra’s pillar (a strong post at the entrance of a city), that is firmly embedded in the earth remains unshaken by the winds blowing from the four directions, similarly I declare as truly virtuous that person who has fully comprehended the four Noble Truths by direct experience. Such an arahant who is established in wisdom remains unshaken under all circumstances.”

-“Cũng như trụ cột Indra (một cái trụ mạnh mẽ ở lối vào của một thành phố), được đóng chặt vào trái đất và không bị lay chuyển bởi gió thổi từ bốn hướng, điều này cũng đạt được tương tự với một người thấm nhuần Tứ Diệu Đế bằng kinh nghiệm trực tiếp. Giống như một vị thần có được trí tuệ không hề bị lay chuyển trong mọi hoàn cảnh.”

Misconceptions – Quan niệm sai lầm

When the original scriptures containing the Buddha’s teaching and the practice of Vipassana were totally lost from our country, some opponents of the Buddha and some ignorant people spread false comments about the four Noble Truths.

Khi những lời dạy ban đầu của Đức Phật và việc thực hành thiền Vipassana hoàn toàn bị đánh mất ở đất nước chúng tôi, một số người phản đối Đức Phật và những người thiếu sự am hiểu đã làm lan truyền một số quan niệm sai lầm về Tứ Diệu Đế.

One misconception that they spread was that the teaching was utterly pessimistic and useless; and therefore it was lost from our country—because the word suffering was used four times whereas happiness was not mentioned at all. 

Một quan niệm sai lầm rằng : việc giảng dạy Tứ Diệu Đế là bi quan và vô dụng; và do đó nó bị đánh mất ở đất nước chúng ta – bởi vì từ ngữ đau khổ được sử dụng đến bốn lần trong khi từ hạnh phúc hoàn toàn không được nhắc đến.

Unless one practices Vipassana, how can one understand that the cessation of suffering (dukkhanirodha) is nothing but supreme happiness? Similarly, the practice of the other three truths also leads to supreme happiness.

Trừ khi một người thực hành thiền Vipassana, làm sao họ có thể hiểu được sự diệt trừ khổ đau (dukkhanirodha) không gì khác ngoài hạnh phúc tối cao?

Another misconception which they spread was, ‘How can suffering be called noble?’

Một quan niệm sai lầm khác đã được lan truyền là , “Làm sao đau khổ lại được gọi là chân lý?”

When one practices Vipassana, one understands that when any one of the four Noble Truths is thoroughly experienced, it makes one a noble person.

Khi một người thực hành Vipassana, họ hiểu được rằng khi một trong bốn điểm của Tứ Diệu Đế được trải nghiệm, nó sẽ giúp người đó trở nên cao quý.

Keep this in mind and work. Distribute this wonderful Dhamma for your good and for the good of so many suffering people around the world. May pure Dhamma spread! May more and more people start practicing Dhamma to enjoy real peace, harmony, happiness!

Ghi nhớ những điều này và thực hành. Lan tỏa Dhamma tốt đẹp này vì lợi ích của bạn và của nhiều người đau khổ khác trên thế giới. Nguyện cho Dhamma thanh tịnh được lan rộng! Nguyện cho ngày càng nhiều người bắt đầu thực hành Dhamma để được hưởng sự bình an, hòa hợp, hạnh phúc thật sự.

Nguồn VRIDhamma.org

The Buddha taught the Four Noble Truths, which includes the theoretical as well as the practical aspect of his teaching.

Đức Phật đã dạy Tứ Diệu Đế, bao gồm cả khía cạnh lý thuyết và thực tiễn như sau.

The Noble Truth of Suffering: the entire field of suffering has to be known by experience.

Chân lý về sự khổ đau : toàn bộ những điều đau khổ nên được biết đến bằng kinh nghiệm. 

The Noble Truth of the Arising of Suffering: the eradication of craving has to be experienced.

Chân lý về sự phát sinh khổ đau: sự diệt trừ tham ái phải được trải nghiệm.

The Noble Truth of Cessation of Suffering: the realization of Nibbāna.

Chân lý chấm dứt khổ đau: sự chứng ngộ Nibbāna

The Noble Truth of the Path leading to the Cessation of Suffering: this has to be developed by repeated practice.

Chân lý về Con đường dẫn đến trạng thái Giải Thoát Khổ: điều này cần được phát triển bằng việc thực hành một cách liên tục

Hearing these truths and understanding them at the intellectual level is good but not sufficient. To benefit from these truths, it is essential to gain knowledge about them through experiential wisdom. Merely learning about them from others and understanding them at the intellectual level cannot make one sthitaprajña or an arahant.

Nghe và hiểu những chân lý trên ở cấp độ hiểu biết là tốt nhưng chưa đủ. Để đạt được lợi lạc từ những chân lý này, điều cần thiết là phải đạt được hiểu biết thực tiễn. Chỉ học những chân lý này từ người khác và hiểu chúng ở cấp độ hiểu biết không thể làm một người trở thành sthitaprajña hay một vị thần .

The Buddha taught his five companions how to develop in wisdom and get established in it. All five became established in wisdom and became arahants. In the following quotation from a tradition in our country, we find reference to such arahants:

Tasya prajñā pratiśthitā (Bhagavadgītā 2.57-58)
Yathindakhīlo pathavim sito siyā, catubbhi vātehi asampakampiyo tathūpamaṃ sappurisaṃ vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati. -Dhamma-vandanā, Ratana-sutta-8

Đức Phật đã dạy năm người bạn đồng hành của Ngài cách để phát triển trí tuệ. Cả năm người đều đạt được trí tuệ và trở thành những vị thần.  Trong những trích dẫn sau đây từ một truyền thuyết ở nước ta, chúng tôi tìm thấy những tài liệu tham khảo về những vị thần như sau:

Tasya prajñā pratiśthitā (Bhagavadgītā 2.57-58)
Yathindakhīlo pathavim sito siyā, catubbhi vātehi asampakampiyo tathūpamaṃ sappurisaṃ vadāmi, yo ariyasaccāni avecca passati. -Dhamma-vandanā, Ratana-sutta-8

-“Just as Indra’s pillar (a strong post at the entrance of a city), that is firmly embedded in the earth remains unshaken by the winds blowing from the four directions, similarly I declare as truly virtuous that person who has fully comprehended the four Noble Truths by direct experience. Such an arahant who is established in wisdom remains unshaken under all circumstances.”

-“Cũng như trụ cột Indra (một cái trụ mạnh mẽ ở lối vào của một thành phố), được đóng chặt vào trái đất và không bị lay chuyển bởi gió thổi từ bốn hướng, điều này cũng đạt được tương tự với một người thấm nhuần Tứ Diệu Đế bằng kinh nghiệm trực tiếp. Giống như một vị thần có được trí tuệ không hề bị lay chuyển trong mọi hoàn cảnh.”

Misconceptions – Quan niệm sai lầm

When the original scriptures containing the Buddha’s teaching and the practice of Vipassana were totally lost from our country, some opponents of the Buddha and some ignorant people spread false comments about the four Noble Truths.

Khi những lời dạy ban đầu của Đức Phật và việc thực hành thiền Vipassana hoàn toàn bị đánh mất ở đất nước chúng tôi, một số người phản đối Đức Phật và những người thiếu sự am hiểu đã làm lan truyền một số quan niệm sai lầm về Tứ Diệu Đế.

One misconception that they spread was that the teaching was utterly pessimistic and useless; and therefore it was lost from our country—because the word suffering was used four times whereas happiness was not mentioned at all. 

Một quan niệm sai lầm rằng : việc giảng dạy Tứ Diệu Đế là bi quan và vô dụng; và do đó nó bị đánh mất ở đất nước chúng ta – bởi vì từ ngữ đau khổ được sử dụng đến bốn lần trong khi từ hạnh phúc hoàn toàn không được nhắc đến.

Unless one practices Vipassana, how can one understand that the cessation of suffering (dukkhanirodha) is nothing but supreme happiness? Similarly, the practice of the other three truths also leads to supreme happiness.

Trừ khi một người thực hành thiền Vipassana, làm sao họ có thể hiểu được sự diệt trừ khổ đau (dukkhanirodha) không gì khác ngoài hạnh phúc tối cao?

Another misconception which they spread was, ‘How can suffering be called noble?’

Một quan niệm sai lầm khác đã được lan truyền là , “Làm sao đau khổ lại được gọi là chân lý?”

When one practices Vipassana, one understands that when any one of the four Noble Truths is thoroughly experienced, it makes one a noble person.

Khi một người thực hành Vipassana, họ hiểu được rằng khi một trong bốn điểm của Tứ Diệu Đế được trải nghiệm, nó sẽ giúp người đó trở nên cao quý.

Keep this in mind and work. Distribute this wonderful Dhamma for your good and for the good of so many suffering people around the world. May pure Dhamma spread! May more and more people start practicing Dhamma to enjoy real peace, harmony, happiness!

Ghi nhớ những điều này và thực hành. Lan tỏa Dhamma tốt đẹp này vì lợi ích của bạn và của nhiều người đau khổ khác trên thế giới. Nguyện cho Dhamma thanh tịnh được lan rộng! Nguyện cho ngày càng nhiều người bắt đầu thực hành Dhamma để được hưởng sự bình an, hòa hợp, hạnh phúc thật sự.

Nguồn Viện Nghiên Cứu Vipassana VRIDhamma.org

Duyên Sanh: Chuỗi Nhân Quả qua đó khổ phát sinh

Cái gì gây ra chấp thủ? Chấp thủ phát sanh như thế nào? Phân tích bản chất của mình, Đức Phật tương lai thấy rằng thủ phát triển do những phản ứng nhất thời của thích và ghét trong tâm. Tóm lại, những phản ứng vô ý thức của tâm được lặp đi lặp lại nhiều lần và gia tăng cường độ từ sát na này sang sát na khác sẽ lớn mạnh thành những cảm giác hấp dẫn và ghê tởm mãnh liệt, thành những chấp thủ của chúng ta. Như vậy chấp thủ chỉ là hình thức đã phát triển của sự phản ứng thoáng qua. Đây là nhân gần của khổ.

Cái gì gây ra những phản ứng thích và ghét ấy? Nhìn vào sâu hơn Ngài thấy rằng thích ghét nảy sanh do cảm thọ. Chúng ta cảm giác một cảm thọ dễ chịu (lạc thọ) và bắt đầu thích nó; hay chúng ta cảm giác một cảm thọ khó chịu (khổ thọ) và bắt đầu không thích hay ghét nó.

Bây giờ tại sao có những cảm thọ này? Cái gì gây tạo ra chúng? Đi sâu hơn vào trong tự thân Ngài thấy rằng thọ phát sanh do xúc: sự tiếp xúc của con mắt với một cảnh sắc, sự tiếp xúc của lỗ tai với một âm thanh, sự tiếp xúc của mũi với mùi, sự tiếp xúc của lưỡi với vị, sự tiếp xúc của thân với một vật thể nào đó, sự tiếp xúc của tâm với bất kì một cảm xúc, ý niệm, sự tưởng tượng, hay ký ức nào đó. Qua năm căn vật lý và ý căn hay tâm chúng ta kinh nghiệm thế gian. Khi một đối tượng hay một hiện tượng tiếp xúc với bất kỳ một trong sáu căn của kinh nghiệm (lục căn) này, một cảm thọ, lạc hay khổ, được tạo ra.

Và tạo sao xúc lại xảy ra trước? Đức Phật tương lai thấy rằng do sự hiện hữu của sáu căn hay sáu giác quan – năm căn vật lý và tâm – sự tiếp xúc chắc chắn phải xảy ra. Thế gian đầy rẫy những hiện tượng: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp (những ý tưởng và cảm xúc). Bao lâu các căn tiếp nhận của chúng ta còn làm nhiệm vụ, xúc là điều không thể tránh được.

Vậy thì tại sao sáu giác quan lại có mặt? Bởi vì chúng là những phương diện thiết yếu của dòng tâm và vật chất hay dòng tương tục danh – sắc. Và tại sao có dòng tương tục danh sắc này? Cái gì khiến cho nó xuất hiện? Đức Phật tương lai hiểu rằng tiến trình (danh – sắc) phát sanh do thức, hành vi nhận thức vốn tách thế giới thành người biết và cái được biết (năng tri và sở tri), thành chủ thể và đối tượng, thành “tôi” và “người khác”. Từ sự chia tách này dẫn đến tính đồng nhất, hay sự “sanh”. Mỗi sát na hay khoảnh khắc thức sanh lên và mang lấy một hình thức tâm – vật lý (danh – sắc) đặc biệt. Sát na kế cũng vậy, thức mang một hình thức hơi khác một chút. Suốt cuộc hiện hữu của mình, thức cứ trôi chảy và thay đổi như vậy. Cuối cùng cái chết đến, nhưng thức không dừng lại ở đó: không có bất kì sự gián đoạn nào (giữa hai sự kiện sống và chết), sát na kế nó mang một hình thức mới. Từ hiện hữu này sang hiện hữu kế, hết đời này sang đời sau, dòng tâm thức cứ tiếp tục trôi chảy.

Vậy thì cái gì tạo ra dòng tâm thức này? Đức Phật thấy rằng nó khởi lên do sự phản ứng hay hành (sankhara). Tâm không lúc nào ngừng phản ứng, và mỗi phản ứng sẽ tạo đà cho dòng tâm thức để nó tiếp tục sang sát na kế. Phản ứng hay hành càng mãnh liệt, thì đà nó tạo càng mạnh thêm. Phản ứng nhẹ nhàng của một sát na duy trì dòng chảy của thức chỉ trong một sát na . Nhưng nếu sự phản ứng nhất thời ấy của thích và ghét tăng cường thành tham hoặc sân, nó sẽ có đủ sức mạnh và kéo dài dòng chảy của thức trong nhiều sát na , nhiều giây, nhiều phút, nhiều giờ. Và nếu sự phản ứng của tham và sân vẫn gia tăng cường độ thêm nữa, nó sẽ kéo dài dòng chảy trong nhiều ngày, nhiều tháng, hoặc có thể trong nhiều năm. Và nếu suốt cuộc đời bạn cứ tiếp tục lập đi lập lại và gia tăng cường độ vài loại phản ứng, chúng sẽ phát triển thành một sức mạnh đủ để duy trì dòng chảy của thức không chỉ từ sát na này đến sát na , từ ngày này sang ngày khác, từ năm này sang năm khác, mà có khi còn từ đời này sang đời khác nữa.

Thế cái gì khiến cho có những phản ứng này? Quan sát vào mức sâu hơn của thực tại, Ngài hiểu rằng phản ứng nảy sanh do vô minh. Chúng ta không hay biết sự kiện rằng chúng ta đang phản ứng, và không biết về thực chất của những gì chúng ta phản ứng. Chúng ta vô minh không biết bản chất vô thường, vô ngã của hiện hữu và không biết rằng chấp thủ vào nó chỉ đem lại khổ đau mà thôi. Do không biết thực chất của mình, chúng ta phản ứng một cách mù quáng. Chẳng những không biết rằng mình đã phản ứng mù quáng, chúng ta còn khăng khăng giữ thái độ ấy và để cho chúng tăng thêm cường độ. Như vậy chúng ta đã bị giam hãm trong chính thói quen phản ứng của mình, do vô minh.

Đây là cách Bánh Xe của Khổ bắt đầu vận chuyển

o   Do vô minh sanh, phản ứng nảy sanh;

o   Do phản ứng hay hành sanh, thức sanh;

o   Do thức sanh, danh và sắc (tâm –thân) sanh;

o   Do danh và sắc sanh, sáu căn hay lục nhập sanh;

o   Do sáu căn sanh, xúc sanh;

o    Do xúc sanh, thọ sanh;

o    Do thọ sanh, ái và sân sanh; o Do ái và sân sanh, thủ sanh;

o    Do thủ sanh, tiến trình trở thành hay hữu sanh;

o    Do hữu sanh, (tái) sanh sanh;

o    Do tái sanh sanh, già và chết sanh, cùng với sầu, bi, khổ thân và khổ tâm, tai ương sanh.

Như vậy toàn bộ khổ uẩn (hay khối khổ) sanh.16

Do chuỗi nhân quả hay chuỗi duyên sanh này chúng ta đã bị đem vào trạng thái hiện hữu hiện tại của chúng ta và phải đối diện với một tương lai khổ đau.

Cuối cùng sự thực hiện khởi rõ ràng đến ngài: khổ bắt đầu với vô minh, không hiểu biết về thực tại của bản chất thực của chúng ta, về hiện tượng mang nhãn hiệu “cái tôi” này. Và nhân kế của khổ là hành (saṅkhāra) hay thói quen phản ứng của tâm. Mù quáng bởi vô minh, chúng ta tạo tác các hành thuộc tham ái và sân hận, vốn phát triển thành thủ, dẫn đến đủ mọi loại bất hạnh. Thói quen phản ứng ấy là nghiệp – kamma, là kẻ uốn nắn số phận tương lai của chúng ta. Vô minh, tham ái, và sân hận là ba căn nguyên từ đó mọc lên đủ mọi khổ đau của chúng ta trong đời.

21A.III. vii.65, Kesamutti Sutta (Kālāma Sutta), xvi.

Khổ và chấp thủ

“Sự thực của khổ”, Đức Phật nói, “phải được liễu tri (khám phá cho đến tận cùng của nó).” 14 Vào cái đêm sắp thành đạo, Ngài ngồi xuống hành thiền với quyết tâm sẽ không đứng dậy cho đến khi hiểu rõ được khổ phát sinh như thế nào và làm sao để có thể đoạn trừ nó

Xác định khổ

Ngài thấy rõ là khổ hiện hữu. Đây là một sự thực không thể tránh khỏi, dù nó có thể khó chịu đến như thế nào. Khổ bắt đầu với sự bắt đầu của cuộc sống. Chúng ta hầu như không có một cái nhớ ý thức nào về sự hiện hữu ở bên trong bào thai, nhưng kinh nghiệm chung cho thấy rằng chúng ta chui ra khỏi nó với tiếng khóc. Sanh là một tình trạng gian khổ cực kỳ.

Sau khi chào đời, chúng ta chắc chắn còn gặp những cái khổ của bệnh đau và tuổi già. Vậy mà, bất chấp chúng ta có phải bệnh đau ra sao, bất chấp chúng ta có suy yếu và già nua như thế nào, chẳng ai trong chúng ta muốn chết cả, bởi vì chết là một nỗi khổ lớn.

Mọi sinh vật trong cõi đều phải đối diện với những cái khổ này. Và khi chúng ta trải qua cuộc đời, chắc chắn chúng ta còn phải gặp những cái khổ khác, những lọai khổ khác nhau của thể xác hoặc tinh thần. Chúng ta vướng vào những cái khổ của việc phải gần những vật khó ưa và chia lìa vật vừa lòng. Chúng ta không được những gì chúng ta muốn; thay vào đó lại phải những gì chúng ta không mong. Mọi tình huống như vậy đếu là khổ.

Những trường hợp vừa đề cập của khổ không có gì khó nhận ra với bất kỳ ai có suy tư sâu sắc về nó. Nhưng Đức Phật tương lai không lấy làm thoải mãn với những lý giải hạn chế của tri thức. Ngài tiếp tục dò tìm sâu hơn vào trong chính mình để kinh nghiệm bản chất thực sự của khổ, và Ngài khám phá ra rằng “chấp thủ vào năm uẩn là khổ.”15 Ở một mức độ rất sâu, khổ là sự chấp thủ quá độ mà mỗi ngưởi chúng ta đã hình thành đối với thân và tâm này. Con người lầm chấp vào cái thực thể tâm – vật lý này của họ trong khi thực sự là chỉ có một tiến trình đang diễn biến mà thôi. Sự chấp thủ vào khái niệm không thực về tự thân này, vào cái mà trong thực tế đang thay đổi không ngừng này, là khổ.

14S.L VI(XII).ii.1, Dhamma-cakkappavattana Sutta

15Ibid (xem cùng cuốn sách trên – Dhamma-cakkappavattana Sutta)

Chấp thủ

Có nhiều loại chấp thủ. Đầu tiên là chấp thủ vào thói quen đi tìm sự thỏa mãn dục lạc (hay Dục Thủ). Một người nghiện dùng ma túy bởi vì anh ta muốn nếm cái cảm giác đê mê mà thuốc ấy tạo ra cho anh, mặc dù anh ta dư biết rằng do dùng thuốc anh ta đã củng cố thêm cho sự nghiện ngập của mình. Tương tư như vậy, chúng ta đã nghiện cái tình trạng tham ái. Ngay khi một ước muốn được thỏa mãn, chúng ta liền phát sanh một ước muốn khác. Đối tượng chỉ là phụ; sự thực là chúng ta luôn tìm cách duy trì liên tục trạng thái khát khao; bởi vì ngay cái khát khao này đã tạo ra trong chúng ta một cảm giác dễ chịu mà chúng ta muốn được kéo dài mãi. Tham ái hay khát khao trở thành một thói quen, một sự nghiện ngập, chúng ta không thể nào bỏ được. Và cũng như 1 người nghiện, dần dần rồi sẽ trở nên lờn đối với loại thuốc đã chọn của anh ta và lúc nào cũng đòi hỏi phải có những liều cao hơn để đạt được cái tình trạng đê mê ấy, tham ái của chúng ta cũng thế, chúng ta càng tìm cách thỏa mãn nó thì nó càng trở nên mạnh mẽ hơn. Theo cách này chúng ta chẳng thể nào đi đến tận cùng của tham ái, và bao lâu chúng ta còn tham ái, chúng ta chẳng bao giờ hạnh phúc.

Chấp thủ lớn khác là “ngã chấp”, hay chấp vào cái “tôi”, cái hình ảnh mà chúng ta có về chính bản thân mình (Ngã chấp thủ). Đối với mỗi người chúng ta, cái “Tôi” có lẽ là nhân vật quan trọng nhất trần gian. Chúng ta xử sự chẳng khác nào một thanh nam châm với những mạt sắt vây quanh: nó sẽ tự động sắp xếp những mạt sắt ấy theo khuôn mẫu lấy nó làm trung tâm, và chỉ với cách suy nghĩ kém cỏi như vậy chúng ta, theo bản năng, cố gắng sắp xếp thế gian theo ý thích của chúng ta, tìm cách hấp dẫn những cái dễ chịu vào và đẩy cái khó ưa ra. Nhưng chẳng ai trong chúng ta sống một mình trong cái thế gian này; một cái “tôi” chắc chắn phải cọ sát với những cái tôi khác. Cái khuôn mẫu mà mỗi người chúng ta tìm cách tạo ra bị khuấy động bởi từ trường của những người khác, và chính chúng ta cũng phải bị hấp dẫn hay bị đẩy ra. Kết quả chỉ có thề là bất hạnh hay khổ đau mà thôi.

Chúng ta không chỉ giới hạn sự chấp thủ vào cái “tôi” mà còn bành trướng nó đến “cái của tôi”, đến bất cứ những gì thuộc về chúng ta. Mỗi người chúng ta dần dần hình thành sự chấp thủ to lớn đối với những gì chúng ta có, vì cái đó dính liền với chúng ta, hỗ trợ cho hình ảnh về “cái tôi” của chúng ta. Sự chấp thủ này sẽ không tạo ra vấn đề nếu những gì bạn gọi là “của tôi” cứ thường hằng, và cái “tôi” cứ còn mãi để hưởng thụ nó đời đời. Nhưng sự thực thì sớm hay muộn gì cái “tôi” cũng phải chia lìa với cái “của tôi”. Giờ phút chia tay chắc chắn sẽ đến. Khi nó đến, nếu sự chấp thủ vào cái “của tôi”, càng lớn thì khổ đau cũng sẽ càng lớn.

Và sự chấp thủ vẫn còn mở rộng thêm đến những quan kiến của chúng ta, đến những đức tin của chúng ta (Kiến thủ). Bất chấp nội dung thực sự của quan kiến và đức tin ấy là như thế nào, bất chấp là chúng đúng – sai ra sao, một khi chúng ta chấp vào đó rồi thì chúng chắc chắn sẽ làm cho chúng ta đau khổ. Mỗi người chúng ta đều tin chắc rằng những quan kiến và truyền thống của chúng ta là đệ nhất và dĩ nhiên sẽ cảm thấy rất đau khổ khi nghe chúng bị người khác chỉ trích. Lại nữa, nếu chúng ta cố gắng để giải thích những quan kiến của mình và người khác không chấp nhận chúng, chúng ta cũng cảm thấy khó chịu. Chúng ta không nhận ra rằng mỗi người ai cũng có đức tin riêng của họ. Thật là vô ích khi cố gắng tranh luận xem quan kiến nào là đúng hoặc là sai; lợi ích hơn sẽ là bỏ qua một bên những khái niệm có trước và cố gắng để thấy thực tại đúng như nó là. Nhưng sự chấp thủ vào quan kiến đã ngăn không cho chúng ta làm như vậy, và vì chúng ta cứ mãi phải khổ đau.

Cuối cùng, đó là sự chấp thủ và các hình thức và lễ nghi tôn giáo (giới cấm thủ). Chúng ta có khuynh hướng quá chú trọng đến các hình thức bên ngoài thay vì ý nghĩ cơ bản của tôn giáo và nhất là còn cảm thấy rằng bất kỳ ai không thực hành những lễ nghi như thế thì không thể được xem là một con người tôn giáo thực sự. Chúng ta quên rằng không có cốt lõi (đạo đức), thì phương diện nghi thức của tôn giáo chỉ là một cái vỏ rỗng không. Lòng thành kính khi đọc những lời kinh cầu hoặc thực hiện những lễ nghi sẽ chẳng có giá trị nếu tâm còn chất chứa đầy tham lam, sân hận và oán thù.

Để là một người tôn giáo thực sự chúng ta phải phát triển thái độ tôn giáo: thanh tịnh cõi lòng, có tình thương yêu và bi mẫn đối với tất cả chúng sinh. Song sự chấp thủ của chúng ta vào các hình thức tôn giáo bên ngoài đã dẫn chúng ta đến việc xem tiểu tiết quan trọng hơn nội dung chính của nó. Chúng ta bỏ qua cốt lõi đạo đức của tôn giáo và do đó chúng ta vẫn mãi đau khổ.

Mọi khổ đau của chúng ta, bất kể là như thế nào, đều liên quan đến một trong những loại thủ này. Chấp thủ và khổ đau luôn luôn ở chung với nhau.

]]> https://thienvipassana.net/con-duong-giai-thoat-khoi-kho-dau/ Sat, 21 Feb 2026 06:08:52 +0000 https://thienvipassana.net/?p=1138 Con đường đi ra khỏi khổ đau, dòng hiện hữu liên tục

Con đường đi ra khỏi khổ đau

Sau khi đã hiểu rõ khổ và nguồn gốc của khổ, Đức Phật tương lai lúc đó đối diện với vấn đề kế tiếp: làm thế nào để có thể chấm dứt được khổ? Do nhớ lại quy luật của Nghiệp – kamma, quy luật nhân quả: “Do cái này hiện hữu, cái kia hiện hữu; do cái này sanh, cái kia sanh. Nếu cái này không hiện hữu, cái kia không hiện hữu; nếu cái này diệt, cái kia diệt.”17 Không có cái gì xảy ra mà không có nguyên nhân. Nếu nhân được đoạn trừ, thời sẽ không có quả. Theo cách này, tiến trình khởi sanh của khổ có thể được đảo ngược:

• Nếu vô minh được đoạn trừ và chấm dứt hoàn toàn, hành sẽ diệt;
• Nếu hành diệt, thức sẽ diệt;
• Nếu thức diệt, danh sắc diệt;
• Nếu danh sắc diệt, lục nhập diệt;
• Nếu lục nhập diệt, xúc diệt;
• Nếu xúc diệt, thọ diệt;
• Nếu thọ diệt, ái và sân diệt; Nếu ái và sân diệt, thủ diệt;
• Nếu thủ diệt, tiến trình trở thành hay hữu diệt; Nếu hữu diệt, sanh diệt;
• Nếu sanh diệt, già và chết sẽ diệt, cùng với sầu, bi, khổ thân, khổ tâm và tai ương diệt.
• Như vậy toàn bộ khổ uẩn diệt.

Nếu chúng ta chấm dứt được vô minh thì sẽ không còn những phản ứng mù quáng mà vốn luôn kèm theo nó mọi hình thức khổ đau. Và nếu không còn khổ, chúng ta sẽ cảm nghiệm sự bình an thực sự, hạnh phúc thực sự. Bánh xe khổ đau có thể chuyển thành bánh xe giải thoát.

16S.LVI (XII). Ii. 1, Dhamma-cakkappavattana Sutta

17Ibid

Đây là những gì Sĩ đạt đa Cồ Đàm (Siddhattha Gotama) đã làm để thành tựu sự giải thoát. Và đây cũng là những gì ngài dạy chúng ta làm. Ngài nói,

• Tự mình làm điều ác
• Tự mình ô nhiễm mình.
• Tự mình không làm ác,
• Tự mình thanh tịnh mình,
• Không ai thanh tịnh ai.19

Mỗi người chúng ta phải có trách nhiệm đối với những phản ứng gây ra khổ đau của chúng ta.

Dòng hiện hữu liên tục

Qua Bánh xe duyên sinh Đức Phật đã giải thích tiến trình tái sanh hay luân hồi – saṁsāra. Ở Ấn Độ thời của Ngài, khái niệm luân hồi đã được chấp nhận chung như một thực tế. Đối với nhiều người ngày nay, thuyết luân hồi có vẻ như một cái gì đó xa lạ, không thể biện giải được. Tuy nhiên trước khi chấp nhận hay bác bỏ nó bạn nên hiểu thuyết luân hồi này là gì, và những gì không phải là thuyết luân hồi. 

Saṁsāra là chu trình của những sự hiện hữu có tính cách lặp đi lặp lại, sự nối tiếp của các kiếp sống quá khứ và tương lai. Những hành nghiệp của chúng ta là lực đẩy chúng ta vào hết kiếp sống này đến kiếp sống khác. Mỗi kiếp sống, thấp hay cao, sẽ chỉ là sự biểu hiện của những hành động thấp hèn hay cao thượng chúng ta đã làm trong quá khứ mà thôi. Về phương diện này, thuyết luân hồi bản chất không khác với quan niệm của nhiều tôn giáo cho rằng có một sự hiện hữu tương lai ở đây chúng ta sẽ nhận sự thưởng – phạt theo những hành động chúng ta đã làm trong đời này. 

19Dhammapada,XII.9(165)

Tuy nhiên, Đức Phật thấy rõ rằng ngay cả trong sự hiện hữu cao tột nhất, khổ đau vẫn có mặt. Do đó chúng ta nỗ lực không phải để tìm một cuộc tái sanh may mắn, vì không có tái sanh nào là hoàn toàn may mắn cả. Thay vào đó, mục đích của chúng ta sẽ là giải thoát khỏi khổ đau. Khi chúng ta tự giải thoát mình ra khỏi vòng luân hồi khổ, chúng ta kinh nghiệm một sự an lạc hay hạnh phúc tinh khiết, lớn lao hơn bất kỳ một lạc thú trần gian nào. Đức Phật đã dạy một cách để kinh nghiệm hạnh phúc ấy ngay trong cuộc đời này.

Saṁsāra hay luân hồi không phải như quan niệm thường tình về sự chuyển di của một linh hồn hay cái ngã vẫn duy trì một thực thể cố định qua những lần đầu thai. Đức Phật nói đây đích thực là những gì không xảy ra. Ngài nhấn mạnh rằng không có một tính đồng nhất bất biến chuyển từ kiếp sống này sang kiếp sống khác: “Sự việc cũng giống như từ bò cái sanh ra sữa; từ sữa sanh ra sữa đông; từ sữa đông sanh ra bơ; từ bơ tươi sanh ra bơ tinh lọc; từ bơ tinh lọc thành kem. Khi có sữa thì sữa đó không thể xem là sữa đông, hay bơ tươi, hay bơ tinh lọc, hay kem. Tương tự, ở bất cứ thời điểm nào, chỉ có trạng thái hiện hữu hiện tại được xem là thực, không phải trạng thái hiện hữu quá khứ hoặc tương lai.”20

Đức Phật không cho rằng có một linh hồn hay nguyên lý – bản ngã cố định đi đầu thai hết kiếp này sang kiếp khác, và cũng không cho rằng không có sự hiện hữu quá khứ hay tương lai. Thay

vào đó, Ngài thấy rõ và dạy rằng chỉ có tiến trình trở thành liên tục từ hiện hữu này sang hiện hữu khác, bao lâu những hành nghiệp của chúng ta còn tạo lực đẩy cho tiến trình ấy.

Cho dù người ta tin không có sự hiện hữu nào khác hay không có kiếp sống nào khác ngoài kiếp hiện tại, Bánh xe duyên sinh vẫn có sự xác đáng của nó. Mỗi khoảnh khắc chúng ta không hay biết những phản ứng mù quáng của chúng ta, chúng ta sẽ tạo ra khổ đau và nếm trải nó ngay trong hiện tại. Nếu chúng ta loại trừ được vô minh và không còn phản ứng một cách mù quáng, chúng ta sẽ thọ hưởng sự bình an như quả của nó ngay trong hiện tại. Thiên đàng và địa ngục nằm ở đây; chúng có thể được kinh nghiệm ngay trong đời này, trong chính tấm thân này.

20D.9, Poṭṭhapāda Suttanta

Đức Phật nói, “Cho dù (người ta tin) không có đời khác, không có sự thưởng phạt tương lai cho những hành động thiện hoặc ác, thì ngay trong đời này họ vẫn có thể sống một cách an vui, do biết giữ mình khỏi những sân hận, ác ý và lo âu.”21

Bất kể tin hay không tin có những kiếp sống quá khứ hoặc tương lai, chúng ta vẫn phải đối diện với những vấn đề của kiếp hiện tại, những vấn đề do phản ứng mù quáng của chính chúng ta gây ra. Điều quan trọng nhất đối với chúng ta bây giờ là làm sao giải quyết những vấn đề ấy, và bước từng bước đi đến chỗ chấm dứt khổ đau của chúng ta bằng cách chấm dứt thói quen phản ứng, và kinh nghiệm ngay trong hiện tại hạnh phúc của sự giải thoát.

]]>