Thứ Bảy, 05-09-2020

Sửa bài tập số 6:

1. Ahaṃ hiyyo gāmamhā idhāgato. (Hôm qua tôi đến đây từ làng.)

2. Buddho bhikkhūhi ca upāsakehi ca vandito pūjito ca atthi. (Đức Phật được các tỳ-khưu và các cận sự nam cung kính và cúng dường.)

3. Kuhiṃ ṭhito tvaṃ gehaṃ āgataṃ coraṃ passasi? (Bạn đứng ở đâu khi thấy tên trộm đi vào nhà?)

4. Suriyo uggato hoti, tumhe pana idāni pi sayatha. (Mặt trời đã mọc, nhưng các bạn bây giờ vẫn còn ngủ.)

5. Puttehi dhītarehi ca pitaro mātaro ca vanditabbā honti. (Những người cha và mẹ xứng đáng/nên được các con trai và con gái cung kính.)

6. Senāpatinā arīhi muñcitaṃ bhātikaṃ disvā gahapati atīva tuṭṭho hoti. (Người gia chủ trở nên rất vui khi thấy người anh (của mình) được tướng quân cứu thoát khỏi những kẻ thù.)

7. Mayā dīyamānaṃ bhuñjitabbaṃ bhuñjituṃ bahū yācakā āgacchanti. (Nhiều gã ăn xin đến để ăn thực phẩm đáng ăn mà tôi đang bố thí.)

8. Tumhehi dānāni dātabbāni, sīlāni rakkhitabbāni, puññāni kātabbāni (honti). (Các anh nên bố thí các vật thí, nên giữ gìn các điều giới, nên tác tạo các công đức.)

9. Bhante imasmiṃ sāsane kati dhurāni honti? (Bạch ngài, có bao nhiêu phận sự trong giáo Pháp này?)

10. Therena anusiṭṭhā manussā pāṇātipātā viratā honti. (Dân chúng mà được vị trưởng lão giáo huấn, đã kiêng tránh/từ bỏ sự sát sanh.)

ĐỘNG TỪ (ākhyāta)

Ðộng từ là từ diễn tả đạt hành động hay trạng thái của chủ từ trong câu. Động từ Pāḷi được tạo bởi: ngữ căn (dhātu) + động từ tướng (vikaraṇa) + biến cách (vibhatti). Đôi khi tiền tố (upasagga) cũng được thêm vào trước ngữ căn để thay đổi ý nghĩa của động từ gốc.

Ví dụ: upagacchati (đến, đạt đến) = upa (tiền tố) + √gam>gacch (ngữ căn) + a (động từ tướng) + ti (biến cách thì hiện tại).

Các khía cạnh liên quan đến động từ Pāḷi:

Ba thời (tikāla)	1) quá khứ (atīta), 2) vị lai(anāgata), 3) hiện tại (paccuppanna).
Ba ngôi (tipurisa)	1) ngôi III (paṭhama), 2) ngôi II (majjhima), 3) ngôi I (uttama)
Ba thể (tikāraka)	1) năng động (kattu), 2) thụ động (kamma), 3) phản thân (bhāva)
Tuỳ theo túc ngữ	1) ngoại động từ = với túc ngữ (sakammaka), 2) nội động từ = không có túc ngữ (akammaka)
Hai số (dvivacana)	1) số ít (ekavacana), 2) số nhiều (bahuvacana)
Tám nhóm biến cách (vibhatti)	1) Hiện tại – Present (vattamānā), 2) Mệnh lệnh – Imperative (pañcamī), 3) Khả năng – Optative (sattamī), 4) Bất thành khứ – Imperfect (hiyyattanī), 5) Hoàn thành khứ – Perfect (parokkhā), 6) Bất định khứ – Aorist (ajjatanī), 7) Tương lai – Future (bhavissantī), 8) Điều kiện – Conditional (kālātipatti)
Hai nhóm biến cách	1) biến cách năng động (parassapada) & 2) biến cách thụ động (attanopada)
Bảy nhóm (gaṇa) với các dấu hiệu động từ (vikaraṇa)	1) Bhūvādi-gaṇa + a, 2) Rudhādi-gaṇa + ṃ-a, 3) Divādi-gaṇa + ya, 4) Svādi-gaṇa + ṇu, ṇā, uṇā, 5) Kiyādi-gaṇa + nā, ppa, ṇhā, 6) Tanādi-gaṇa + o, yira, 7) Curādi-gaṇa + ṇe, naya
Sabbadhātuka (không thêm ‘i’ vào trước biến cách)	1) Hiện tại (vattamānā), 2) Mệnh lệnh (pañcamī), 3) Khả năng (sattamī), 4) Bất thành khứ (hiyyattanī)
Asabbadhātuka (có chèn ‘i’ vào trước biến cách)	1) Hoàn thành khứ (parokkhā), 2) Bất định khứ (ajjatanī), 3) Tương lai (bhavissantī), 4) Điều kiện (kālātipatti)
Dấu hiệu động từ (vikaraṇa)	– Có tất cả 25 vikaraṇa: a, ala, āya, āra, āla, i, ī, īya, uṇā, e, o, kha, cha, ṇaya, ṇā, ṇāpaya, ṇāpe, ṇe, ṇo, ṇhā, nā, ppa, ya, yira, sa.  – Trong đó, có 15 vikaraṇa thông thường (a, i, ī, uṇā, e, o, ṇaya, ṇā, ṇe, ṇo, ṇhā, nā, ppa, ya, yira) và 8 vikaraṇa đặc biệt (ala, āya, āra, āla, iya, kha, cha, sa) được ghép vào ngữ căn để tạo nên thể năng động (kattu).  – “ya” được dùng để tạo nên thể bị động (kamma), nhưng khác với “ya” thuộc thể năng động (Divādi-gaṇa). – “ṇaya, ṇe, ṇāpaya, ṇāpe” được dùng để tạo nên thể năng truyền động (hetukattu), nhưng “ṇaya, ṇe” chỉ kết hợp với các ngữ căn thuộc nhóm khác ngoài nhóm Curādi-gaṇa. – “ya, ṇaya, ṇe, ṇāpaya, ṇāpe” được dùng để tạo nên động từ thụ truyền động (hetukamma).
Không có 3 tính (atiliṅga), hoà hợp về số-ngôi với chủ từ

I. Ý Nghĩa của Biến Cách Động Từ (ākhyāta-vibhatti)

	Vibhatti	Ý nghĩa
1	Vattamānā	hành động trong hiện tại (paccuppanna), quá khứ (atīta); gần với hiện tại (paccuppanna-samīpe). Ví dụ: So phakaṃ bhuñjati (Nó ăn trái cây)
2	Pañcamī (thường được dịch là ‘hãy, mong rằng, nguyện cầu’)	mệnh lệnh (āṇatti), phước lành, phúc chúc (āsīṭṭha), sự huấn thị (vidhi), sự mời gọi (nimantana), sự yêu cầu (ajjhesana), sự đồng ý, cho phép (anumati), sự van xin, nguyện vọng (patthanā), hợp thời (pattakāla). Ví dụ: Hotu me jayamaṅgalaṃ (Mong cho tôi được thắng lợi – kiết tường)
3	Sattamī (thường được dịch là ‘nên, phải, có thể’)	sự đồng ý, cho phép (anumati), sự giả định (parikappa), sự huấn thị (vidhi), sự mời gọi (nimantana), sự yêu cầu (ajjhesana), sự vang xin, nguyện vọng (patthanā), hợp thời (pattakāla). Ví dụ: Kuhiṃ te dhāveyyuṃ? (Họ nên đi đâu?)
4	Hiyyattanī	quá khứ trực tiếp kinh qua (paccakkha), quá khứ không trực tiếp kinh qua (appaccakkha). Trước đây, nó được dùng để chỉ quá khứ nhất định, nhưng nay nó đã mất đi ý nghĩa riêng biệt ấy và chỉ còn diễn đạt quá khứ nhưng ít dùng.  Ví dụ: Te agamū (Họ đã đi)
5	Parokkhā	quá khứ không kinh qua trực tiếp (appaccakkha). Rất ít dùng  Ví dụ: Bhagavā etadavoca. (Thế Tôn đã nói điều ấy)
6	Ajjatanī	quá khứ trực tiếp kinh qua (paccakkha), quá khứ không trực tiếp kinh qua (appaccakkha). Trước đây, nó diễn đạt hành động vừa mới xảy ra, nhưng nay nó thường được dùng để diễn đạt quá khứ nói chung. Ví dụ: So gāmaṃ agacchī. (Vị ấy đã đi đến làng)
7	Bhavissantī	tương lai (anāgata), quá khứ (atīta). Ví dụ: So gāmaṃ gacchissati. (Vị ấy sẽ đi vào làng)
8	Kālātipatti	không xảy ra hành động vì thiếu nguyên nhân (kāraṇavekalla), không xảy ra hành động vì có các điều kiện ngăn trở (viruddhapaccayūpanipāta). Ví dụ: So ce yānaṃ alabhissā, gacchissā. (Nếu hắn có xe thì hắn đi rồi)

II. Ba Thể (kāraka)

– Thể năng động (kattu-kāraka) là hình thức phổ biến trong Pāḷi với tên gọi ‘parassa-pada’ (từ diễn tả hành động của người khác), được dùng khi chính chủ từ làm tác nhân gây ra hành động để ảnh hưởng đến túc từ (nếu có); ví dụ: Sūdo odanaṃ pacati (Người đầu bếp nấu cơm). Còn 1 thể khác cũng được kể chung vào, đó là thể năng truyền động (hetukattu-kāraka), được dùng khi hành động do chủ từ khiến cho đối tượng khác tác động; ví dụ: Sāmī sūdena odanaṃ pācāpeti. (Ông chủ sai người đầu bếp nấu cơm). 

– Thể bị động được dùng khi chủ từ chịu sự tác động (bị, được) bằng cách thêm hậu tố ‘ya’ vào ngoại động từ; ví dụ:  Odano sūdena pacīyati. (Cơm được ngừoi đầu bếp nấu). Còn 1 thể khác cũng được kể chung vào, đó là thể thụ truyền động (hetukamma-kāraka), được dùng khi hành động có qui ảnh hưởng cho chủ từ A, mà do người B khiến người C tác động; ví dụ: Odano sāminā sūdaṃ pācāpiyati. (Cơm được ông chủ sai người đầu bếp nấu).

– Thể phản thân/Vô ngôi thì ít được dùng và hầu như chỉ thấy trong thơ với tên gọi ‘attano-pada’ (từ thể hiện hành động của bản thân), tức miêu tả kết quả của 1 hành động được tạo ra trên tác nhân.

	Thể	Nhận xét
1	Năng động (kattu)	biến cách tướng (vikaraṇa) được chèn vào giữa ngữ căn và biến cách động từ, nó dùng cả hai nhóm biến cách: attanopada và parassapada.
2	Thụ động (kamma)	hậu tố ‘ya’ được chèn vào giữa ngữ căn và biến cách động từ, biến cách tướng không được chèn vào giữa ngữ căn và biến cách động từ,  nó dùng cả hai nhóm biến cách: attanopada và parassapada.
3	Phản thân (bhāva)	hậu tố ‘ya’ được chèn vào giữa ngữ căn và biến cách động từ, biến cách tướng không được chèn vào giữa ngữ căn và biến cách động từ, nó diễn đạt nghĩa gốc của ngữ căn – hành động, nó chỉ kết hợp được với ngôi thứ nhất, số ít.

III. Nhóm Ngữ Căn Động Từ (dhātu) & Động Từ Tướng (vikaraṇa)

Ngữ căn động từ là gốc của 1 động từ khi chưa được kết hợp với tiền tố, động từ tướng, biến cách… Do vậy, nó chưa được xem là đơn vị hoàn chỉnh trong văn phạm như là động từ. Động từ tướng là dấu hiệu để ghép với ngữ căn để tạo nên tạo nên 1 động từ hoàn chỉnh.

Ngữ căn Pāḷi được xếp thành 8 nhóm (gaṇa) là: 

1. Bhavādi-gaṇa có động từ tướng ‘a’, đa phần các động từ trong Pāḷi đều thuộc nhóm này; ví dụ: Bhavati (có, trở thành) = √bhū +a+ti (ū>ava).
2. Rudhādi-gaṇa có động từ tướng ‘ṃ-a’; ví dụ: Rundhati (ngăn cản) =√rudh+ṃ-a+ti (ṃ>n do ảnh hưởng của ‘dh’; dhn>ndh). 
3. Divādi-gaṇa có động từ tướng ‘ya’; ví dụ: Dibbati (chơi đùa) = √div+ya+ti (v>b vì cùng âm môi, by>bb).
4. Svādi-gaṇa có động từ tướng ‘ṇo, ṇā, uṇā’; ví dụ: Suṇāti (nghe) = √su+ṇā+ti.
5. Kiyādi-gaṇa có động từ tướng ‘nā, ppa, ṇhā’; ví dụ: Kināti (mua) = √ki+nā+ti; Gaṇhāti (lấy) = √gah+ṇhā+ti.
6. Tanādi-gaṇa có động từ tướng ‘o, yira’; ví dụ: Tanoti (nới rộng) = √tan+o+ti.
7. Curādi-gaṇa có động từ tướng ‘ṇe, ṇaya’; đa phần các động từ trong Pāḷi cũng thuộc nhóm này; ví dụ: Coreti (tên trộm) = √cur+ṇe+ti (u>o; ‘ṇ’ của ṇe bị xoá bỏ).

IV. Biến Cách Động Từ Thể Năng Động Thông Thường 

Hiện tại (vattamānā) với pacati (nấu) = √pac+a+ti
	Parassapada				Attanopada
	Si	Vd:	Sn	Vd:	Si	Vd:	Sn	Vd:
I	-(ā)mi	pacāmi	-(ā)ma	pacāma	-e	pace	-(ā)mhe	pacāmhe
II	-si	pacasi	-tha	pacatha	-se	pacase	-vhe	pacavhe
III	-ti	pacati	-nti	pacanti	-te	pacate	-nte	pacante
Mệnh lệnh (pañcamī) [hãy, mong rằng, nguyện cầu]
	Parassapada				Attanopada
	Si	Vd:	Sn	Vd:	Si	Vd:	Sn	Vd:
I	-(ā)mi	pacāmi	-(ā)ma	pacāma	-e	pace	-(ā)mase	pacāmase
II	-a, (ā)hi	paca, pacāhi	-tha	pacatha	-ssu	pacassu	-vho	pacavho
III	-tu	pacatu	-ntu	pacantu	-taṃ	pacataṃ	-ntaṃ	pacantaṃ
Khả năng (sattamī) [nên, phải, có thể]
	Parassapada				Attanopada
	Si	Vd:	Sn	Vd:	Si	Vd:	Sn	Vd:
I	-eyyāmi, -emi	paceyyāmi, pacemi	-eyyāma, -ema	paceyyāma, pacema	-eyyaṃ	paceyyaṃ	-eyyāmhe	paceyyāmhe
II	-eyyāsi, -esi	paceyyāsi, pacesi	-eyyātha, -etha	paceyyatha, pacetha	-etho	pacetho	-eyyavho	paceyyavho
III	-eyya, -e	paceyya, pace	-eyyuṃ	paceyyuṃ	-etha	pacetha	-eraṃ	paceraṃ
Bất thành khứ (hiyyattanī), ‘a’ được thêm vào trước ngữ căn
	Parassapada				Attanopada
	Si	Vd:	Sn	Vd:	Si	Vd:	Sn	Vd:
I	-ṃ, -a	(a)pacaṃ, (a)paca	-mhā	(a)pacamhā	-iṃ	(a)paciṃ	-mhase	(a)pacamhase
II	-o	(a)paco	-ttha	(a)pacattha	-se	(a)pacase	-vhaṃ	(a)pacavhaṃ
III	-a, -ā	(a)paca, (a)pacā	-ū	(a)pacū	-ttha	(a)pacattha	-tthuṃ	(a)pacatthuṃ
Hoàn thành khứ (parokkhā), phụ âm đầu của ngữ căn bị gấp đôi
	Parassapada				Attanopada
	Si	Vd:	Sn	Vd:	Si	Vd:	Sn	Vd:
I	-ṃ, -a	papacaṃ, papaca	-imha	papacimha	-iṃ, -i	papaciṃ, pacaci	-imhe	papacimhe
II	-e	papace	-ittha	papacittha	-ittho	papacittho	-ivho	papacivho
III	-a	papaca	-u, -ū	papacu, pacacū	-ttha, -ittha	papacattha, papacittha	-ire	papacire
Bất định khứ (ajjattanī), ‘a’ được thêm vào trước ngữ căn
	Parassapada				Attanopada
	Si	Vd:	Sn	Vd:	Si	Vd:	Sn	Vd:
I	-iṃ	(a)paciṃ	-imha, -imhā	(a)pacimha, (a)pacimhā	-a, -ṃ	(a)paca, (a)pacaṃ	-imhe	(a)pacimhe
II	-i, -o	(a)paci, (a)paco	-ittha	(a)pacittha	-ise	(a)pacise	-ivhaṃ	(a)pacivhaṃ
III	-i, -ī	(a)paci, (a)pacī	-uṃ, -iṃsu	(a)pacuṃ, (a)paciṃsu	-a, -ittha	(a)paca, (a)pacittha	-ū	(a)pacū
Tương lai (bhavissantī)
	Parassapada				Attanopada
	Si	Vd:	Sn	Vd:	Si	Vd:	Sn	Vd:
I	-issāmi	pacissāmi	-issāma	pacissāma	-issaṃ	pacissaṃ	-issāmhe	pacissāmhe
II	-issasi	pacissasi	-issatha	pacissatha	-issase	pacissase	-issavhe	pacissavhe
III	-issati	pacissati	-issanti	pacissanti	-issate	pacissate	-issante	pacissante
Điều kiện (kālatipatti), ‘a’ được thêm vào trước ngữ căn
	Parassapada				Attanopada
	Si	Vd:	Sn	Vd:	Si	Vd:	Sn	Vd:
I	-issaṃ	(a)pacissaṃ	-issamha, -issamhā	(a)pacissamha, (a)pacissamhā	-issaṃ, -issiṃ	(a)pacissaṃ, (a)pacissiṃ	-issāmhase	(a)pacissāmhase
II	-isse	(a)pacisse	-issattha	(a)pacissatha	-issase	(a)pacissase	-issavhe	(a)pacissavhe
III	-issā	(a)pacissā	-issaṃsu	(a)pacissaṃsu	-issatha	(a)pacissatha	-issiṃsu, -issisu	(a)pacissiṃsu, (a)pacissisu

V. Biến Cách Một Số Động Từ Thể Năng Động Bất Quy Tắc 

√as (là, có) [chỉ có hình thức parassapada]
	Hiện tại		Mệnh lệnh		Khả năng		Bất định khứ
	Si	Sn	Si	Sn	Si	Sn	Si	Sn
I	asmi, amhi	asma, amha	asmi, amhi	asma, amha	siyaṃ, assaṃ	assāma	āsiṃ	āsimhā
II	asi	attha	āhi	attha	siyā, assa	assatha	āsi	āsittha
III	atthi	santi	atthu	santu	siyā, assa	siyuṃ, assu, siyaṃsu	āsi	āsuṃ

√hū (là, có)
	Ngôi	Parassapada		Attanopada
Hiện tại	I	homi	homa
	II	hosi	hotha
	III	hoti	honti
Mệnh lệnh	I	homi	homa
	II	hosi	hotha
	III	hotu	hontu
Khả năng	I	heyya, huveyya	heyyuṃ, huveyyuṃ	huvaṃ, huvetha	heyyāmhe, huveyyāmhe
	II	heyyāsi, huveyyāsi	heyyātha, huveyyātha	hetho, huvetha	heyyāvho, huveyyāvho
	III	heyyāmi, huveyyāmi	heyyāma, huveyyāma	hetha, huvetha	heraṃ, huveraṃ
Bất thành khứ	I	ahuvaṃ	avuvamhā	ahuviṃ	ahuvamhase
	II	ahuvo	ahuvattha	ahuvase	ahuvavhaṃ
	III	ahuvā	ahuvū	ahuvattha	ahuvatthuṃ
Bất định khứ	I	ahosiṃ, ahuṃ, ahuvāsiṃ	ahosimhā, ahumhā	ahu, ahuva	ahuvimhe
	II	ahuvo, ahosi	ahuvattha, ahosittha	ahuvase	ahuvivhaṃ
	III	ahosi, ahū, ahu	ahesuṃ, ahuṃ	ahuvā	ahuvū
Tương lai	I	hessāmi, hehissāmi, hohissāmi, hehāmi	hessāma, hehissāma, hohissāma, hehāma	hessaṃ, hohissaṃ, hehissaṃ	hessāmhe, hohissāmhe, hehissāmhe
	II	hessasi, hehissasi, hohissasi, hehisi	hessatha, hehissatha, hohissatha, hehitha	hessase, hohissase, hehissase	hessavhe, hohissavhe, hehissavhe
	III	hessati, hehissati, hohissati, hehiti	Hessanti, hehissanti, hohinti, hehinti	hessate, hohissate, hehissate	hessante, hohissante, hehissante
Điều kiện	I	ahuvissā	ahuvissaṃsu	ahuvissaṃ	ahuvissāmhe
	II	ahuvisse	ahuvissatha	ahuvissase	ahuvissavhe
	III	ahuvissā	ahuvissaṃsu	ahuvissatha	ahuvissiṃsu

VI. Một số điểm dị biệt và tương đồng giữa động từ Pāli và động từ Anh ngữ

1. Trong Anh ngữ, quá khư đơn và quá khứ phân từ đều được tạo nên cùng một cách [infinitive + ed, ví dụ: to walk= walked (đã đi)]. Nhưng trong Pāli, quá khứ đơn (bất định khứ – ajjattanī) được tạo nên bằng cách chia động từ hiện tại theo biến cách thì quá khứ như ở trên, ví dụ: pacati (nấu) => (a)paci (đã nấu) = (a)√pac+i. Đôi khi, động từ hiện tại cũng được dịch theo nghĩa quá khứ gần, ví dụ: so gāmaṃ gacchati (hắn đã đi đến làng).

Còn quá khứ phân từ thì được tạo nên bằng việc ghép trực tiếp hậu tố ‘ta, na’ vào sau ngữ căn [√pac+ta = pakka (đã nấu)] hoặc động từ căn bản với việc thêm ‘i’ ở giữa (nhớ xoá phụ âm cuối của động căn bản) [paca+i+ta = pacita (đã nấu)]

2. Trong Pāli ngữ không có các thể liên tiến (continuous form = be + present participle) như trong Anh ngữ, động từ hiện tại cũng có thể được dịch theo nghĩa Liên tiến, ví dụ: so gāmaṃ gacchati (hắn đi/đang đi vào làng). 

3. Pāli ngữ cũng có thể bị động (passive voice = be + past participle) như trong Anh ngữ, ví dụ: sūdena pacito (qkpt.) odano hoti / sūdena odano paccati (√pac+ya+ti) (cơm được người đầu bếp nấu).

4. Pāli ngữ cũng có thể xác định, phụ định, nghi vấn, và nghi vấn phủ định như trong Anh ngữ, ví dụ: 

Xác định: So eko vāṇijo bhavati/atthi/hoti. (hắn là một thương nhân.)

Phụ định: So eko vāṇijo na bhavati/atthi/hoti. (hắn không phải là một thương nhân.)

Nghi vấn: So nu kho/api nu vāṇijo bhavati/atthi/hoti? (hắn có phải là một thương nhân không?)

Nghi vấn phủ định: So nu kho/api nu vāṇijo na bhavati/atthi/hoti? (hắn không phải là một thương nhân sao?)   

5. Pāli ngữ cũng có dạng câu trả lời ngắn như trong Anh ngữ, ví dụ: Tvaṃ nu kho/api nu imaṃ potthakaṃ jānāsi? Āma, jānāmi. (Bạn có biết quyển sách này không? Vâng, tôi biết)

6. Cách nói: cũng vậy/thế, ví dụ: Tvaṃ ucco asi/bhavasi, evampi mama. (Bạn thì cao, tôi cũng vậy); cũng không, ví dụ: Tvaṃ ucco na asi/bhavasi, na evampi mama. (Bạn không cao, tôi cũng không cao); còn bạn?, ví dụ: So ati matimā asi/bhavasi, kathañca tvaṃ? (Hắn thì rất thông minh, còn bạn thế nào?); nhưng tôi thì không, ví dụ: So imaṃ potthakaṃ paṭhituṃ sakkoti, pana na sakkomi. (Hắn có thể đọc sách này, nhưng tôi thì không); nhưng tôi thì có, ví dụ: So imaṃ potthakaṃ paṭhituṃ na sakkoti, pana sakkomi. (Hắn không thể đọc được sách này, nhưng tôi thì có thể).

7. Các động từ trong Anh ngữ như “can, could, may, might” tương đương với biến cách lối Khả năng (sattamī), ví dụ: so gāyituṃ sakkoti / so gāyeyya (hắn có thể hát); idāni tvaṃ gaccheyyāsi (anh nên đi bây giờ); hoặc “will, wish, want” = icchati, ví dụ: ahaṃ gāmaṃ gantuṃ icchāmi (tôi muốn đi đến làng); hoặc “must, have to, need” tương đương với biến cách lối Mệnh lệnh (pañcamī), ví dụ: tvaṃ pāpakammaṃ na karohi (bạn không nên tạo ác nghiệp); so idāni gehaṃ āgacchatu (hắn phải về nhà bây giờ).

Bài tập:

1. Dựa vào ví dụ này: “Buddho ārāme nisīdantānaṃ buddhimataṃ upāsakānañca upāsikānañca āsavakkhayaṃ nitaṃ dhammaṃ deseti”, tập phân câu trên thành các câu đơn thích hợp và chia biến cách của các động từ trong câu theo 8 thì ở trên. 

2. Hãy thêm các nhân xưng đại từ tương thích vào những động từ sau đây và chia biến cách cho chúng theo 8 thì ở trên:

Vicarati (vi+√car+a+ti): đi lanh quanh, đi đây đó

Vinassati (vi+√nas+a+ti): làm hỏng, bị huỷ diệt

Apadhāvati (apa+√dhāv+a+ti): chạy mất

Anukampati (anu+√kamp+a+ti): thương xót/hại

Jayati (√ji+a+ti): chiến thắng, thắng trận

Thứ Ba 08-09-2020 và thứ Năm 10-09-2020

Sửa bài tập số 7:

1. Buddho ārāme nisīdantānaṃ buddhimataṃ upāsakānañca upāsikānañca āsavakkhayaṃ nitaṃ dhammaṃ deseti (Đức Phật thuyết Pháp hướng đến sự lậu tận cho các cận sự nam và cận sự nữ có trí khi (họ) đang ngồi trong chùa.) 

= Buddho dhammaṃ deseti (Đức Phật thuyết pháp.) / Buddhimantā upāsakā upāsikāyo ca ārāme nisīdanti (Các cận sự nam và cận sự nữ có trí đang ngồi trong chùa.) / Dhammo āsavakkhayaṃ neti (Pháp dẫn đến sự lậu tận.) / Buddho ārāme nisinnānaṃ buddhimantaṃ upāsakānañca upāsikānañca dhammaṃ deseti (Đức Phật thuyết Pháp cho các cận sự nam và cận sự nữ có trí mà đã ngồi trong chùa.) 

Các động từ cần được chia trong câu này theo 8 thì ở trên là: nisīdati (ngồi), neti (dẫn/hướng đến), deseti (thuyết/giảng), ví dụ:

Hiện tại (thể năng động): (III) nisīdati – nisīdanti / (II) nisīdasi – nisīdatha / (I) nisīdāmi – nisīdāma.

Mệnh lệnh (thể năng động): (III) nisīdatu – nisīdantu / (II) nisīda, nisīdāhi – nisīdatha / (I) nisīdāmi – nisīdāma.

Khả năng (thể năng động): (III) nisīde, nisīdeyya – nisīdeyyuṃ / (II) nisīdesi, nisīdeyyāsi – nisīdeyyātha / (I) nisīdemi, nisīdeyyāmi – nisīdema, nisīdeyyāma.

Bất thành khứ (thể năng động): (III) (a)nisīda, (a)nisīdā – (a)nisīdū / (II) (a)nisīdo – (a)nisīdattha / (I) (a)nisīda, (a)nisīdaṃ – (a)nisīdamhā.

Hoàn thành khứ (thể năng động): (III) nisasīda – nisasīdu, nisasīdū / (II) nisasīde – nisasīdittha / (I) nisasīda, nisasīdaṃ – nisasīdimha.

Bất định khứ (thể năng động): (III) (a)nisīdi, (a)nisīdī – (a)nisīduṃ, (a)nisīdiṃsu / (II) (a)nisīdi, (a)nisīdo – (a)nisīdittha / (I) (a)nisīdiṃ – (a)nisīdimha, (a)nisīdimhā.

Tương lai (thể năng động): (III) nisīdissati – nisīdissanti / (II) nisīdissasi – nisīdissatha / (I) nisīdissāmi –nisīdissāma.

Điều kiện (thể năng động): (III) (a)nisīdissa, (a)nisīdissā – (a)nisīdissaṃsu / (II) (a)nisīdisse, (a)nisīdissa – (a)nisīdissatha / (I) (a)nisīdissaṃ, (a)nisīdissa – (a)nisīdissamha, (a)nisīdissamhā.

2. Ví dụ: 

Hiện tại: (III) So vicarati – te vicaranti / (II) Tvaṃ vicarasi – tumhe vicaratha / (I) Ahaṃ vicarāmi – Mayaṃ vicarāma…..

ĐỘNG TỪ (ākhyāta) (tiếp theo)

1. Hiện tại – Present (vattamānā):

được dùng để diễn đạt một hành động (đang) xảy ra trong hiện tại. Trong Pāli ngữ, không có biến cách động từ của các thì Tiếp diễn (continuous), thì Hoàn thành (Perfect) và thì Hoàn thành tiếp diễn (Perfect continuous). Cho nên, thì hiện tại (vattamānā) có thể được dịch như Hiện tại nhấn mạnh (Present emphatic) và Hiện tại tiếp diễn (Present continuous) trong Anh ngữ, ví dụ: Dhāvāmi (tôi chạy, tôi đang chạy). 

Thì này cũng diễn đạt một hành động xảy ra phổ biến ở mọi lúc, ví dụ: jātā mīyanti (những ai đã sanh thì đều chết cả.)

Cách thành lập:  

Ngữ căn	Động từ tướng	Biến tố động từ
√gam>gacch	a	ti	gacchati (nó đi)

Từ vĩ “mi, ma” của ngôi thứ I, thể năng động, khiến cho đoản âm cuối của động từ cơ bản thành trường âm, ví dụ: dhāv+a+mi = dhāvāmi.

Một số động từ cơ bản kết thúc với ‘ā, e, o’, ví dụ: 

	√kī hoặc kiṇā (mua), parassapada		√dis hoặc dese (thuyết), parassapada		√kar hoặc karo (làm), parassapada
	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều
I	kiṇāmi	kiṇāma	desemi	desema	karomi	karoma
II	kiṇāsi	kiṇātha	desesi	desetha	karosi	karotha
III	kiṇāti	kiṇanti	deseti	desenti	karoti	karonti

Một số động từ hiện tại:

Gacchati (√gam>gacch+a+ti) = đi

Tiṭṭhati (√ṭhā+ti) = đứng

Nisīdati (ni+√sad+a+ti) = ngồi

Sayati (√si+a+ti) = ngủ

Carati (√car+a+ti) = đi bộ/dạo

Dhāvati (√dhāv+a+ti) = chạy

Bhuñjati (√bhuj+a-ṃ+a+ti) = ăn

Bhāsati (√bhās+a+ti) = nói

Harati (√har+a+ti) = mang/lấy đi

Āharati (ā+√har+a+ti) = đem lại

Kīḷati (√kīḷ+a+ti) = chơi, đùa giỡn, nô đùa

Vasati (√vas+a+ti) = sống

Hanati (√han+a+ti) = giết

Āruhati (ā+√ruh+a+ti) = leo/trèo lên

Hasati (√has+a+ti) = cười 

Yācati (√yāc+a+ti) = xin, khẩn nài

Các ví dụ về thì hiện tại:

1. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati anāthapiṇḍikassa jetavane ārāme. (Một thuở nọ, Thế Tôn trú tại chùa Jetavana của ông Anāthapiṇḍika (gần thành) Sāvatthī.)
2. Sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati. (Vị thánh đệ tử đa văn cũng nhàm chán trong sắc pháp.)
3. Idha, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati: ‘rūpaṃ aniccaṃ (hoti)…” (Ở đây, vị tỳ-khưu là người đã đi đến rừng hoặc đến gốc cây hoặc đến ngôi nhà trống, quán chiếu như vầy: ‘Sắc là vô thường’….)
4. So satova assasati satova passasati. (vị ấy chánh niệm thở ra, chánh niệm thở vô.)
5. Dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti. (Hoặc khi đang thở ra dài/chậm, vị ấy biết rõ rằng: ‘Tôi đang thở ra dài’.) 
6. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? (Hơn nữa, này các tỳ-khưu, vị tỳ-khưu an trú sự quán thân trên thân như thế nào?)
7. Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā pallaṅkaṃ nisīdati. (Ở đây, này các tỳ-khưu, vị tỳ-khưu là người đã đi đến rừng hoặc đến gốc cây hoặc đến ngôi nhà trống, ngồi thế kiết già.)

Ngữ vựng: 

Samaya (nt): thời gian, điều kiện

Sutavantu (tt): có tai, bậc đa văn

Ariyasāvako = ariya (tt) cao quý + sāvaka (nt) đệ tử

Rūpa (trut): sắc

Pi = api (bbt): cũng

Nibbindati (ni+√vid+ṃ-a+ti): nhàm chán

Paṭisañcikkhati (paṭi+saṃ+√cikkh+a+ti): phân biệt rõ, quán xét

Vā (lt): hoặc

Ca (lt): và

Anicca (tt): vô thường

Sata (qkpt của sarati): nhớ rõ, lưu tâm, niệm

Assasati (ā+√sas+a+ti): thở ra

Passasati (pa+√sas+a+ti): thở vô

Dīgha (tt): dài

Pajānāti (pa+√ñā+nā+ti): biết rõ, liễu tri

Kathaṃ (trt): thế nào/làm sao?

Pana (bbt): lại nữa, và giờ đây

Kāya (nt): thân thể

Anupassin (tt): quán sát, tuỳ niệm 

Arañña (trut): khu rừng

Rukkha (nt): cây

Mūla (trut): gốc, chân, củ

Suñña (tt) trống/rỗng không

Agāra (trut): nhà, chòi

Pallaṅka (nt): thế kiết già; ghế dài

2. Bất định khứ – Aorist (ajjatanī):

được dùng để diễn đạt một hành động đã xảy ra trong quá khứ nói chung. 

Cách thành lập: 

	Ngữ căn	Biến tố động từ
(a)	√gam>gacch	i	(a)gacchi (nó đã đi)

Một số động từ cơ bản kết thúc với ‘ā, e, o’, ví dụ: 

	√kī hoặc kiṇā (mua), parassapada		√dis hoặc dese (thuyết), parassapada		√kar hoặc karo (làm), parassapada
	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều
I	(a)kiṇiṃ	(a)kiṇimha, (a)kinimhā	(a)desesiṃ	(a)desesimhā	(a)kariṃ	(a)karimha
II	(a)kiṇo, (a)kiṇi	(a)kiṇittha	(a)desesi	(a)desesittha	(a)kari, (a)karo	(a)karittha
III	(a)kiṇi, (a)kiṇī	(a)kiṇuṃ, (a)kiṇimsu	(a)desesi	(a)desesuṃ	(a)kari	(a)karuṃ, (a)kariṃsu

Một số động từ bất định khứ:

Gacchi = đã đi

Gaṇhi = đã lấy

Dadi = đã cho 

Khādi = đã ăn/nhai

Hari = đã mang/đem đi

Kari = đã làm

Āhari = đã mang lại/đem đến

Dhāvi = đã chạy

Kiṇi = đã mua

Vikkiṇi = đã bán

Nisīdi = đã ngồi

Sayi = đã ngủ

Āruhi = đã đi/trèo/leo lên

Acari = đã đi dạo/lanh quanh

Các ví dụ về bất định khứ:

1. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘bhikkhavo’ti. (Ở đấy, Thế Tôn đã gọi các tỳ-khưu rằng: ‘Này các tỳ-khưu!’)
2. Bhaddante’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. (Các tỳ-khưu đã đáp lời Thế Tôn rằng: ‘Bạch Ngài’.)
3. Attamanā pañcavaggiyā bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. (Nhóm 5 vị tỳ-khưu đã hoan hỷ với lời nói của Thế Tôn.)
4. Atha kho bhagavā imaṃ udānaṃ udānesi. (Ở đấy, Thế Tôn đã thốt lên lời này.)
5. Mayaṃ maggena gāmaṃ gacchimha. (Chúng tôi đã đi đến làng bằng con đường.)
6. Tumhe munīnaṃ āhāraṃ adadittha. (Các bạn đã cúng dường vật thực đến các vị ẩn sĩ.)
7. Mayaṃ girimhā candaṃ passimhā. (Chúng tôi đã thấy mặt trăng từ ngọn núi.)

Ngữ vựng:

Āmanteti (ā+√mant+e+ti): gọi, mời

Paccassosuṃ (qkpt của paṭissuṇāti = paṭi+√su+ṇā+ti): đồng ý, tán thành

Attamana (tt = attano manatā): thoả thích, hoan hỷ

Vagga (trut): nhóm, bọn

Vaggiya (tt): thuộc một nhóm

Abhinandati (abhi+√nand+a+ti): vui mừng, hoan hỷ

Udāna (trut): sự phát biểu, lời nói ra

Udāneti (u+ā+√nī+e+ti): nói lên/ra

Muni (nt): bậc ẩn sĩ/hiền trí

Dadāti (√dā+a+ti): cho, biếu, dâng

Giri (nt): núi

Canda (nt): mặt trăng

Passati (√dis+a+ti): thấy

3. Tương lai – Future (bhavissanti):

được dùng để diễn đạt một hành động sẽ xảy ra trong tương lai.

Cách thành lập: 

Ngữ căn	(Chèn thêm)	Biến tố động từ
√gam>gacch	i	ssati	gacchissati (nó sẽ đi)

Một số động từ cơ bản kết thúc với ‘ā, e, o’, ví dụ: 

	√kī hoặc kiṇā (mua), parassapada		√dis hoặc dese (thuyết), parassapada		√kar hoặc karo (làm), parassapada
	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều
I	kiṇissāmi	kiṇissāma	desessāmi	desessāma	karissāmi	karissāma
II	kiṇissasi	kiṇissatha	desessasi	desessatha	karissasi	karissatha
III	kiṇissati	kiṇissanti	desessati	desessanti	karissati	karissanti

Một số động từ thì Tương lai:

Gamissati = hắn sẽ đi

Bhuñjissati = hắn sẽ ăn

Harissati = hắn sẽ mang/lấy đi

Vasissati = hắn sẽ sống

Dadissati = hắn sẽ cho

Karissati = hắn sẽ làm

Passissati = hắn sẽ thấy

Bhāyissati = hắn sẽ sợ

Các ví dụ về thì Tương lai:

1. Dhammañhi vo, bhikkhave, anussarataṃ yaṃ bhavissati, bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā pahīyissati. (Này các tỳ-khưu, khi các ông nhớ tưởng/tuỳ niệm đến Pháp, thì sự sợ hãi hay sự hoảng hốt hay sự rởn gai óc sẽ bị tan biến.)
2. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādesāmi, yātrā ca me bhavissati, anavajjatā ca phāsuvihāro ca. (Như vậy tôi sẽ đoạn trừ cảm thọ cũ, khiến cho cảm thọ mới không sanh khởi, và sẽ có sự hỗ trợ mạng sống chánh đáng và lạc trú cho tôi.)
3. Sace ākaṅkhatha, bhuñjatha, no ce tumhe bhuñjissatha, idānāhaṃ appāṇake udake opilāpessāmi. (Nếu các ông muốn, hãy ăn; nếu các ông không ăn, ta sẽ đổ bỏ vào nước không có chúng sanh.)
4. Mama puttā seṭṭhino gāme vasissanti. (Các con trai của tôi sẽ sống tại làng của vị triệu phú.)
5. Mayaṃ gehe odanaṃ bhuñjissāma. (Chúng tôi sẽ ăn cơm tại nhà.)
6. Mayaṃ seṭṭhino gehaṃ gamissāma. (Chúng tôi sẽ đi đến nhà của vị triệu phú.)
7. Tesaṃ ye sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. (Điều ấy sẽ dẫn đến bất hạnh và đau khổ lâu dài cho những ai mà sẽ nghĩ rằng họ nên lắng nghe và tin tưởng vào những vị này.)
8. Ajja me samaṇena gotamena saddhiṃ kathāsallāpo bhavissati. (Hôm nay sẽ có cuộc đàm thoại của ta với sa-môn Gotama.)
9. Kuto panassa uppajjissati sakkāyadiṭṭhi? (Thân kiến sẽ khởi sanh từ đâu cho vị ấy?)

Ngữ vựng:

Purāṇa (tt): xưa, cổ, cũ

Vedanā (nut): thọ, cảm giác

Paṭihaṅkhati (dạng tương lai của paṭihanti): sẽ phá huỷ, tiêu diệt

Nava (tt): mới

Uppādeti (u+√pad+e+ti): làm/khiến cho sanh

Yātrā (nut): sự hỗ trợ mạng sống

Anavajjatā = na+na+vajja (trut) lỗi lầm

Ca (liên từ): và

Phāsuvihāra = phāsu (tt) thoải mái + vihāra (nt) điều kiện sống

Sace, ce (lt): nếu

Ākaṅkhati (ā+√kakh+ṃ-a-ti): mong muốn

Appāṇaka (không có chúng sanh) = na+pāṇaka (nt) chúng sanh

Vā (liên từ): hoặc

Udaka (trut): nước

Opilāpeti (ava+√plav+e+ti): ngâm, chôn vùi

Putta (nt): con trai, nam tử

Seṭṭhi (nt): vị triệu phú

Odana (nt, trut): cơm

Sotabbaṃ (htpt của suṇāti): nên được nghe

Saddahātabbaṃ (htpt của saddahati): nên được tin

Maññati (√man+ya+ti): suy nghĩ

Samaṇa (nt): sa-môn

Kathāsallāpa = kathā (nut) câu chuyện, lời nói+sallāpa (nt) cuộc nói chuyện thân mật

Bhavati (√bhū>bhav+a+ti): thì, là, có

Apaṇṇaka (tt) chân thật

Samatta (tt): hoàn toàn

Samādinna (qkpt của samādiyati): thọ trì, thực hành

Dīgharattaṃ (trt): lâu dài

Hita (tt): lợi ích

Dukkha (tt): khổ

Kuto (trt): từ đâu?

Uppajjati (u+√pad+ya+ti): khởi sanh

Sakkāyadiṭṭhi (nut): thân kiến

Bhaya (trut): sự sợ hãi

Chambhitatta (trut): sự hoảng hốt

lomahaṃsa (nt): sự rởn gai óc/nổi da gà

pahīyati: tiêu/huỷ diệt

4. Mệnh lệnh – Imperative (pañcamī):

được dùng để chỉ sự sai bảo, cầu khẩn, khuyên dạy, hoặc ước vọng. 

Cách thành lập:

Ngữ căn	Động từ tướng	Biến tố động từ
√gam>gacch	a	tu	gacchatu (nó hãy đi)

Từ vĩ “hi, mi, ma” của thể năng động, khiến cho đoản âm cuối của động từ cơ bản thành trường âm, ví dụ: dhāv+a+hi = dhāvāhi.

Một số động từ cơ bản kết thúc với ‘ā, e, o’, ví dụ: 

	√kī hoặc kiṇā (mua), parassapada		√dis hoặc dese (thuyết), parassapada		√kar hoặc karo (làm), parassapada
	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều
I	kiṇāmi	kiṇāma	desemi	desema	karomi	karoma
II	kiṇa, kiṇāhi	kiṇātha	desehi	desetha	karohi	karotha
III	kiṇātu	kiṇantu	desetu	desentu	karotu	karontu

Phân từ “mā” đứng trước lối Mệnh lệnh để diễn đạt sự ngăn cấm, ví dụ: mā gaccha (bạn đừng có đi!)

Một số động từ Lối mệnh lệnh:

Pivatu = để hắn uống

Jayatu = để hắn chiến thắng

Rakkhatu = để hắn bảo hộ

Ṭhapetu = để nó giữ

Bhavatu = để nó là

Gacchatu = để hắn đi

Bhāsatu = để hắn nói

Các ví dụ về lối Mệnh lệnh:

1. Imasmiṃ nagare vasantā sabbe sattā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. (Nguyện/mong cho tất cả chúng sanh đang sống trong thành phố này không có hận thù, không sân hận, không có khổ não, hãy tự hộ trì chính mình.) 
2. Ciraṃ tiṭṭhatu Saddhammo, dhamme hontu sagāravā; sabbepi sattā kālena, sammā devo pavassatu. (Mong Chánh pháp được trường tồn, mong tất cả chúng sanh có hãy tôn trọng trong Pháp, mong cho mưa đúng thời vụ.)
3. Dānaṃ dadantu saddhāya, sīlaṃ rakkhantu sabbadā; bhāvanābhiratā hontu, gacchantu devat’āgatā. (Mong (họ) hãy cúng dường vật thí bằng đức tin, hãy thường giữ giới, hãy vui thích trong sự tu tiến, chư thiên mà đã đến rồi mong chư vị hồi quy.)
4. Tvaṃ sālāyaṃ kaññānaṃ odanaṃ pacāhi. (Bạn hãy nấu cơm cho các cô gái trong đại sảnh.)
5. Devatā bhūmiyaṃ manusse rakkhantu. (Mong chư thiên hộ trì cho nhân loại trên địa cầu.)
6. Laṅkāya bhūpatino senāyo jayantu. (Mong cho họ chiến thắng những kẻ thù của đức vua trong nước Srilanka.)

Ngữ vựng:

Nagara (trut): thành phố

Sabba (đat): tất cả, mọi

Satta (nt): chúng sanh

Avera (tt): không có thù hận

Abyāpajja (tt): không có sân ác = na+byāpajja

Anīgha (tt): không có khổ não = na+nīgha

Sukhin (tt): an lạc

Pariharati (pari+√har+a+ti): hộ trì

Ciraṃ (trt): cho bền lâu, trường tồn

Sagārava (tt): tôn kính, kính trọng

Kāla (nt): thì giờ

Deva (nt): thiên nhân, mưa

Sammā (bbt): đúng lúc, hợp thời

Pavassati (pa+√vass+a+ti): mưa

Dāna (trut): vật thí, sự bố thí

Saddhā (nut): đức tin

Sabbadā (trt): luôn luôn

Bhāvanā (nut): sự tu tiến

Abhirata (qkpt của abhiramati): ưa/vui thích

Sālā (nut): phòng lớn, đại sảnh

Bhūmi (nut): đất, địa cầu

Laṅkā (nut): nước Srilanka

Bhūpati (nt): nhà vua

Senā (nut): kẻ thù

Jayati (√ji+a+ti): chiến thắng, thắng trận

Tiṭṭhati (√ṭhā+a+ti): đứng, trụ

Rakkhati (√rakkh+a+ti): hộ trì, giữ gìn

Sīla (trut): giới

Devata (nt): thiên nhân

Manussa (nt): nhân loại, loài người

5. Khả năng – Optative (sattamī):

được dùng để chỉ sự cho phép, giả định, yêu cầu, hoặc nguyện vọng.

Cách thành lập:

Ngữ căn	Biến tố động từ
√gam>gacch	eyya	gaccheyya (nó nên đi)

Một số động từ cơ bản kết thúc với ‘ā, e, o’, ví dụ: 

	√kī hoặc kiṇā (mua), parassapada		√dis hoặc dese (thuyết), parassapada		√kar hoặc karo (làm), parassapada
	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều
I	kiṇeyyāmi	kiṇeyyāma	deseyyāmi	deseyyāma	kareyyāmi, kayirāmi	kareyyāma, kayirāma
II	kiṇeyyāsi	kiṇeyyātha	deseyyāsi	deseyyātha	kareyyāsi, kayirāsi	kayirātha
III	kiṇeyya	kiṇeyyuṃ	deseyya	deseyyuṃ	kareyya, kayirā, kare	kareyyuṃ, kayiruṃ

Các ví dụ về lối Khả năng:

1. Sace mayaṃ guhāyaṃ sayeyyāma, pasavo no haneyyuṃ. (Nếu chúng tôi ngủ trong hang, các loài thú có thể tấn công chúng tôi.)
2. Sace tvaṃ vaḷavaṃ kiṇeyyāsi, ahaṃ assaṃ kiṇissāmi. (Nếu bạn mua con ngựa cái, thì tôi sẽ mua con ngựa đực.)
3. No ce me dhajaggaṃ ullokeyyātha, atha pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha. (Nếu các ông không nhìn lên đầu ngọn cờ của ta, thì các ông nên nhìn lên đầu ngọn cờ của Thiên vương Pajāpati.)
4. Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya. (Này các tỳ-kheo, nếu sắc này thật sự là ngã, thì sắc ấykhông thể dẫn đến bệnh tật.)
5. Sace tvaṃ odanaṃ paceyyāsi, ahaṃ kaññāya āhāraṃ dadissāmi. (Nếu bạn nấu cơm thì tôi sẽ cho thức ăn đến cô gái.)

Ngữ vựng:

Sace, yadi, ce (bbt): nếu (‘ce’ không được dùng ở đầu câu)

Guhā (nut): hang động

Pasu (nt): thú vật, gia súc

Hanati (√han+a+ti): giết, tấn công

Vaḷavā (nut): con ngựa cái

Assa (nt): con ngựa đực

Kiṇāti (√ki+ṇā+ti): mua

Dhaja (nt): ngọn cờ

Ulloketi (u+√lok+e+ti): nhìn lên 

Pajāpati: tên một vị Thiên vương

Devarāja = deva (nt) thiên nhân + rāja (nt) vua

Hidaṃ = hi + idaṃ

Atta (nt): tự ngã

Bhavati (√bhū+a+ti): thì, là, trở thành

Nayidaṃ = na+y+idaṃ

Ābādha (nt): bệnh tật

Saṃvattati (saṃ+√vat+a+ti): dẫn đến

Saññā (nut): tưởng, sự nhận thức

Bhāsati (√bhās+a+ti): nói

Uppajjati (ud+√pad+ya+ti): khởi sanh

Bhaya (trut): sự sợ hãi

Chambhitatta (trut): trạng thái kinh ngạc

Lomahaṃsa = loma (trut) tóc + haṃsa (haṃsati= √haṃs+a+ti) dựng tóc gáy

Kaññā (nut): cô gái, thiếu nữ

Āhāra (trut): thức ăn

Sayati (√si+a+ti): ngủ, nằm

Phần tụng đọc:

Metta-bhāvanā

Ahaṃ avero^{(nt, cc, si) không có thù hận} homi, abyāpajjo^{(nt, cc, si) không có sân ác} homi, anīgho^{(nt, cc, si) không có khổ não} homi, sukhī^{(nt, cc, si) an lạc} attānaṃ^{(đc, si) tôi} pariharāmi^{(pari+√har+a+ti) hộ trì}. 

Imasmiṃ mahāvijjālaye vasantā sabbe sattā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, 

sukhī attānaṃ pariharantu. 

Imasmiṃ mahāvijjālaye ārakkhadevatā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Imasmiṃ nagare vasantā sabbe sattā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Imasmiṃ nagare^{(trut) thành phố} ārakkhadevatā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Amhākaṃ catupaccaya^{(nt) duyên, điều kiện}-dāyakā^{(nt) thí chủ} averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Amhākaṃ veyyāvacca^{(trut) phục vụ}-karā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Imasmiṃ raṭṭhe^{(trut) quốc dộ} vasantā sabbe sattā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Imasmiṃ raṭṭhe ārakkhadevatā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Imasmiṃ sāsane ārakkhadevatā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Imasmiṃ cakkavāḷe^{(nt, trut) vũ trụ} sabbe sattā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Imasmiṃ cakkavāḷe ārakkhadevatā averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Puratthimāya^{(tt) Đông} disāya^{(nut) hướng}, pacchimāya^{(tt) Tây} disāya, uttarāya^{(tt) Bắc} disāya, dakkhiṇāya^{(tt) Nam} disāya, puratthimāya anudisāya^{(nut) hướng phụ}, pacchimāya anudisāya, uttarāya anudisāya, dakkhiṇāya anudisāya, heṭṭhimāya^{(tt) ở dưới} disāya, uparimāya^{(tt) ở trên} disāya, sabbe sattā^{(nt) chúng sanh}, sabbe pāṇā^{(nt) hữu tình}, sabbe bhūtā^{(nt) sanh linh}, sabbe puggalā^{(nt) người}, sabbe attabhāvapariyāpannā^{attabhāva (nt) cá nhân+pariyāpanna (qkpt của pari+ā+√pad+ya+ti) bao gồm, thuộc về}; sabbā itthiyo^{(nut) nữ nhân}, sabbe purisā^{(nt) nam nhân}, sabbe ariyā^{(nt) Thánh nhân}, sabbe anariyā, sabbe devā^{(nt) thiên nhân}, sabbe manussā^{(nt) nhân loại}, sabbe vinipātikā^{(nt) chúng sanh cõi khổ}, averā hontu, abyāpajjā hontu, anīghā hontu, sukhī attānaṃ pariharantu. 

Bhadanta (bậc Tôn kính)
Cách	Số ít	Số nhiều
1	bhadanto	bhadantā, bhaddantā
8	bhaddanta, bhante, bhadanta, bhadantā	bhadantā, bhaddantā, bhante
2	bhadantaṃ	bhadante, bhaddante
3	bhadantena	bhadante(b)hi
5	bhadantā, bhadantasmā, bhadantamhā	bhadante(b)hi
4&6	bhadantassa	bhadantānaṃ
7	bhadante, bhadantasmiṃ, bhadantamhi	bhadantesu

Bhavanta (bậc Tôn kính)
Cách	Số ít	Số nhiều
1	bhavaṃ, bhavanto	bhonto, bhavanto, bhavantā
8	bhante, bhonta, bhontā	bhonto, bhavanto, bhavantā
2	bhavantaṃ	bhonte, bhavante
3	bhotā, bhavatā, bhavantena	bhavante(b)hi
5	bhotā, bhavatā, bhavantasmā, bhavantamhā	bhavante(b)hi
4&6	bhoto, bhavato, bhavantassa	bhavataṃ, bhavantānaṃ
7	bhavati, bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi	bhavantesu

Sabba (tất cả, mọi)
Cách	Nam tính		Trung tính		Nữ tính
	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều	Số ít	Số nhiều
1	sabbo	sabbe	sabbaṃ	sabbāni	sabbā	sabbā, sabbāyo
8	sabba, sabbā	sabbe	sabba	sabbāni	sabbe	sabbā, sabbāyo
2	sabbaṃ	sabbe	sabbaṃ	sabbāni	sabbaṃ	sabbā, sabbāyo
3	sabbena	sabbe(b)hi	sabbena	sabbe(b)hi	sabbāya	sabbā(b)hi
5	sabbasmā, sabbamhā	sabbe(b)hi	sabbasmā, sabbamhā	sabbe(b)hi	sabbāya	sabbā(b)hi
4&6	sabbassa	sabbesaṃ, sabbesānaṃ	sabbassa	sabbesaṃ, sabbesānaṃ	sabbassā, sabbāya	sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ
7	sabbasmiṃ, sabbamhi	sabbesu	sabbasmiṃ, sabbamhi	sabbesu	sabbassaṃ, sabbāyaṃ	sabbāsu

Atta (bậc Tôn kính)
Cách	Số ít	Số nhiều
1	bhadanto	bhadantā, bhaddantā
8	bhaddanta, bhante, bhadanta, bhadantā	bhadantā, bhaddantā, bhante
2	bhadantaṃ	bhadante, bhaddante
3	bhadantena	bhadante(b)hi
5	bhadantā, bhadantasmā, bhadantamhā	bhadante(b)hi
4&6	bhadantassa	bhadantānaṃ
7	bhadante, bhadantasmiṃ, bhadantamhi	bhadantesu

BÀI HỌC SỐ 6

Thứ Năm, 03-09-2020

Sửa bài tập số 5 

1. Bhagavā paṭhamaṃ vassaṃ Bārāṇasiyaṃ Isipatanārāme viharati. (Thế Tôn trú hạ thứ nhất tại khu vườn Isipatana (gần thành) Bārāṇasī.)
2. Gacchantesu dasasu purisesu sattamo vāṇijo hoti. (Trong số mười người đàn ông đang đi, thì người thứ bảy là thương nhân.)
3. Yo dhammaṃ passati so buddhaṃ passati. (Ai thấy Pháp, người ấy thấy Phật.)
4. Ko mayhaṃ imaṃ dhanaṃ gaṇhati? (Ai lấy tài sản này của tôi?)
5. Balavantā kāḷā goṇā uccesu girīsi āhiṇḍanti. (Con bò đực đen lực lưỡng đi lanh quanh trên núi cao.)
6. Sāvatthiyaṃ viharanto Bhagavā devānaṃ manussānañca dhammaṃ deseti. (Thế Tôn thuyết Pháp đến chư Thiên và nhân loại khi đang trú tại Sāvatthī.) 
7. Vanamhā dārūni āharantī kaññā udakaṃ pivamānā ekasmiṃ pāsāṇe nisīdati. (Cô gái ngồi uống nước trên một tảng đá khi đang mang củi từ rừng về.)
8. Tatra kho Bhagavā bhikkhū āmanteti. (Khi ấy Thế Tôn gọi các tỳ-khưu.) pi=api
9. So phalino rukkhassa āmaṃ phalaṃ chindati, tassa rasaṃ na jānāti, tena tassa bījaṃ pi vinassati. (Hắn bứt trái cây còn sống của cái cây sai quả, nên không biết được hương vị của nó, do đó cũng huỷ hoại đi hạt giống của nó.)
10. Paribbājako Bhagavatā saddhiṃ sammodati. (Vị du sĩ chào hỏi với Thế Tôn.)

TÍNH TỪ – guṇanāma (tiếp theo)

* Quá Khứ Phân Từ (qkpt.): là từ chuyển hoá được tạo nên từ ngữ căn hoặc động từ cơ bản + hậu tố ‘ta, tavantu, tāvī, na’ và thường được dịch là “đã”. Trong đó, hậu tố ‘tavantu và tāvī’ rất ít được dùng, chỉ có ‘ta và na’ là thường xuyên. Ví dụ: Buddhena desitaṃ dhammaṃ uggaṇhāma. (Chúng tôi học Pháp mà đã được Phật thuyết/ Chúng tôi học Pháp do Phật đã thuyết.)

Cách thành lập:

(1) +ta

– Động từ cơ bản+(i được thêm vào, xoá nguyên âm cuối của động từ cơ bản)+ta: (√bhuj) bhuñja+(i)+ta = bhuñjita (đã ăn)

– Ngữ căn+ta: √pad+ta = patta (đã đạt đến); √ci+ta = cita (đã thâu nhặt)

+ Ngữ căn đa âm: ‘c, j, d, p’+ta = bị đồng hoá thành ‘tta’ như bhutta (đã ăn – √bhuj), mutta (đã giải thoát – √muc),…

‘m, n, r’+ta = ‘m, n, r’ bị xoá bỏ như gata (đã đi – √gam+ta), hata (đã giết – √han), mata (đã suy nghĩ – √man),…

‘c, ch, j, jh’+ta = kk, kkh, gg, ggh như bhagga (đã phân tán – √bhaj),…

‘p, ph, b, bh’+ta = tt, tth, dd, ddh như laddha (đã nhận được – √labh),…

‘s’+ta = ttha, ṭṭha như kattha (đã cày), haṭṭha (đã cười)

‘m’+ta = nt như khanta (đã chịu đựng)…

(2) +na

– Ngữ căn (kết thúc với ‘d, n’)+na: √bhid+na = bhinna (đã bể), √chin+ta = chinna (đã chặt/cắt)

√kir+na = kiṇṇa (đã rắt/tung)

Lưu ý: 

Nếu ngữ căn hoặc động từ cơ bản là nội động từ thì qkpt. là năng động như: √bhū+ta = bhūta (đã là). Qkpt. năng động cũng được tạo nên bằng cách thêm ‘-vant, -mant, -āvin’ (xem Tính từ sở hữu). Nó hoà hợp với chủ từ/ngữ về tính-số-cách như: rukkho patito (hoti) (cây ngã) patati = pat+(i)+ta = patita 

Nếu ngữ căn hoặc động từ cơ bản là ngoại động từ thì qkpt. là bị động như: √han+ta = hata (đã giết), dese+i+ta = desita (đã thuyết). Nó hoà hợp với túc từ/vị ngữ về tính-cách-số như: migo diṭṭho purisena (hoti) (con nai bị nam nhân thấy) 

Một số ví dụ về qkpt.

Āgacchati = ā+√gam+ta = āgata (đã đến) 

Āneti = ā+√nī+ta = ānīta (đã mang/đem lại)

Apagacchati = apa+√gam+ta = apagata (đã đi mất)

Bandhati = √bad+ta = baddha, bandhita (đã trói/cột)

Bhavati = √bhū+ta = bhūta (đã là/trở thành)

Bhindati = √bhid+na = bhinna, bhindita (đã bể)

Bhuñjati = √bhuj+ta = bhutta, bhuñjita (đã ăn)

Carati = √car+na = ciṇṇa, carita (đã đi dạo/thực hành)

Chādeti = √chād+na = channa, chādita (đã che đậy)

Chindati = √chid+na = chinna, chindita (đã chặt/cắt)

dahati = √dah+ta = daḍḍha (đã đốt/thắp)

ḍasati = √ḍas+ta = daṭṭha (đã cắn)

hanti/hanati = √han+ta = hata (đã giết)

harati = √har+ta = haṭa (đã mang/lấy đi)

hoti = √bhū+ta = bhūta (đã là )

icchati = √is+ta = iṭṭha, icchita (đã muốn)

jānāti = √ñā+ta = ñāta, jānita (đã  biết)

jāyati = √jan+ta = jāta (đã sanh)

karoti = √kar+ta = kata (đã làm)

kasati = √kas+ta = kaṭṭha, kasita (đã cày)

kiṇāti = √kī+ta = kīta, kiṇita (đã mua)

marati = √mar+ta = mata (đã chết)

muccati = √muc+ta = mutta (đã được giải thoát)

muñcati/moceti = √muc+ta = mutta, muñjita, mocita (đã giair thoát)

nikkhamati = nis+√kam+ta = nikkhanta (đã rời khỏi)

pacati = √pac+ta = pakka (đã nấu)

paharati = pa+√har+ta = pahaṭa, paharita (đã đánh/tấn công)

pajāhāti = pa+√hā+ta = pahīna, pajahita (đã từ bỏ/đoạn trừ)

pāpunāti = pa+√ap+ta = patta (đã chứng đạt)

passati = √dis+ta = diṭṭha, passita (đã thấy)

phusati = √phus+ta = phuṭṭha, phusita (đã đụng)

pivati = √pā+ta = pīta (đã uống)

rūhati/rohati = √ruh+ta = rūḷha (đã phát triển/trưởng thành)

suṇāti = √su+ta = suta (đã nghe)

tiṭṭhati = √ṭhā+ta = ṭhita (đã đứng)

tussati = √tus+ta = tuṭṭha (đã được vui thich/hoan hỷ)

vacati = √vac+ta = vutta (đã nói)

vadati = √vad+ta = udita, vadita (đã nói)

vapati = √vap+ta = vutta, vapita (đã gieo)

vasati = √vas+ta = vuttha, vasita (đã sống)

Sự khác nhau giữa Hiện tại phân từ (htpt) và Quá khứ phân từ (qkpt): Htpt. có nghĩa năng động và chỉ hành động xảy ra đồng thời với động từ chính; còn Qkpt. có nghĩa bị động và chỉ hành động xảy ra trước động từ chính.

Ví dụ: Sāvatthiyaṃ viharanto Buddho amhākaṃ dhammaṃ deseti. (Đức Phật thuyết pháp cho chúng tôi khi đang trú tại Sāvatthī). Mayaṃ Buddhena desitaṃ dhammaṃ uggaṇhāma. (Chúng tôi học Pháp do đức Phật thuyết) 

*Khả Năng Phân Từ (khnpt.): là từ chuyển hoá được tạo nên từ ngữ căn hoặc động từ cơ bản + hậu tố ‘tabba, anīya’ để diễn đạt ý nghĩa thụ động và thường được dịch là “đáng/nên được”. Ví dụ: Na bālo sevitabbo paṇḍito pana sevitabbo (hoti). (Kẻ ngu không đáng thân cận, nhưng bậc trí thì đáng thân cận).

Cách thành lập:

(1) +tabba

– Động từ cơ bản+(i)+ta: bhuñja+(i)+tabba = bhuñjitabba (đáng được ăn)

– Ngữ căn+ta: √kar+tabba = kattabba (đáng được làm); √dā+tabba = dātabba (đáng được cho)

(2) +anīya

– Động từ cơ bản (thể sai khiến)+ta: kārāpe+anīya = kārāpanīya (đáng sai làm)

– Ngữ căn+ta: √bhuj+anīya = bhojanīya (đáng được awn); √pā+anīya = pānīya (đáng được uống)

Lưu ý: Khnpt. luôn đi với công cụ cách và hoà hợp với chủ từ/ngữ về tính-số-cách.

Một số ví dụ về khnpt.

Dadāti = √dā+tabba = dātabba (đáng được cho)
Neti = √nī+tabba = netabba (đáng được dẫn dắt)
Suṇāti = √su+tabba = sotabba (đáng được nghe)

Karoti = √kar+anīya = karanīya (đáng được làm)
Pacati = √pac+anīya = paccanīya (đáng được nấu)
Bhuñjati = √bhuj+anīya = bhojanīya (đáng được ăn)

Karoti = √kar+tabba = kattabba (đáng được làm)
Gacchati = √gam+tabba = gantabba (đáng được đi)
Vadati = √vad+tabba = vattabba (đáng được nói)
Bhuñjati = √bhuj+tabba = bhottabba (đáng được ăn)

Labhati = √labh+tabba = laddhabba (đáng được có)

Pivati = √pā+anīya = pānīya (đáng được uống).
Bhavati = √bhū+anīya = bhavanīya (nên trở thành)
Suṇāti = √su+anīya = savanīya (đáng được nghe)

Uggaṇhāti = uggaṇhā+(i)+tabba = uggaṇhitabba (đáng được học)
Chindati = chinda+(i)+tabba = chinditabba (đáng bị cắt/chặt)
Nisīdati = nisīda+(i)+tabba = nisīditabba (đáng được ngồi)
Pacati = paca+(i)+tabba = pacitabba (đáng được nấu)
Bhavati = bhava+(i)+tabba = bhavitabba (đáng được là)
Bhuñjati = bhuñja+(i)+tabba = bhuñjitabba (đáng được ăn)
Rakkhati = rakkha+(i)+tabba = rakkhitabba (đáng được hộ trì)
Vandati = vanda+(i)+tabba = vanditabba (đáng được đảnh lễ)

ĐẠI TỪ (sabbanāma)

Đại từ là từ dùng để xưng hô hay để thay thế cho danh từ, tính từ trong câu để khỏi lặp lại các từ ấy. Có nhiều loại đại từ trong Pāḷi ngữ

1. Nhân xưng đại từ:

gồm 3 đại từ chính (amha, tumha, ta) đại diện cho 3 ngôi. Amha dùng cho ngôi thượng (uttamapurrisa), tức ngôi thứ nhất trong tiếng Việt. Tumha dùng cho ngôi trung (majjhimapurrisa), tức ngôi thứ hai trong tiếng Việt. Ta dùng cho ngôi nhất (paṭhamapurisa), tức ngôi thứ ba trong tiếng Việt. Chúng không được phân tính và chỉ có 7 biến cách (trừ Hô cách).

Amha (tôi)
Cách	Số ít	Số nhiều
1	ahaṃ	mayaṃ, amhe, no
2	maṃ, mamaṃ	amhe, amhākaṃ, no
3	mayā, me	amhebhi, amhehi, no
5	mayā	amhebhi, amhehi
4&6	mama, mayhaṃ, mamaṃ, me	amhaṃ, amhākaṃ, no
7	mayi	amhesu.

Tumha (bạn)
Cách	Số ít	Số nhiều
1	tvaṃ, tuvaṃ	tumhe
2	taṃ, tvaṃ tavaṃ, tuvaṃ	tumhe, tumhākaṃ, vo
3	tvayā, tayā, te	tumhehi, tumhebhi, vo
5	tayā	tumhehi, tumhebhi
4 & 6	tava, tuyhaṃ, tumhaṃ, te	tumhaṃ, tumhākaṃ, vo
7	tvayi, tayi	tumhesu

Lưu ý: Te, me, vo, và no không được dùng ở đầu câu.

Ta (hắn, nó)
Cách	Nam tính		Trung tính		Nữ tính
	Si	Sn	Si	Sn	Si	Sn
1	so	ne, te	naṃ, taṃ	nāni, tāni	sā	nā, tā, nāyo, tāyo
2	naṃ, taṃ				naṃ, taṃ
3	nena, tena	ne(b)hi, te(b)hi	nena, tena	ne(b)hi, te(b)hi	nāya, tāya	nā(b)hi, tā(b)hi
5	asmā, nasmā, tasmā, namhā, tamhā		asmā, nasmā, tasmā, namhā, tamhā
4&6	assa, nassa, tassa	nesaṃ, nesānaṃ, tesānaṃ, tesaṃ	assa, nassa, tassa	nesaṃ, nesānaṃ, tesānaṃ, tesaṃ	tissāya, tassāya, assāya, nassāya, assā, nassā, tissā, tassā, nāya, tāya	nāsaṃ, (nāsānaṃ), tāsaṃ, (tāsānaṃ)
7	asmiṃ, nasmiṃ, tasmiṃ, namhi, tamhi	nesu, tesu	asmiṃ, nasmiṃ, tasmiṃ, namhi, tamhi	nesu, tesu	assaṃ, nassaṃ, tissaṃ, tassaṃ, nāyaṃ, tāyaṃ	nāsu, tāsu

2. Chỉ thị đại từ:

gồm các từ chỉ người hay vật có vị trí xác định như ima (này), ta (ấy, đó), eta (đó), amu (như vậy)

Ima (này, cái này)
Cách	Nam tính		Trung tính		Nữ tính
	Si	Sn	Si	Sn	Si	Sn
1	ayaṃ	ime	idaṃ, imaṃ	imāni	ayaṃ	imā, imāyo
2	imaṃ				imaṃ
3	anena, iminā	e(b)hi, ime(b)hi	anena, iminā	e(b)hi, ime(b)hi	imāya	imā(b)hi
5	asmā, imasmā, imamhā		asmā, imasmā, imamhā
4&6	assa, imassa	esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ	assa, imassa	esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ	assāya, imissāya, assā, imissā, imāya	imāsaṃ, imāsānaṃ
7	asmiṃ, imasmiṃ, imamhi	esu, imesu	asmiṃ, imasmiṃ, imamhi	esu, imesu	assaṃ, imissaṃ, imissā, imāyaṃ	imāsu

Eta (đó, cái đó)
Cách	Nam tính		Trung tính		Nữ tính
	Si	Sn	Si	Sn	Si	Sn
1	eso	ete	etaṃ	etāni	esā	esā, esāyo
2	etaṃ				etaṃ
3	etena	ete(b)hi	etena	ete(b)hi	etāya	etā(b)hi
5	etasmā, etamhā		etasmā, etamhā
4&6	etassa	etesaṃ, etesānaṃ	etassa	etesaṃ, etesānaṃ	etissāya, etissā, etāya	etāsaṃ, etāsānaṃ
7	etasmiṃ, etamhi	etesu	etasmiṃ, etamhi	etesu	etissaṃ, etāyaṃ (etāya)	etāsu

Amu (như vậy)
Cách	Nam tính		Trung tính		Nữ tính
	Si	Sn	Si	Sn	Si	Sn
1	assu, amu	amū	aduṃ	amū, amūni	asu, amu	amū, amuyo
2	amuṃ				amuṃ
3	amunā	amū(b)hi, amu(b)hi	amunā	amū(b)hi, amu(b)hi	amuyā	amū(b)hi, [amu(b)hi]
5	amusmā, amumhā		amusmā, amumhā
4&6	amussa, adussa	amūsaṃ, amūsānaṃ, amusaṃ, amusānaṃ	amussa, adussa	amūsaṃ, amūsānaṃ, amusaṃ, amusānaṃ	amussā, amuyā	amūsaṃ, amūsanaṃ
7	amusmiṃ, amumhi	amūsu, amusu	amusmiṃ, amumhi	amūsu, amusu	amussaṃ, amuyaṃ, amuyā	amūsu (amusu)

3. Phiếm chỉ đại từ:

gồm các từ chỉ người hay vật mà không xác định rõ như ya (ai, cái nào), añña (khác, cái khác), aññatara (nọ, cái nọ),…

Ya (ai, cái nào)
Cách	Nam tính		Trung tính		Nữ tính
	Si	Sn	Si	Sn	Si	Sn
1	yo	ye	yaṃ	yāni	yā	yā, yāyo
2	yaṃ				yaṃ
3	yena	ye(b)hi	yena	ye(b)hi	yāya	yā(b)hi
5	yasmā, yamhā		yasmā, yamhā
4&6	yassa	yesaṃ, yesānaṃ	yassa	yesaṃ, yesānaṃ	yassā, yāya	yāsaṃ, yāsānaṃ
7	yasmiṃ, yamhi	yesu	yasmiṃ, yamhi	yesu	yassaṃ, yāyaṃ	yāsu

Các đại từ sau đây có biến cách như đại từ ‘ya’

Añña: khác, cái khác
Aññatara: cái nọ, cái nào đó
Para: cái khác
Pubba: cái trước
Sabba: tất cả, mọi
Ubhaya: cả hai
Apara: cái khác nữa
Itara: cái kia

4. Nghi vấn đại từ:

gồm các từ dùng trong ý nghĩa hỏi như ka (cái gì? ai?), kati (bao nhiêu?)

Ka (cái gì? ai? cái nào?)
Cách	Nam tính		Trung tính		Nữ tính
	Si	Sn	Si	Sn	Si	Sn
1	ko	ke	kiṃ	kāni	kā	kā, kāyo
2	kaṃ	ke	kiṃ	kāni	kaṃ	kā, kāyo
3	kena	ke(b)hi	kena	ke(b)hi	kāya	kā(b)hi
5	kasmā, kamhā		kasmā, kamhā
4&6	kassa, kissa	kesaṃ, kesānaṃ	kassa, kissa	kesaṃ, kesānaṃ	kāya, kassā	kāsaṃ, kāsānaṃ
7	kasmiṃ, kismiṃ, kamhi, kimhi	kesu	kasmiṃ, kismiṃ, kamhi, kimhi	kesu	kassaṃ, kāyaṃ	kāsu

Kati (bao nhiêu?)
Cách	Số nhiều
1	kati
2	kati
3&5	katī(b)hi
4 & 6	katinaṃ
7	katisu

Đọc Hiểu và Bài Tập

Phần đọc hiểu 

Itipi^{iti (bbt) như vậy+api (bbt) cũng} so(^{đat, cc, si) ấy/đó} bhagavā,^{(tt, cc, si) Thế Tôn} 1. arahaṃ^{(tt, cc, si)} 2. sammāsambuddho^{sammā+sambuddho (qkpt, cc, si) bậc đã chánh giác} 3. vijjācaraṇasampanno^{vijjā (nut) trí+caraṇa (trut) hạnh+sampanno (qkpt, cc, si) bậc đã thành tựu} 4. Sugato^{su+gato (qkpt, cc, si) bậc đã đi} 5. lokavidū^{loka+vidū (tt, cc, si) bậc trí giả} 6. Anuttaro^{(tt) cao quý} purisadammasārathi^{purisa (nt) nam nhân+damma (tt) điều phục+sārathi (nt, cc, si) phu xa} 7. satthā^{(nt, cc, si) bậc Đạo sư} devamanussānaṃ^{deva (nt) chư Thiên+manussānaṃ (nt, shc, sn) của nhân loại} 8. Buddho^{(nt, cc, si) đức Phật} 9. bhagavā^{(nt, cc, si) Thế Tôn}. (Ngài là bậc Thế Tôn, A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Ðiều Ngự Trượng Phu, Vô Thượng Sĩ, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn.)

1. Svākkhāto^{su+akkhāto (qkpt, cc, si) được khéo thuyết} bhagavatā dhammo 2. Sandiṭṭhiko^{(saṃ+diṭṭha+ika, tt, cc, si) rõ để thấy} 3. akāliko^{(a+kāla+ika, tt, cc, si) ngoài thời gian} 4. Ehipassiko^{ehi (đt) hãy đến+passa (đt) hãy thấy+ika} 5. Opaneyyiko^{upa (ttô) gần+neyya (tt) được hướng đến+ika} 6. paccattaṃ^{(tt, cc, si) tự mình} veditabbo^{(khnpt, cc, si) đáng biết} viññūhi^{(nt, ccc, sn) bởi các trí giả}. (Pháp được Thế Tôn khéo thuyết giảng, thiết thực hiện tại, không có thời gian, đến để mà thấy, có khả năng hướng thượng, được người có trí chứng hiểu.)

1. Suppaṭipanno^{su (ttô) khéo+paṭipanno (qkpt, cc, si) đã tròn đủ} Bhagavato sāvakasaṅgho^{sāvaka (nt) đệ tử+saṅgho}, 2. Ujuppaṭipanno^{uju (tt) thẳng} Bhagavato sāvakasaṅgho, 3. ñāyappaṭipanno^{ñāya (nt) phương pháp} Bhagavato sāvakasaṅgho, 4. sāmīcipaṭipanno^{sāmīci (nut) đúng} Bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ^{(trt) tức là} cattāri purisayugāni^{purisa+yugāni (trut, cc, si) đôi/cặp}, aṭṭha purisapuggalā. Esa bhagavato sāvakasaṅgho 5. āhuneyyo^{(tt, cc, si) đáng được cung kính} 6. pāhuneyyo^{(tt, cc, si) đáng được tôn trọng} 7. Dakkhiṇeyyo^{(tt, cc, si) đáng cúng dường} 8. añjalikaraṇīyo^{añjali (nut) chắp tay+karaṇīyo (tt, cc, si) đáng được làm}, 9. anuttaraṃ puññakkhettaṃ^{puñña (trut) phước+khettaṃ (trut, cc, si) ruộng}  lokassa. (Diệu hạnh là chúng Tăng, đệ tử Thế Tôn; Trực hạnh là chúng Tăng, đệ tử Thế Tôn; Như lý hạnh là chúng Tăng, đệ tử Thế Tôn; Chánh hạnh là chúng Tăng, đệ tử Thế Tôn. Tức là bốn đôi tám vị. Chúng Tăng, đệ tử Thế Tôn, đáng được cung kính, đáng được tôn trọng, đáng được cúng dường, đáng được chắp tay, là phước điền vô thượng ở đời.)

Bài tập số 6

1. Ahaṃ hiyyo gāmamhā idhāgato. 

2. Buddho bhikkhūhi ca upāsakehi ca vandito pūjito ca atthi.

3. Kuhiṃ ṭhito tvaṃ gehaṃ āgataṃ coraṃ passasi? 

4. Suriyo uggato hoti, tumhe pana idāni pi sayatha.

5. Puttehi dhītarehi ca pitaro mātaro ca vanditabbā honti.

6. Senāpatinā arīhi muñcitaṃ bhātikaṃ disvā gahapati atīva tuṭṭho hoti.

7. Mayā dīyamānaṃ bhuñjitabbaṃ bhuñjituṃ bahū yācakā āgacchanti

8. Tumhehi dānāni dātabbāni, sīlāni rakkhitabbāni, puññāni kātabbāni (honti)

9. Bhante imasmiṃ sāsane kati dhurāni honti?

10. Therena anusiṭṭhā manussā pāṇātipātā viratā honti.

Ngữ vựng:

Hiyyo, hīyo (trt): hôm qua

Gāma (nt, trut): làng

Idhāgato = idha + āgato [idha (trt) ở đây]

Upāsako (nt) cận sự nam

Vandati (√vand+a+ti): đảnh lễ

Pūjeti (√pūj+e+ti): cúng dường

Kuhiṃ (trt): ở đâu?

Tiṭṭhati (√ṭhā+a+ti): đứng

Coro (nt): tên trộm

Passati (√dis+a+ti): nhìn thấy

Suriyo (nt): mặt trời

Uggachati (ud+√gam+a+ti): nổi lên

Sayati (√si+a+ti): ngủ

Putto (nt): con trai, nam tử

Dhītu (nut) con gái, nữ tử

Pitu (nt) cha

Mātu (nut) mẹ

Senāpati (nt) tướng quân

Ari (nt) kẻ thù

Bhātiko (nt) anh trai

Disvā (danh động từ của passati): sau khi thấy

Gahapati (nt) gia chủ

Atīva (trt) rất nhiều

Tussati (√tus+a+ti): được hoan hỷ

Hoti (√bhū>hū+ti): thì, là

Bhuñjati (√bhuj+ṃ-a+ti): ăn

Bahu (tt) nhiều

Yācako (nt) kẻ ăn xin

Āgacchati (ā+√gam+a+ti): đi về/lại 

Dāna (trut): vật thí

Sīla (trut) giới

Rakkhati (√rakkh+a+ti): hộ trì, bảo vệ

Puñña (trut): phước báu

Karoti (√kar+o+ti): làm, tác tạo

Sāsanaṃ (trut) giáo Pháp

Dhura (trut): gánh nặng, phận sự

Thero (nt): vị trưởng lão

Anusāsati (anu+√sās+a+ti): giáo huấn, chỉ dạy

Viramati (vi+√ram+a+ti):  kiêng tránh, chế ngự