PHÉP DÙNG NGỮ CÁCH
PHÉP DỊCH CÂU TỪ NGỮ VÀ THÀNH NGỮ

PHÉP DÙNG NGỮ CÁCH TIẾNG PĀLI

Trong tiếng Pāli có 8 ngữ cách (vibhatti). Tiếng danh từ, hay tính từ hoặc đại danh từ sẽ tùy theo vai trò trong câu mà biến hóa theo ngữ cách.

Tám ngữ cách trong tiếng Pāli là:

– Chủ cách (paṭhamavibhatti).
– Ðối cách (dutiyavibhatti).
– Sở dụng cách (tatiyavibhatti).
– Chỉ định cách (catutthavivhatti).
– Xuất xứ cách (pañcamavibhatti).
– Sở thuộc cách (chaṭṭhavibhatti).
– Ðịnh sở cách (sattamavibhatti).
– Hô cách (ālapanavibhatti).

Mỗi ngữ cách có ý nghĩa sử dụng khác nhau và mang vai trò cú pháp đặc biệt.

1. Chủ cách (Paṭhamavibhatti)

Chủ cách trong tiếng Pāli được dùng ở những trường hợp sau:

1- Khi một từ ngữ đứng làm chủ từ trong câu.

Thí dụ:

* Dāso rukkhaṃ chindati. (Người nô lệ đốn cây).
* Seṭṭhī vaddhakiṃ gehaṃ kārāpesi. (Ông trưởng giả sai thợ mộc làm ngôi nhà).
* Rukkho patati. (Cây ngã).

Tiếng “dāso” (td ₁) là chủ từ đơn giản; tiếng “seṭṭhī” (td ₂) là chủ từ sai bảo; tiếng “rukkho” (td ₃) là chủ từ tự qui.

2) Những từ ngữ làm bổ túc từ cho những động từ có ý nghĩa: là, có, trở thành … cũng dùng theo chủ cách.

Thí dụ:

* Tvaṃ manusso’si. (Anh là con người).
* Mānavo seṭṭhīputto hoti. (Có chàng thanh niên con trai trưởng giả).
* So yācako bhavati. (Nó thành kẻ ăn xin).
* Rājabhavane maniratanaṃ atthi. (Có báu ngọc trong hoàng cung).

3- Những tiếng cùng vai trò với chủ từ trong một câu, cũng dùng theo chủ cách.

Thí dụ:

* Buddho Bhagavā Sāvatthiyaṃ viharati. (Ðức Thế Tôn, bậc Giác Ngộ trú ngụ tại Sāvatthì).
* Rājā Māgadho seniyo Bimbisāro bhagavan-taṃ dassanāya gacchati. (Ðức vua Bimbisāra, vị lãnh tụ quân, người xứ Māgadha, đi đến yết kiến Ðức Thế Tôn).

4- Tiếng dùng trong ý nghĩa từ nguyên cũng được đặt ở chủ cách.

Thí dụ:

* Ānando (Ngài Ānanda)
* Sārīputtatthero (đức Trưởng lão Sāriputta).
* Ārāmo (một ngôi chùa hay khu huê viên)

II- Ðối cách (Dutiyavibhatti)

Ðối cách trong tiếng Pāli được dùng ở những trường hợp sau:

1- Khi một từ ngữ đứng làm túc từ hay đối từ trong câu.

Thí dụ:

* Byaggho migaṃ māreti. (Con hổ giết con nai).
* Cakkhunā rūpāni passati. (Người có mắt thấy các hình sắc).
* Gāmaṃ gato puriso mārīyi. (Người đàn ông đến làng, đã bị giết).
* Kaññā odanaṃ pacitvā bhuñjati. (Cô gái nấu cơm và ăn).

2- Túc từ ở đối cách, những từ ngữ cùng vai trò với túc từ cũng dùng theo đối cách.

Thí dụ:

* Ahaṃ seṭṭhiputtaṃ naṃ paharāmi. (Tôi đánh nó, đứa con trai ông trưởng giả).
* So mahantañca dassanīyañca gehaṃ gami. (Hắn đã đến ngôi nhà rộng lớn và xinh đẹp).

3- Về ý nghĩa thời gian và không gian cũng có khi dùng ở đối cách.

Thí dụ:

* Bhagavā Bodhirukkhamūle sattāhaṃ eka-pallaṅkena nisīdi. (Ðức Thế Tôn đã ngồi thế kiết già hết bảy ngày tại gốc cây Bồ Ðề).
* Vīsaṃyojanasataṃ maggaṃ gantvā piṇḍāya pāvisi. (Sau khi đi con đường dài 2000 do tuần, vị ấy đã vào khất thực).

4- Một số trạng từ được mang hình thức đối cách.

Thí dụ:

* Tattha so sukhaṃ jīvi. (Tại đấy nó đã sống an lạc).
* So dutiyampi tatiyampi tath’ eva yāci. (Nó đã xin như thế đến lần thứ hai, lần thứ ba).

5- Khi có những tiếp đầu ngữ: anu, abhi, adhi, upa, paṭi … thì đòi hỏi bổ túc từ đặt ở đối cách.

Thí dụ:

– Anu Agārasmā anagāriyaṃ pabbajitaṃ anu-pabbajiṃsu. (Họ đã xuất gia theo vị tu sĩ vô gia đình).

– Abhi Taṃ kho pana Bhavantaṃ Gotamaṃ evaṃ kalyāno kittisaddo abbhuggato. (Tiếng tăm tốt đẹp như sau được đồn đãi về Tôn giả Gotama ấy).

– Adhi Adhi brahmānaṃ mayaṃ bhante Bha-gavantaṃ apucchimha. (Bạch Thế Tôn, chúng con đã hỏi Ðức Thế Tôn về Phạm thiên).

– Upa Ekaṃ pitakaṃ upanisīditvā bhattaṃ gaṇhi. (Sau khi ngồi xuống bên một cái giỏ đựng, nó đã lấy thức ăn).

– Paṭi So ahaṃ pi gamissāmi nagaraṃ Mithilaṃ paṭi. (Tôi đây cũng sẽ đi đến thành phố Mithila).

6- Từ ngữ đi kèm với những bất biến từ như antarā (giới từ), antarena (trạng từ), ārabbhā (giới từ), orena(trạng từ), tiro (giới từ), dhī (thán từ), bahi (giới từ), vinā (giới từ), samantā (giới từ) … thì thường mang hình thức đối cách.

Thí dụ:

– Antarā Antarā ca Nāḷanḍaṃ antarā ca Rājagahaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti. (Vì đã hành trình con đường xa giữa khoảng Nāḷanda và Rājagaha).

– Antarena Tato tvaṃ Māluṅkyaputta n’ ev idha na huraṃ na ubhayaṃ antarena. (Này Māluṅkyaputta, thế thì ngươi không ở đời này, không ở đời sau, cũng không ở khoảng giữa hai đời).

– Ārabbhā Maṭṭhakuṇḍaliṃ ārabbha bhāsitā dhammadesanā. (Pháp thoại được thuyết giảng đề cập đến cậu Maṭṭhakuṇḍali).

– Orena Yo pana bhikkhu oren’ addhamāsaṃ mahāyeyya pācittiyaṃ. (Vị Tỳ kheo nào tắm dưới kỳ nửa tháng, phạm ưng đối trị).

– Tiro Tiro kuḍḍaṃ tiro tiro pākāraṃ tiro pabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. (Vị ấy đi xuyên qua vách tường, qua bờ lũy, qua núi không đụng chạm, ví như đi trong khoảng không).

– Dhi Dhi brāhmaṇassa hantāraṃ (Xấu hổ thay, kẻ nhiễu hại bậc phạm chí).

– Bahi Dvārāni thaketvā bahigehaṃ parivare-tvā rakkhanto acchati. (Sau khi gài các cửa, người gác tuần quanh ngoài ngôi nhà rồi ngồi lại).

– Vinā. Vinā dhammaṃ (Không có giáo pháp).

– Samantā Ettha tumhe bhikkhave samantā vesāliṃ … vassaṃ upetha. (Này chư Tỳ kheo, các ngươi hãy an cư mùa mưa tại đây, chung quanh thành Vesāli) …

7- Ðối cách đôi khi được dùng thay thế vai trò và diễn đạt ý nghĩa của sở dụng cách, chỉ định cách và định sở cách.

Thí dụ:

– Thay thế sở dụng cách:

* Sace maṃ so n’ ālapissati ahaṃpi taṃ n’ āla-pissāmi. (Nếu hắn không trò chuyện với tôi, thì tôi cũng sẽ không trò chuyện với hắn).

– Thay thế chỉ định cách:

* Upamā maṃ paṭibhāti. (Thí dụ làm sáng tỏ cho tôi).

– Thay thế định sở cách:

* Ekaṃ samayaṃ Bhagavā Sāvatthiyaṃ viharati. (Vào một thuở, Ðức Thế Tôn trú tại thành Sāvatthi).
* Bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītatapattapāṇiṃ ekamantaṃ nisīdi. (Nó đã ngồi xuống một bên khi Ðức Thế Tôn đã ăn xong, tay rời khỏi bát).

III. Sở dụng cách (Tatiyāvibhatti)

Sở dụng cách trong tiếng Pāli được dùng với những trường hợp sau đây:

1- Khi tình trạng hành động có nhân tố trung gian, thì từ ngữ giữ vai trò nhân tố trung gian được dùng theo sở dụng cách.

Thí dụ:

* Vaḍḍhakinā geho karīyati. (Ngôi nhà được tạo dựng do người thợ mộc).
* Puttehi ca dhītarehi ca mātāpitaro upaṭṭhātabba honti. (Những bậc cha mẹ đáng được con trai và con gái phụng dưỡng).

2- Từ ngữ trong ý nghĩa phương tiện cho hành động cũng dùng sở dụng cách.

Thí dụ:

* So pharasunā rukkhaṃ chindati (Hắn đốn cây bằng cái rìu).
* Vāṇijo nāvāya nadiṃ tarati. (Người thương buôn vượt sông bằng thuyền).

3- Sở dụng cách cũng dùng để diễn đạt ý nghĩa nguyên do.

Thí dụ:

* Rukkho vātena kampati. (Cây lay động bởi gió).
* So kammunā vasalo hoti. (Hắn hèn hạ bởi hành vi).

4- Ðể diễn đạt ý nghĩa trao đổi, cũng dùng sở dụng cách.

Thí dụ:

* Potthako mayā mūlānaṃ sattatiyā kito hoti. (Quyển sách được tôi mua với giá 70 đồng).

5- Khoảng thời gian cũng được diễn đạt bằng sở dụng cách.

Thí dụ:

* Dvīhi māsehi niṭṭhāsi. (Kết thúc sau hai tháng).
* Tena samayena Buddho Bhagavā Sāvatthiyaṃ viharati. (Vào thời ấy, Ðức Thế Tôn, bậc Giác Ngộ trú tại Sāvatthī).

6- Trong ý nghĩa tùy thuộc cũng sử dụng sở dụng cách.

Thí dụ:

* Tvaṃ iminā maggena yāhi. (Anh hãy đi theo con đường này).
* Vipassī Bhagavā Khattiyo jātiyā ahosi Koṇḍañño gottena ahosi. (Ðức Thế Tôn Vipassī là sanh chủng Sát-đế-lỵ, thuộc dòng họ Koṇḍañña).

7- Trong tình trạng diễn đạt ý nghĩa liên hệ hay hòa lẫn, từ ngữ cũng được dùng theo sở dụng cách.

Thí dụ:

* Kalīrapanasādīhi missetvā maṃsaṃ pacanti. (Sau khi trộn với măng, mít v.v… Họ nấu thịt).
* Tvaṃ devasikaṃ sadehi muccamānehi piṇḍāya carasi. (Hằng ngày ngươi đi khất thực với mồ hôi nhỏ giọt).

8- Từ ngữ đi kèm với tiếng chỉ tình trạng thiếu, bớt … cũng được dùng ở sở dụng cách.

Thí dụ:

* Ekena pi ce ūno vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho tạṃ abbheyya so anabbhito (hoti). (Nếu tăng Tỳ kheo có nhóm 20 vị mà thiếu dù một vị, lại phục vị người ấy thì người ấy chưa được phục vị đâu).

9- Ðôi khi từ ngữ đi kèm với tiếng chỉ tình trạng so sánh, cũng được đặt ở sở dụng cách.

* Etena hi agginā sadiso aggi nāma natthi. (Chẳng có lửa nào giống như lửa đó).

10- Những từ ngữ đi kèm với những bất biến từ như vinā (giới từ), saddhiṃ (trạng từ), samaṃ (trạng từ),saha (giới từ) và đôi khi alaṃ (giới từ) thì rất có thể đòi hỏi dùng sở dụng cách.

Thí dụ:

– Vinā: Na mayaṃ vinā bhikkhusaṅghena vattāma. (Chúng ta chẳng hành sự không có Tăng Tỳ kheo).

– Saddhiṃ: Pañcasatā bhikkhū tena saddhiṃ maggaṃ paṭipajjiṃsu. (500 vị Tỳ kheo đã hành trình trên con đường cùng với vị ấy).

– Samaṃ: Yaṃ karomase brahmuno samaṃ devehi mārisa tad-ajja tuyhaṃ kassāma. (Thưa Ngài, điều nào chúng con, cũng như chư thiên, đã làm đối với Phạm thiên, thì hôm nay chúng con sẽ làm điều ấy đối với Ngài).

– Saha: Tvaṃ bandhunā saha sindhuṃ gamis-sasi. (Anh sẽ đi đến biển cùng với người bà con).

– Alaṃ: Pakkamat’ āyasmā imamhā āvāsā alaṃ te idha vāsena. (Xin tôn giả hãy rời khỏi chỗ ở này, thật vừa đủ rồi đối với sự sống của Ngài ở đây).

11- Sở dụng cách đôi khi được dùng thay thế vai trò và diễn đạt ý nghĩa của đối cách, xuất xứ cách và định sở cách.

Thí dụ:

– Thay đối cách:

* Sace bhavaṃ Reṇu rajjaṃ labhetha saṃvibhajetha no rajjena. (Nếu Tôn giả Reṇu được vương quốc, tất phải chia vương quốc cho chúng ta).

– Thay xuất xứ cách:

* Sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena. (Chúng ta đã may mắn thoát khỏi vị đại Sa-môn ấy).

– Thay định sở cách:

* Tena samayena Buddho Bhagavā Uruvelāyaṃ viharati. (Trong thời ấy, Ðức Thế Tôn, Bậc Giác Ngộ trú tại Uruvelā).

IV- Chỉ định cách (Catutthavibhatti)

Chỉ định cách trong tiếng Pāli được dùng với những trường hợp sau đây:

1- Dùng chỉ định cách làm túc từ gián tiếp cho những động từ đã có đối từ.

Thí dụ:

* Ahaṃ yācakassa bhattaṃ dadāmi. (Tôi cho vật thực đến người hành khất).
* Jātassa kho Vipassissa kumārassetacchat-taṃ dhārayittha. (Người ta đã cầm chiếc lọng trắng che cho Hoàng tử Vipassì khi sanh).

2- Những tác động thiên về tâm lý có ý nghĩa như thương yêu, kính trọng, được thích hợp, làm đầy tràn, khinh khi, ác ý với, làm hại, hiểu biết … và những gì có ý nghĩa tương tự, thường đòi hỏi một túc từ đặt ở chỉ định cách.

Thí dụ:

* Devā pi tesaṃ pihayanti Sambuddhānaṃ Satimataṃ. (Cả những vị trời cũng ái mộ họ là những vị Chánh Giác, bậc Niệm Tĩnh).
* Na-yidaṃ Devadattassa anucchavikaṃ Sārīputtattherassa amucchavikaṃ. (Vật này không thích đáng với thầy Ðề-bà-đạt-đa, chỉ thích đáng cho đức trưởng lão Xá-lợi-phất thôi).
* Pūrati bālo pāpassa thokathokaṃ pi ācinaṃ. (Kẻ ngu thấm nhuần ác, cũng vì tích tụ lần ít lần ít).
* Mā’ vamaññetha puññassa pāpassa pi. (Chớ khinh thường điều thiện cũng như điều ác).
* Yo appaduṭṭhassa narassa dussati … taṃ eva bālaṃ pacceti pāpaṃ. (Kẻ mà phạm đến con người bất hận, thì tội ác sẽ trở lại kẻ ngu ấy).
* Na tvaṃ tāta Raṭṭhapāla kassacidukkhassa jānāsi. (Nāy con Raṭṭhapāla, con không biết đến một nỗi khổ não).

3- Ðối tượng để ký gởi hay phó thác cũng được đặt ở chỉ định cách.

Thí dụ:

* Mayhaṃ pitarā tumhākaṃ paṇṇaṃ pesi-taṃ. (Bức thư được cha tôi gởi đến các anh).
* Bodhisatto bahujanassa dhammaṃ deseti. (Ðức Bồ-tát thuyết pháp đến đại chúng).
* Āyasmā Ānando Bhagavato etamatthaṃ ārocesi. (Tôn giả Ānanda đã trình bày sự việc đó đến Ðức Thế Tôn).

4- Từ ngữ dùng để nói lên mục đích hay nhu cầu, cũng được đặt ở chỉ định cách.

Thí dụ:

* Tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāva bahujanasukhāya lokānukampāya. (Xin đức Thiện Thệ hãy duy trì kiếp sống vì lợi ích cho quần chúng, vì an lạc cho quần chúng, vì lòng thương tưởng thế gian).
* Kiṃ me gharāvāsena? (Có gì cho tôi với cuộc sống tại gia? ).

5- Ðối tượng trong câu phủ nhận đôi khi được đặt ở chỉ định cách.

Thí dụ:

* Mayhaṃ evarūpāya jatāya kiccaṃ natthi. (Sự việc bện tóc như vậy không có đối với tôi).

6- Các danh động từ có túc từ, thì túc từ ấy thường đặt ở chỉ định cách.

Thí dụ:

* Yāvadeva sītassa paṭighātāya. (Chỉ để ngăn ngừa sự lạnh).
* Etissā sīmāya samugghāto. (Sự hủy bỏ vòng sìmà đó).
* Bhikkhuno cīvarassa dānaṃ. (Sự giao y đến vị Tỳ kheo).
* Jaṭāya kiccaṃ. (Sự việc bện tóc).

7- Những từ ngữ đi kèm với những bất biến từ như orena (trạng từ), mano (giới từ), yāvadeva (trạng từ),lābhā (cảm thán từ), dulladdhaṃ (trạng từ), svāgataṃ (cảm thán từ) … đôi khi cả alaṃ (cảm thán từ), thì thường đặt ở chỉ định cách.

Thí dụ:

– Orena: Orena ce channaṃ vassānaṃ aññaṃ navaṃ santhataṃ kārāpeyya nissaggiyaṃ pācitti-yaṃ.(Nếu còn non sáu năm mà cho làm ngọa cụ mới khác thì tội ưng đối trị, vật thành ưng xả).

– Namo: Namo buddhāya dhammāya saṅghā-ya. (Xin kính lễ Ðức Phật, Giáo pháp và Tăng chúng).

– Yāvadeva: Yaṃ cīvaraṃ paribhuttaṃ taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya… (Y phục mà được thọ dụng ấy chỉ để ngăn ngừa sự lạnh …)

– Lābhā: Lābhā vata me! (Ồ! thật là lợi cho tôi).

Tassa te alābhā. (Thật bất hạnh cho ngươi đây).

– Svāgataṃ: Tassā te svāgataṃ bhadde. (Hỡi hiền nữ, xin chúc mừng ngươi đó!).

– Alaṃ: Dessā ca me alaṃ me āpucchā’ haṃ gamis-sāmi. (Ðối với tôi, nàng đáng ghét; thật vừa đủ cho tôi, tôi sẽ từ giã ra đi).

8- Một vài ngữ căn như là “paṭi + su”, “upa + thā”, “dubh”, ” pa + khā” … đòi hỏi túc từ ở chỉ định cách.

Thí dụ:

– Paṭi + su: Te bhikkhū Bhagavato paccas-sosuṃ. (Chư Tỳ kheo ấy đã đáp lời Ðức Thế Tôn).

– Upa + ṭhā: Mātāpitūnaṃ upaṭṭhāhi. (Hãy phụng dưỡng mẹ cha).

– Dubh: Yasokittiñca pappoti yo mittānaṃ na dūbhati. (Người đạt được danh tiếng, là người mà không phản bội bạn bè).

– Pa + khā: Disā me na pakkhāyanti. (Các phương hướng không rõ ràng đối với tôi).

– Kudh: Mā me kujjha mahāvīra. (Hỡi vị đại hùng, chớ có tức giận tôi).

9- Chỉ định cách đôi khi được dùng trong ý nghĩa thay cho đối cách, sở dụng cách và xuất xứ cách.

Thí dụ:

– Thay đối cách (làm bổ túc từ cho những danh động từ hay sơ chuyển hóa ngữ):

* Bahunnaṃ vata no Bhagavā dukkhadham-mānaṃ apahattā. (Quả thật, Ðức Thế Tôn là bậc đã tẩy trừ nhiều pháp khổ cho chúng ta).
* Natthi candimasuriyānaṃ dassāvī. (Không có người thấy mặt trăng và mặt trời).
* Amatassa dātā. (Người ban sự bất tử).
(Cũng có thể thay đối cách làm túc từ cho động từ).

* Pūrati bālo pāpassa. (Kẻ ngu thấm nhuần ác).

– Thay sở dụng cách:

* Te vejjassa kathiṃsu (Họ đã nói với vị y sĩ).

– Thay xuất xứ cách:

* Sabbe tasanti daṇḍassa sabbe bhāyanti maccuno. (Tất cả đều sợ đòn gậy, tất cả đều sợ chết).

V- Xuất xứ cách (Pañcamavibhatti)

Ý nghĩa nguyên sơ của xuất xứ cách là để diễn đạt tình trạng tách rời hay phát xuất từ … Tuy vậy, trong một vài trường hợp, đôi khi cũng sử dụng xuất xứ cách. Ðó là các trường hợp sau:

1- Ðể diễn đạt tình trạng tách rời hay xuất phát từ … thì từ ngữ diễn đạt được đặt ở xuất xứ cách.

Thí dụ:

* Puriso gehasmā nikkhami. (Người đàn ông đã ra khỏi ngôi nhà).
* Rukkhamhā phalaṃ patati. (Trái từ cây rơi xuống).
* Vuṭṭhāhi ca bhagavā tamhā ābādhā. (Mong rằng Ðức Thế Tôn vượt qua căn bệnh ấy).
* Sāyaṇhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito. (Vào buổi chiều, vị ấy đã từ thiền định trở dậy).

2- Xuất xứ cách còn dùng để xác định phương hướng.

Thí dụ:

* Dakkhinato nagarassa Bhagavato sarīraṃ jhāpessāma. (Chúng ta sẽ hỏa táng nhục thân của Ðức Thế Tôn tại thành phố phía Nam).
* Na pacchato gacchanto purato gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmi. (Ta đi phía sau sẽ không thuyết pháp đến người vô bịnh đi phía trước).

3- Cũng dùng xuất xứ cách để diễn đạt khoảng cách.

Thí dụ:

* So Sāvatthito avidūre khettaṃ kasati. (Ông ấy cày ruộng cách không xa thành Sāvatthì).
* Rājagahato pañcacattālīsāyojanamatthake Sāvatthi. (Thành Sāvatthi cách đây khoảng 45 do-tuần).

4- Trong tình trạng so sánh hơn thì đối tượng cũng được đặt ở xuất xứ cách.

Thí dụ:

* Malā ve pāpakā dhammā asmiṃ loke paramhi ca tato malā malataraṃ avijjā paramaṃ malaṃ. (Thật vậy các ác pháp là những cấu uế ở đời này và đời sau; mà chính vô minh là pháp cấu uế nhất, cấu uế hơn cả cấu uế kia).

5- Từ ngữ dùng trong ý nghĩa lý do hay duyên cớ, cũng được đặt ở xuất xứ cách.

Thí dụ:

* Tasmā kāreyya kalyānaṃ nicayaṃ sampa-rāyikaṃ. (Do đó, phải làm việc lành tích lũy ở ngày vị lai).
* Kasmā tvaṃ na pabbajase. (Tại sao ngươi không xuất gia?)

6- Tình trạng câu diễn đạt có đối tượng so sánh, thì đối tượng cũng được dùng ở xuất xứ cách.

Thí dụ:

* Yo sukhaṃ dukkhato’ ddakkhi dukkhaṃ addakkhi sallato. (Ai đã thấy hạnh phúc là đau khổ, thì thấy đau khổ là mũi tên).

7- Tình trạng động từ diễn đạt ý nghĩa: sợ, ghét, kiên tránh, ngăn ngừa, thường có bổ túc từ dùng ở xuất xứ.

Thí dụ:

* Pāpakehi akusalehi dhammehi aṭṭīyati harāyati jigucchati. (Vị ấy chán chê, hổ ngươi, nhờm gớm các ác bất thiện pháp).
* Pāṇātipātā viramāni khippaṃ. (Tôi kịp thời kiên tránh sự sát sanh).
* Pāpā cittaṃ nivāraye. (Phải ngăn tâm khỏi tội ác).

8- Những từ ngữ đi kèm với các bất biến từ như ārā (giới từ), ārakā (giới từ), aññatra (giới từ), adho (giới từ), uddhaṃ (giới từ), oraṃ (trạng từ), pabhuti (giới từ), paraṃ (trạng từ), pubbe (trạng từ), puretaraṃ (trạng từ) … cần dùng ở xuất xứ cách.

Thí dụ:

– Ārā: Ārā so āsavakkhayā. (Nó còn cách xa sự đoạn tận lậu hoặc).

– Ārakā: Ārakā hoti saddhammā nabhavo paṭhavī yathā. (Nó còn cách xa chánh pháp như thể đất với trời).

– Aññatra: Paramparabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. (Khi thọ thực chỗ này chỗ kia, tội ưng đối trị, ngoại trừ có trường hợp).

– Adho: Adharā adho (Dưới môi)

– Uddhaṃ: Uddhaṃ catūhi māsehi kālakiriyā bhavissati. (Trên bốn tháng nữa nó sẽ chết).

– Oraṃ: Oraṃ me chahi māsehi kālakiriyā bhavissati. (Trong khoảng 6 tháng nữa cái chết sẽ đến với tôi).

– Pabhuti: So punadivasato pabhuti … theraṃ niccakālaṃ attano ghare bhattavissaggakaraṇatthāya yāci. (Kể từ ngày hôm sau, ông ấy đã thỉnh cầu vị trưởng lão về việc thọ thực tại tư gia của mình vĩnh viễn).

– Paraṃu: Tato paraṃ paccantimā janapadā. (Xa hơn đó, là những xứ thuộc biên địa).

– Pubbe: Na me diṭṭho ito pubbe. (Trước đây tôi không được thấy).

– Puretaraṃ: Therehi puretaraṃ eva ekapas-sena gantvā Sirivaḍḍhakassa nivesanadvāre aṭṭhāsi. (Sau khi đi theo một lối tắt đến trước hơn các vị trưởng lão, nó đã đứng tại cửa nhà của Sirivaḍḍhaka).

9- Xuất xứ cách đôi khi được dùng diễn đạt ý nghĩa của sở dụng cách.

Thí dụ:

* Sīlato naṃ pasaṃsanti. (Họ tán dương vị ấy do giới hạnh).
* Tasmā sotthī bhavantu te. (Bởi thế, cầu mong các sự thạnh lợi hãy có đến người).

1. Sở thuộc cách (Chaṭṭhavibhatti)

Sở thuộc cách thường dùng để diễn đạt ý nghĩa quyển sở hữu.

1- Từ ngữ ở cách này có tác năng hạn chế như một tính từ, nên cũng gọi là tính từ sở hữu cách.

Thí dụ:

* Purisassa hattho. (Cánh tay của người đàn ông).
* So seṭṭhino putto ahosi. (Nó là con trai của trưởng giả).
* Mama pituno geho. (Căn nhà của cha tôi).

2- Từ ngữ trong tình trạng diễn đạt sự liên hệ, được đặt ở sở thuộc cách.

Thí dụ:

* Hatthassa sammiñjanaṃ. (Sự co tay).
* Vīhino rāsi. (Một đống lúa).
* Suvaṇṇassa vaṇṇo. (Màu da vàng kim).

3- Ðối tượng của một khả năng hay nghệ thuật cũng được dùng ở sở thuộc cách.

Thí dụ:

* Kusalo kho ahaṃ diṭṭhadhammikānaṃ. (Tôi thiện xảo về những lợi ích hiện tại).

4- Từ ngữ để diễn đạt thời gian, phương hướng, khoảng cách … đôi khi cũng được đặt ở sở thuộc cách.

Thí dụ:

* Ito tinnaṃ māsānaṃ accayena Tathāgato parinibbāyissati. (Từ đây đến hết ba tháng, Ðức Như Lai sẽ diệt độ).
* Uttarena uttaraṃ nagaraṃ haritvā… (Mang về hướng bắc, đến phía bắc thành phố).
* Catunnaṃ yodanānaṃ matthake. (Khoảng cách bốn do-tuần).

5- Khi nói đến một phần trong toàn thể, thì toàn thể ấy được đặt ở sở thuộc cách.

Thí dụ:

* Kappassa tatiyo bhāgo. (Phần thứ ba của kiếp).
* Rattiyā pacchime yāme. (Vào cuối canh đêm).
* Catunnaṃ kumāraṃ eko. (Một trong bốn cậu bé).

6- Từ ngữ đi kèm với những tiếng như: majjha (tính từ), santika (tính từ), antarā (giới từ), antarena (tính từ ), anto (giới từ), upari (giới từ), purato (trạng từ), puratthato (trạng từ), heṭṭhā … thường được dùng ở sở thuộc cách.

Thí dụ:

– Majjha: Gehassa majjhe. (Tại giữa nhà).

– Santika: Abhabbo parihānāya nibbānass’ eva santike. (Không có sự thối đọa, ắt gần đạt Níp bàn).

Kumāro tassa mātuyā santikaṃ gacchi. (Thằng bé đã đến bên mẹ nó).

– Antarā: Araññassa ca girino ca antarā maggo. (Con đường ở khoảng giữa rừng và núi).

– Antarena: Antarena yamakasālānaṃ uttara-sīsakaṃ mañcaṃ paññāpehi. (Hãy sửa soạn một chỗ nằm đầu hướng bắc, ở khoảng giữa song thọ Sàlà).

– Anto: Te gehassa anto mañce sayiṃsu. (Chúng đã ngủ trên chiếc giường trong căn nhà).

– Upari: Sakuṇā rukkhassa upari nisīdiṃsu. (Những con chim đã đậu phía trên cây).

– Purato: Iminā phalāni rukkhamhā muñcitvā mayhaṃ purato patanti. (Những trái cây này lìa khỏi cây rơi xuống trước mặt tôi).

– Puratthato: Te nagarassa puratthato vutthā honti. (Họ đã cư ngụ tại phía Ðông thành phố).

– Heṭṭhā: Rukkhamūlānaṃ heṭṭhā tapassino honti. (Dưới những gốc cây có các vị khổ hạnh).

7- Sở thuộc cách đôi khi được dùng thay thế vai trò và ý nghĩa của định sở cách.

Thí dụ:

* Kīlantānaṃ kumārāṇaṃ eko bhūmiyaṃ pati. (Một trong những đứa bé nô đùa, đã ngã trên mặt đất).
* Sākuṇikassa gumbato jālaṃ mocentass’ eva vikālo jāto. (Khi người bắt chim gỡ lưới ra khỏi bụi cây, thì đã đến chiều tối).

VII- Ðịnh sở cách (Sattamavibhatti)

Thông thường, định sở cách trong tiếng Pāli được dùng để diễn đạt ý nghĩa nơi chốn, ở đó một vật được hiện hữu hay một động tác được thi hành … Tuy vậy, cũng thấy sử dụng định sở cách trong trường hợp khác ngoài ý nghĩa diễn đạt nơi chốn. Ðó là:

1- Ðịnh sở cách dùng để diễn đạt nơi chốn mà sự vật hay một hành động xảy ra hoặc hiện hữu.

Thí dụ:

* So mañce sayati. (Nó ngủ trên giường).
* Gāme manussā vasanti. (Những con người sống trong làng).
* Pokkharaṇiyaṃ padumāni. (Hoa sen trong hồ).
* Tilesu telaṃ. (Dầu trong mè).

2- Thời điểm của hành động cũng được diễn đạt bằng định sở cách.

Thí dụ:

* Sāyaṇhasamaye āgato’mhi. (Tôi đến vào buổi chiều).
* Aparabhāge Thero cārikaṃ pakkami. (Vào một ngày kia, vị trưởng lão đã vân du).

3- Khi nói đến một trạng huống đã xảy ra việc gì, cũng dùng định sở cách.

Thí dụ:

* Bārāṇasiyaṃ Brahmadatte rajjaṃ kārente Bodhisatto … tassa vinicchayāmacco ahosi. (Khi vua Brahmadatta tại Bārānasī đang trị vì vương quốc, Ðức Bồ-tát là vị phán quan của đức vua ấy).

4- Một tập thể mà từ đó tách ra một phần tử, thì tập thể ấy được dùng ở định sở cách.

Thí dụ:

* Tesu catusu purisesu eko kālaṃ akāsi. (Một trong bốn người đàn ông ấy đã chết).

5- Những tiếng có nghĩa nắm lấy, vui thích, tôn trọng, hờn giận … đôi khi có định sở cách đi theo.

Thí dụ:

* Gahapatiko otaritvā kesesu gahetvā… (Người gia chủ bước xuống và nắm lấy tóc).
* Dandhaṃ hi karote puññaṃ pāpasmiṃ ramatī mane. (Bởi làm phước chần chờ, thì ý vui theo việc ác).
* Tesu assa sagāravote c’ assu sādhu pūjitā. (Nên tôn kính các vị ấy, những vị ấy nên được cúng dường một cách tốt đẹp).
* Kāsiraññe na kuppāmi. (Tôi không giận đức vua Kāsi).

6- Từ ngữ đi kèm với tiếng trạng từ thì cần dùng ở định sở cách.

Thí dụ:

* Devalo nipajjamāno dvāramajjhe tiriyaṃ nipajji. (Devala khi nằm ngủ, đã nằm ngang giữa lối cửa).

7- Ðịnh sở cách đôi khi được dùng thay ý nghĩa hay vai trò đối cách, sở dụng cách và chỉ định cách.

Thí dụ:

– Thay đối cách:

* Bhikkhūsu abhivandanti. (Họ đảnh lễ chư Tỳ kheo).
* So otaritvā tassa kesesu gaṇhi. (Ông ta bước xuống và nắm lấy tóc nó).

– Thay sở dụng cách:

* Samaṇa pattesu piṇḍāya caranti. (Chư vị Sa môn đi khất thực bằng bình bát).
* Athakho Bhagavā etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇa bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā… (Bấy giờ Ðức Thế Tôn do nhân đó cớ đó, bèn triệu tập chúng Tăng Tỳ kheo) …

– Thay chỉ định cách:

* Saṅghe Gotamī dehi Saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi. (Này bà Gotamī, hãy dâng hiến đến Tăng; khi Tăng chúng được bà hiến dâng, thì là chính ta được cúng dường rồi).

VIII- Hô cách (Ālapanavibhatti)

1- Hô cách trong tiếng Pāli chỉ dùng để diễn đạt sự kêu gọi.

Thí dụ:

* Ehi bhikkhu. (Hãy đến, này Tỳ kheo!)
* Putta idh’ āgaccha. (Này con trai, hãy lại đây).
* Āyām’ ānanda Vesāliṃ gacchissāma. (Này Ānanda, chúng ta hãy đi! chúng ta sẽ đến Vesāli).

2- Từ ngữ dùng theo hô cách được gọi là hô khởi ngữ. Các hô khởi ngữ này đôi khi được đi kèm với những giao thán từ (tiếng trong thán từ, thuộc bất biến từ).

Thí dụ:

* Ambho purisa kiṃ tuyh’ iminā pāpakena dujjīvitena. (Hỡi ông bạn, có ích gì cho ông với sanh mạng xấu xa tội lỗi này?).
* Are duṭṭhacetaka Illisamahāseṭṭhī sakala-nagarassa dānaṃ deti tvaṃ kiṃ ahosi. (Ôi này kẻ ác tâm, vị đại trưởng giả Illisa bố thí đến toàn thể thành phố. Mà ngươi là cái gì chớ?).
* He je Kāli!” “Kiṃ ayye? (Bớ này Kāli! – Thưa việc chi, bà chủ?).
* Uṭṭhāhi tāta Sudinna bhuñja piva. (Hỡi con thân Sudinna, hãy trở dậy, hãy ăn, hãy uống).
* Handa bhaṇe UPāli nivattassu. (UPāli thân mến, hãy trở về đi!).
* Bho corā tumhe maṃ kimatthāya gaṇhit-tha? (Hỡi những kẻ trộm, các ngươi bắt ta để làm gì?).
* Yagghe mahārāja jāneyyāsi ahaṃ āgac-chāmi uttarāya disāya. (Tâu đại vương, xin ngài nên biết rằng tôi từ hướng Bắc đi lại).
* Ehi re dāsa kiṃ akkosasi? (Hãy đến, này kẻ nô lệ, ngươi mắng chửi gì?).
* Hambho purisa idāni’ si maṃ viradho. (Hỡi ông bạn, nay ngươi sót mất ta rồi).

* * *

PHÉP DỊCH CÂU PĀLI

Tiếng Pāli là thứ tiếng cổ xưa, nên giọng văn giản dị, khô khan … Chính đó là điểm khó cho người dịch thuật.

Nếu dịch sát nguyên văn, thì có khi gặp phải nghĩa khó nghe; bằng như dịch quá thoát, thì e làm mất đi nguyên ý của lời văn trong kinh điển.

Dịch văn Pāli là một nghệ thuật; mà nghệ thuật thì đòi hỏi năng khiếu vận dụng và trình độ sáng tạo, óc uyển chuyển ở người dịch hơn là theo sự chỉ dẫn. Bởi thế người dịch phải nên tùy cơ uyển chuyển mà dịch. Trong lúc dịch văn Pāli phải tôn trọng nguyên tắc văn phạm Pāli, song cũng cần ứng dụng cho xuôi chiều với lối văn Việt ngữ; nhưng chỉ vừa mức thôi chớ không nên vượt quá xa!

Tưởng nên nói thêm rằng nếu chỉ dẫn cách dịch văn Pāli trong một phạm vi có giới hạn như ở đây, thì chắc chắn không được chu đáo, toàn diện.

Tuy nhiên, ta cũng có thể theo sự hướng dẫn cách dịch văn Pāli thông qua một số nguyên tắc chung, rồi từ đó khai triển thêm ra.

Sau đây là những nguyên tắc chung áp dụng khi dịch văn Pāli:

A- Quan sát câu

Muốn dịch một đoạn văn hay bài văn tiếng Pāli, hãy dịch từng câu, nhưng trước hết phải quan sát câu văn, xem có những loại câu nào, để biết mà dịch.

Văn tiếng Pāli có 3 loại câu:

– Câu đơn giản.
– Câu phức tạp.
– Hợp cú.

1. Câu đơn giản là một câu trong đó chỉ có một chủ từ và một thuật từ.

Thí dụ:

* Puriso khettaṃ kasati. (Người đàn ông cày ruộng).
* Na pupphagandho paṭivātaṃ eti. (Hương của hoa không bay ngược gió).
* Ko na sammohaṃ āpādi. (Ai đã đạt đến chỗ không còn vọng tưởng) …

2. Câu phức tạp là loại câu trong đó gồm có nhiều câu đơn giản tạo nên; nói rõ hơn, là loại câu có chứa đựng câu chính và câu phụ.

Thí dụ:

* Sac’ āhaṃ gehaṃ gamissāmi mātāpitaro maṃ tajjessanti. (Nếu ta về nhà, thì mẹ cha sẽ quở rầy ta).

Ở đây, đoạn “mātāpitaro maưtajjessanti” là câu chính của câu phức tạp, còn lại là câu phụ.

* Yāva so mattaṃ aññāsi bhojanasmiṃ vihaṅ-gato tāva addhānaṃ āpādī mātarañca aposayī. (Chừng nào con chim ấy biết tiết độ trong sự ăn uống, thì chừng ấy nó đã trải đường xa và nuôi dưỡng mẹ được).

Ở đây, đoạn “tāva addhānaṃ āpādī mātarañca aposayī” là câu chính của câu phức tạp; còn lại là câu phụ.

3. Hợp cú là một đoạn văn gồm hai hay nhiều câu đơn giản hoặc câu phức tạp nối nhau bằng một liên từ.

Thí dụ:

* Thero Mūlasiriṃ pakkosāpesi atha mahājana-kāyo sannipati. (Vị trưởng lão cho gọi Mùlasiri; rồi đại chúng tụ họp lại).

Thí dụ trên có hai câu đơn giản được liên kết bởi liên từ “atha”, không có câu nào phụ thuộc câu nào, nhưng về ý nghĩa thì liên kết.

* Sac’ assa gehadvāraṃ gamissāmi imassa bhariyā maṃ daṭṭhuṃ na sakkhissati yāv’ assa bhattaṃ ādāya maggaṃ paṭipajjati tāva idh’ eva bhavissāmi. (Nếu tôi đến cổng nhà của ông ta, thì bà vợ của ông ta sẽ không thể thấy tôi, tôi sẽ ở đây cho đến khi ông ta lấy vật thực và lên đường).

Thí dụ trên có hai câu phức tạp được liên kết bởi biến từ “tasmā” (hiểu ngầm) .

Ðó là 3 loại câu mà ta sẽ thường gặp trong văn tiếng Pāli hãy quan sát trước để phân tích rồi dịch.

B- Tìm đơn vị cú pháp

1. Ðơn vị cú pháp gồm có:

– Chủ từ (kattu).
– Thuật từ (kiriyā).
– Túc từ (kamma).

1. a) Chủ từ của câu có thể là một danh từ chủ cách hay một tính từ chủ cách dùng như danh từ hoặc một đại danh từ, một danh động từ, một hợp từ, một đoản cú, cũng có thể là một mệnh đề danh từ.
2. b) Thuật từ của câu là một động từ hay tiếng tương đương động từ.
3. c) Túc từ của câu cũng như chủ từ, nghĩa là có thể là một danh từ đối cách, hay một tính từ đối cách được dùng như danh từ, hoặc một đại danh từ, một danh động từ, một hợp từ, một đoản cú, cũng có thể là một mệnh đề danh từ.
4. Ngoài những đơn vị cú pháp căn bản trên, còn có:

– Thành phần khuếch trương chủ từ.
– Thành phần khuếch trương thuật từ.
– Thành phần khuếch trương túc từ.
(Xem lại chương IX, “Cú pháp và mệnh đề”).

Cần phải quan sát và nắm vững các thành phần đơn vị cú pháp có trong câu, ta mới có thể dịch được dễ dàng.

3. Vài điểm cần lưu ý:
4. a) Ở mỗi câu đơn giản đều có chủ từ và thuật từ, túc từ có thể có, có thể không.

Thí dụ:

* Mayhaṃ pitā sayi. (Cha tôi đã ngủ).

Ở đây chủ từ câu đơn giản trên là “pitā” và thuật từ là “sayi”.

* Kassako khettaṃ kasati. (Người nông phu cày ruộng).

Ở đây chủ từ câu là “kassako“, thuật từ là “kasati“, túc từ là “khettaṃ”.

* Satthā tato pi Jīvakambavanaṃ gantukāmo tattha maṃ nethā’ti āha. (Bậc Ðạo sư, sau đó muốn đi đến rừng xoài của Jīvaka, Ngài đã nói rằng: “Hãy đưa ta đến đấy!”).

Ở đây mệnh đề danh từ “satthā tato pi Jīva-kambavanaṃ gantukāmo” là chủ từ của câu, mệnh đề danh từ “tattha maṃ nethā’ ti” là túc từ của câu, và ”āha” là thuật từ của câu.

1. b) Trong mỗi câu phụ và câu chính của câu phức tạp cũng đều có chủ từ, thuật từ, và có thể có cả túc từ.

Thí dụ:

Sace ahaṃ gehaṃ gamissāmi mātāpitaro maṃ tajjessanti. (Nếu ta về nhà thì mẹ cha sẽ quở rầy ta).

Ở đây câu chính là “mātāpitaro maṃ tajjes-santi”; có chủ từ là “mātāpitaro”, thuật từ là “tajjes-santi”, túc từ là “maṃ”. Câu phụ là “Sace ahaṃ gehaṃ gamissāmi”; có chủ từ là “ahaṃ”, thuật từ là“gamissāmi”, túc từ là “gehaṃ”.

1. c) Ðến như ở các mệnh đề danh từ, mệnh đề tính từ và mệnh đề trạng từ cũng có thể có chủ từ, thuật từ và cả túc từ.

Thí dụ:

* Saccaṃ kira tvaṃ Nanda sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi? (Này Nanda, có thật chăng là ngươi đã trình bày như vậy đến nhiều vị Tỳ kheo).

Ở đây có mệnh đề danh từ là “tvaṃ Nanda sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi”. Mệnh đề này có chủ từ là “tvaṃ”; thuật từ là “ārocesi” và túc từ là “sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ”.

* Sukhaṃ supanti munayo ye itthīsu na baj-jhare. (Những vị ẩn sĩ ngủ an lạc, là những vị mà không bị buộc ràng đối với phụ nữ).

Ở đây có mệnh đề tính từ là “ye itthīsu na bajjhare”. Chủ từ của mệnh đề là “ye”; thuật từ là “bajjhare“; túc từ là “itthīsu”.

* Maññe soraṇṇayo sārī soṇṇamāla ca Nandako yattha dāso āmajāto ṭhito thullāni gajjati. (Tôi nghĩ rằng Nandaka có đống vàng và vòng hoa vàng, tại nơi mà người nô lệ thuở sơ sanh đã đứng gào lên những tiếng thô bỉ).

Ở đây có mệnh đề trạng từ là “yattha dāso āmājāto thito thullāni gajjati”. Chủ từ của mệnh đề là “dāso”; thuật từ là “gajjati”; túc từ là “thullāni”.

C- Tìm tiếng bất biến từ

Một nguyên tắc khác nữa là khi dịch một câu hay một đoạn văn tiếng Pāli, hãy xem xét trong câu có tiếng bất biến từ nào chăng, để ứng dụng.

Tiếng bất biến từ gồm các loại sau:

– Trạng từ, là tiếng hỗ trợ thuật từ … có thể là trạng từ chỉ thời gian, trạng từ chỉ nơi chốn, trạng từ chỉ thể cách, trạng từ chỉ ý kiến, trạng từ chỉ mức độ, trạng từ chỉ nghi vấn, ngoài ra còn có những từ ngữ, hoặc đoản cú hay mệnh đề có vai trò tương đương trạng từ, và do đó cũng kể đó là những trạng từ.

– Liên từ, là những tiếng có vai trò liên kết giữa các từ hay giữa các mệnh đề hoặc giữa các câu.

– Giới từ, là những tiếng có nghĩa chỉ sự tương quan giữa một tiếng với túc ngữ của nó.

– Nghi vấn từ, là tiếng tạo thành câu nghi vấn thông thường.

– Thán từ, là những tiếng dùng bộc lộ tâm lý, làm nổi bật câu, gồm có giao thán từ (tiếng xưng hô kêu gọi) và cảm thán từ (tiếng thảng thốt bộc lộ tình cảm).

Phải tìm xem trong câu có tiếng bất biến từ loại nào để dịch, vì vai trò của mỗi loại bất biến từ khác nhau, nên có tiếng phải dịch trước có tiếng phải dịch sau.

D- Mẹo dịch

Một số mẹo dịch câu ứng dụng để lấy làm tiêu chuẩn.

1- Phải dịch tiếng chủ từ trước, mới đến thuật từ, rồi túc từ.

Thí dụ:

* Itthī odanaṃ pacati. (Người đàn bà nấu cơm).
* Puriso rukkhaṃ chindati. (Người đàn ông đốn cây) …

2- Câu có thuật từ là động từ mệnh lệnh cách (pañcamī) trong ý nghĩa truyền lệnh, đôi khi được dịch trước.

Thí dụ:

* Ehi bhikkhu. (Hãy đến! Hỡi vị Tỳ kheo).
* Āyāma’ Ānanda Vesāliṃ gacchissāma. (Hãy đi, hỡi Ānanda, chúng ta sẽ đến Vesāli) …

3- Trường hợp có thành phần khuếch trương cho từ ngữ nào thì nên dịch phần ấy tiếp theo từ ngữ đó.

Thí dụ:

* Mayhaṃ balavā / bhātā / tikkiṇena / pharasunā / mahantaṃ / rukkhaṃ chindi. (Người anh lực lưỡng của tôi đã đốn cây lớn bằng chiếc búa sắc bén).

4- Thành phần khuếch trương cho thuật từ, nếu là tiếng trạng từ hay từ ngữ có ý nghĩa chỉ thời gian mà đặt ở đầu câu hay đầu mệnh đề, thì dịch trước tiên đối với câu hay mệnh đề đó.

Thí dụ:

* Ajja te nagaraṃ gacchanti parasuve aham-pi gacchāmi. (Hôm nay họ đi đến thành phố, ngày mốt tôi mới đi).
* Tena samayena Buddho Bhagavā Uruve-lāyaṃ viharati. (Vào thời ấy, Ðức Thế Tôn, bậc Giác Ngộ trú tại Uruvelà).
* Vipassīdasabalassa kālasmiṃ hi mahekasa-ṭakabrāhmano nāma ahosi. (Thật thế, vào thời kỳ đấng Thập Lực Vipassī, có người Bà-la-môn Mahe-kasāṭaka).

5- Thành phần khuếch trương cho thuật từ, nếu là tiếng trạng từ hay từ ngữ có ý nghĩa chỉ nơi chốn mà đặt ở đầu câu hay đầu mệnh đề, thì cũng nên dịch trước tiên đối với câu hay mệnh đề đó.

Thí dụ:

* Tattha ayaṃ rājā sukhaṃ jīvi. (Tại đấy đức vua này đã sống an lạc).
* Aññatare janapade māṇavo seṭṭhiputto ahosi. (Tại xứ nọ, có chàng thanh niên là con trai ông trưởng giả).

6- Trong câu có nhiều tiếng bất biến quá khứ phân từ, thì phải dịch theo thứ tự trước sau.

Thí dụ:

* So mātāpitaro tathā vovarantepi corasad-daṃ karonto koṭṭetvā māretvā aṭaviyaṃ khipitvā paccāgami. (Người ấy, dù cha mẹ kêu gào như thế vẫn làm tiếng kẻ cướp, rồi đánh túi bụi, giết chết, xong ném vào trong rừng và trở về).

7- Trong câu có tiếng vị biến cách (nguyên mẫu), vì là bổ túc từ cho động từ, nên phải dịch sau thuật từ.

Thí dụ:

* Te maṃ daṭṭhuṃ na sakkonti. (Họ không thể thấy tôi).
* Kaññā bhaṇḍāni kiṇituṃ āpaṇaṃ gacchi. (Cô gái đã đi đến chợ để mua sắm hàng).
* Vaḍḍhakī gehaṃ kātuṃ tarūni chetvā nisī- ditvā odanaṃ bhuñji. (Người thợ mộc sau khi đẵn gỗ để cất nhà, đã ngồi xuống và ăn cơm).

8- Phần lớn những tiếng liên từ được dịch dẫn đầu câu hay mệnh đề.

Thí dụ:

* Saci tvaṃ goṇaṃ kineyyāsi ahaṃ vikkiney-yāmi. (Nếu anh mua con bò, tôi sẽ bán cho).
* Athakho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ Jetavanaṃ obhāsetvā yena Bhagavā ten’ upasaṅkami. (Bấy giờ, một vị trời nọ dung sắc thù thắng, khi đêm đến rồi, bèn chiếu sáng toàn vùng Jetavana và đã đến hầu Ðức Thế Tôn).

9- Một số giới từ cũng được dịch dẫn đầu câu hay mệnh đề.

Thí dụ:

* So punadivasato pabhuti … Theraṃ nicca-kālaṃ attano ghare bhattavissaggakaranatthāya yāci. (Bắt đầu từ ngày hôm sau, người ấy đã thỉnh cầu vị Trưởng lão về việc thọ thực tại tư gia của mình vĩnh viễn).
* Na me diṭṭho ito pubbe. (Trước đây tôi không được thấy).

10- Câu ở thể nghi vấn có khi dùng tiếng nghi vấn trạng từ, có khi là nghi vấn tính từ hoặc nghi vấn phân từ.

– Tiếng nghi vấn trạng từ trong câu, đôi khi được dịch dẫn đầu hoặc sau tùy theo.

Thí dụ:

* Kasmā tvaṃ naṃ paharo? (Tại sao anh đánh nó?)
* Kuto āgato’si? (Từ đâu anh đến?)
* Ahaṃ kattha vasissāmi? (Tôi sẽ sống tại đâu?)

– Tiếng nghi vấn tính từ trong câu, thường được dịch sau tiếng mà nó phụ thuộc, nhưng cũng có khi dịch trước.

Thí dụ:

* Tattha katamo rūpakkhandho? (Ở đây sắc uẩn là thế nào?)
* Āvuso imaṃ temāsaṃ katīhi iriyāpathehi vītināmessatha? (Thưa chư hiền, các vị sẽ trải qua 3 tháng này với mấy oai nghi?)

– Tiếng nghi vấn phân từ thường được diïch sau cùng, ít khi dịch trước.

Thí dụ:

* Passatha nu tumhe bhikkhave amuṃ mahan-taṃ aggikkhandhaṃ? (Này chư Tỳ kheo, các ngươi có thấy đám lửa to kia không?)
* Kacci nu kho’ haṃ suññāgāre abhiramāmī’ ti. (Nghĩ rằng: “Ta có thích nơi tĩnh lặng chăng? “).
* Nanu te puttena Maṭṭhakuṇḍalinā mayi ma-naṃ pasādetvā sagge nibbattabhāvo kathito? (Có phải chăng sự kiện tái sanh vào cảnh trời do đặt tịnh tín nơi ta, đã được nói lại bởi Maṭṭhakuṇḍali con trai của ông?)

11- Trường hợp câu hay mệnh đề có tiếng hô khởi ngữ (tiếng giao thán từ hoặc từ ngữ hô cách), thì dịch tiếng ấy trước hết cũng được.

Thí dụ:

* Ammatāta asukaṭṭhāne nāma tumhākaṃ ñātakā āgamanaṃ paccāsiṃsanti mayaṃ tattha gamissāmi. (Thưa song thân, ở tại nơi kia những quyến thuộc của các ngài đang trông đợi sự lai vãng, chúng ta sẽ đi đến đấy!).
* Gahito no sāmi coro’ ti. (Bẩm chủ, kẻ trộm đã bị chúng tôi bắt được).

12- Trong câu hay mệnh đề có tiếng cảm thán từ, thì có thể dịch tiếng ấy trước hết.

Thí dụ:

* Aciraṃ vat’ ayaṃ kāyo paṭhaviṃ adhi-sessati. (Ôi! không bao lâu thân này sẽ nằm xuống đất).
* Appasmiṃ pi sāhu dānaṃ api ca saddhāya pi sāhu dānaṃ. (Tốt thay! sự bố thí khi thiếu thốn; Lành thay! sự bố thí với lòng tin).

13- Trường hợp trong câu hay mệnh đề có cả tiếng hô khởi ngữ cùng tiếng cảm thán từ, thì dịch tiếng cảm thán từ trước tiếng hô khởi ngữ cũng được.

Thí dụ:

* Sādhu kho samma sārathi pabbajito nāma. (Tốt đẹp thay! này bạn phu xa, là sự được xuất gia).

* * *

TỪ NGỮ VÀ THÀNH NGỮ KHÓ

Ở bất cứ một ngôn ngữ nào cũng có những điểm khó về từ ngữ và thành ngữ. Tiếng Pāli cũng thế.

Sau đây là một số từ ngữ và thành ngữ khó trong tiếng Pāli được tìm thấy, cần lưu ý để khi dịch thuật tìm ý nghĩa không khó khăn.

Phần này được xếp thứ tự theo bảng chữ cái.

Akāmaka: người vô vọng, người không muốn.

“Seyyathāpi brahmaṇa puriso daḷiddo assako tassa akāmakassa bilaṃ ogaggeyyuṃ idan te ambho purisa maṃsaṃ khāditabbaṃ mūlañca anuppadātab-ban’ ti” M.II, 178. (Này Bà-la-môn, ví như một người nghèo túng, không của cải; người ta lại gán phần cho kẻ không muốn ấy, rằng: này người kia, đây là thịt cho ngươi, phải ăn và phải trả lại tiền).

Akāmā: dù không muốn.

“Āpajjitvā yāvatihaṃ jānaṃ paṭicchādeti tāvati-haṃ tena bhikkhunā akāmā parivatthabbaṃ” V.I, 430. (Sau khi phạm, biết mà che giấu đến bao nhiêu ngày thì đáng cho Tỳ kheo ấy biệt trú đến bấy nhiêu ngày, dù không muốn).

Aggamagga: trội hơn, ưu tiên; nhất hạng, thượng hạng, hảo hạng.

“Sundarīnandāya bhikkhuniyā aggamaggāni bhojanāni denti” VIII, 39. (Họ dâng hiến các món ăn hảo hạng đến Tỳ kheo ni Sundarìnandà).

Accayo accagamā: lỗi lầm đã xâm chiếm.

“Accayo maṃ bhante accagamā yathābālaṃ yathāmuḷhaṃ yathākusalaṃ” M.I 430; A.II. 146 (Bạch Thế Tôn, một lỗi lầm đã xâm chiếm con, con thật ngu dốt, thật mê muội, thật bất thiện).

Accasarā: có mắc lỗi .

“Idha bhante dve bhikkhū sampayojesuṃ tatr’ eko bhikkhu accasarā”. S.I, 239. (Ở đây, bạch Thế Tôn, hai vị Tỳ kheo tranh tụng, trong đó có một vị Tỳ kheo mắc lỗi).

Accayaṃ accayato deseti: phát lộ lỗi lầm là lỗi lầm.

“Athakho so bhante bhikkhu tassa bhikkhuno santike accayaṃ accayato desesi so bhikkhu na paṭiggaṇhāti” S.I, 239 (Bạch Thế Tôn, rồi vị Tỳ kheo ấy đã phát lộ lỗi lầm là lỗi lầm, trước vị Tỳ kheo kia; vị Tỳ kheo kia không chấp nhận).

Acchādeti: dâng mặc (y phục)”; còn có nghĩa là “trở nên ngon”.

“Ekamekañca bhikkhuṃ paccekadussayugena acchādesi” M.I, 333 (Và họ đã dâng đến mỗi vị Tỳ kheo với một xấp vải cổ phần).

“Tesaṃ rasaṃ paṭhaviṃ aṅguliyā sāyataṃ acchādesi” D. III, 85 . (Khi chúng dùng ngón tay nếm vị đất, thì vị trở nên ngon).

Ajaddhukaṃ: nhịn ăn.

“Ahañc’ eva kho pana sabbaso ajaddhukaṃ paṭijāneyyaṃ imā ca me devatā dibbaṃ ojaṃ lama-kūpehi ajjhohāreyyuṃ tāva c’ āhaṃ yāpeyyaṃ taṃ mam’ assa mūsā” M.I, 245. (Nhưng mà nếu ta tự nguyện nhịn ăn hoàn toàn, tất chư thiên đây tiếp thêm dưỡng tố theo các lỗ chân lông, nếu ta nhờ họ nuôi sống, thì ấy là điều dối trá của ta).

Ajaddhumārikaṃ: bằng cách chết đói.

“Ajaddhumārikaṃ v’ āyaṃ kulaputto marissati” A.IV, 283. (Thiện nam tử này sẽ chết bằng cách chết đói).

Ajesi: nó đã thắng; “Mā kho ajesi”: đừng để nó thắng.

“Mā kho tumhe āyasmanto eso ajesi” Vin. II, 1. (Này chư Tôn giả, đừng để nó thắng các Ngài).

Ajjhappatta: nhảy bổ vào.

“Sakuṇagghī lāpaṃ sakuṇaṃ sahasā ajjhappattā aggahesi” S. V.146. (Con diều hâu thình lình nhảy bổ vào con chim cút rồi bắt lấy).

Ajjhāvara: người đại diện.

“Ajjhāvarā’ mha” Nandassa bhoto santikaṃ āgatā” (Chúng tôi, những người đại diện cho Nanda, đã đến với Ngài).

Añjaliṃ paggahetvā: chắp tay lên.

“Tena bhikkhunā … ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo” Vin. II,3 (Với vị Tỳ kheo ấy … phải ngồi chồm hổm, chắp tay lên rồi nói như sau …).

Aññen’ aññaṃ paticarati: tránh né vấn đề bằng một vấn đề khác.

“So bhikkhūhi vuccamāno aññen’ aññaṃ paṭi corati bahiddhā kathaṃ apanāmeti”. 442. (Khi bị các Tỳ kheo nói đến, nó tránh né vấn đề bằng một vấn đề khác, gạt bỏ câu chuyện ra ngoài).

Aññena mukhaṃ karoti: xoay mặt chỗ khác.

“Bhikkhū disvā ubbijjantipi uttasantipi palāyan-timi aññenapi gacchanti aññenapi mukhaṃ karonti” V.I, 329. (Khi trông thấy các Tỳ kheo, có khi họ hăm he, có khi dọa nạt, có khi lẩn tránh, có khi đi theo ngã khác, có khi xoay mặt chỗ khác).

Aṭṭhāna na + ṭhāna: sái chỗ, sai địa vị, phi lý.

“Aṭṭhānam-etaṃ Ānanda anavakāso yaṃ Tathāgato … sikkhāpadaṃ paññattaṃ samūhaneyya” V.I, 41 (Này Ānanda, việc đó phi lý, tức là việc mà Ðức Như Lai vô cớ hủy bỏ học giới đã được chế định).

Attānaṃ pātukaroti: hiện hình, tự biểu lộ.

Anavakāsa [na + avakāsa]: không có dịp, không có cơ hội, vô cớ. (Xem thí dụ “aṭṭhāna”).

Anupakhajja: sau khi xâm lấn, chen lấn.

“Chabbaggiyā bhikkhū therabhikhū anupakhajja seyyaṃ kappenti” (Các Tỳ kheo phe lục sư xếp chỗ nằm chen lấn các vị Tỳ kheo trưởng lão).

Anupahacca: không gây thương tổn, không làm đau đớn.

“Tenahi bho imaṃ purisaṃ anupahacca chaviñca cammañca … jīvitā voropetha”. D.II, 336. (Này bạn, hãy đoạt mạng người này mà không gây tổn hại da trong và da ngoài).

Anuviccakāra: sự suy xét kỹ lưỡng.

“Anuviccakāro tumhādisānaṃ ñā tamanussānaṃ sādhu hoti” M.I. 379 (Sự suy xét kỹ lưỡng là điều tốt cho những người danh tiếng như ngươi).

Anokāpaṃ kārāpeti: không có được cơ hội.

“Tañce asuddhadiṭṭhi samāno anokāsaṃ kārāpe-tvā cāvanādhippāyo vadeti dukkaṭassa” V.I, 393. (Nếu vị đang nhận thấy không trong sạch ở vị kia, khi không được cơ hội mà nói, dụng ý triệt hạ, thì tội ác).

Apakassa: sau khi co rúm, thối thần, thối thất.

“Seyyathāpi bhikkhave puriso jarūdapānaṃ vā olokeyya pabbatavisamaṃ vā apakass’ eva kāyaṃ apakass’ eva cittaṃ” S. II, 198 (Này chư Tỳ kheo, ví như một người nhìn xuống cái giếng hư hoặc một vực núi thì co rúm thân lại và thối thất tâm).

Apaccakkhakārī: người hành động thiếu cân nhắc.

“Paṇḍitā nāma tādesena parapattiyena apaccak-khakārinā saddhiṃ na vasenti” J.V. 233 (Các bậc trí không có sống với một người như thế, một người ỷ lại kẻ khác và hành động thiếu cân nhắc).

Apavīṇati: để ý, dòm chừng.

“Gāvī taruṇavacchā thambhañca ālumpati vacchakañca apavīṇati” M.I, 324 (Một con bò cái có con nhỏ, nó vừa ăn cụm cỏ, vừa để ý đến bò con).

Appadakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ: người không nghiêm chỉnh lãnh giáo.

“Dubbacajātiko hoti’ ti dubbaco hoti dovacassa-kareṇehi dhammehi samannāgato akkhamo appadak-khiṇaggāhī anussāsaniṃ” V.I 412 (Rằng vị tính khó dạy tức là vị khó nói, vị hội đủ những pháp tác thành người khó dạy, vị bất kham, vị không nghiêm chỉnh lãnh giáo).

Appāṭihīrakata: vô giá trị.

“Nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīra-kataṃ bhāsitaṃ sampajjati?” M.II, 33; D.I, 193 (Sự tình là như vậy, thì có phải lời nói của người ấy trở thành vô giá trị không?).

Abhisaṭā atthikānaṃ: được thăm viếng bởi những người cần đến.

“Sālavatī gaṇikā … abhisatā atthikānaṃ atthikānaṃ manussānaṃ” V.M. 269. (Kỹ nữ Sālavatī được thăm viếng bởi những người cần đến).

Avatthāsi [qk của avattharati]: đè lên, xán vào.

“Dutiyo musalo paripatitvā aññatarassa dāra-kassa matthake avatthāsi” V.I, 148 (Cái chày thứ hai đã rớt xuống xán vào đầu một đứa bé nọ).

Avīciṃ maññe phuṭo: chật ních tưởng không kẽ hở.

“Asītivassasahassāyukesu bhikkhave manussesu ayaṃ Jampudīpo avīciṃ maññe phuṭo bhavissati manussehi” D.III 75 (Này chư Tỳ kheo, khi loài người tuổi thọ được 80.000 năm, thì cõi Diêm phù này sẽ chật ních người ta, tưởng không kẽ hở).

Assutavā puthujjano: kẻ vô văn phàm phu.

“Kiṃ nānākaraṇaṃ sutavato asiyasāvakassa assutavatā puthujjanena? ” S. IV, 208 (Có sự khác nhau như thế nào giữa một vị thánh đệ tử đa văn với một kẻ vô văn phàm phu?).

Ādissa (bbqk): sau khi nêu lên, chỉ rõ …

“Bhagavā … ādissa ādissa āyasmato UPālissa vaṇṇaṃ bhāsati” V.II … (Ðức Thế Tôn thường nêu lên, khen ngợi Tôn giả UPāli).

Ādissā bhaveyya: đáng bị chỉ trích.

“Tumhe pitena ādissā bhaveyyātha”. M.I.12. (Các ngươi cũng đáng bị chỉ trích bởi lẽ ấy).

Āpaṇaṃ pasāreti: mở một cửa tiệm.

“Dussavaṇijjaṃ vāsamaṇo Ānando karissati paggāhikasālaṃ vā pasāressati” (Sa môn Ānanda sẽ hành nghề buôn vải hay sẽ mở một đại lý).

Āpattisāmantā: gần như phạm tội.

“Upajjhāyo āpattisāmantā bhaṇamāno nivāre-tabbo” V. IV, 84. (Thầy tế độ có nói chuyện gần như phạm tội, thì cần được ngăn lại).

Āhaṭaka: người bị bóc lột, bị hành hạ, lao công.

“Kammakaro nāma bhatako āhaṭako” V. III, 26. (Gọi là người làm công tức người làm mướn, người lao công).

Āhundarika: dày đặc, mịt mờ.

“Āhundarikā samanānaṃ Sakyaputtiyānaṃ disā andhakārā na imesaṃ disāpakkhāyanti” V. M, 79 (Các phương hướng đều tối tăm mờ mịt, đối với những Sa môn, Thích tử các phương hướng không được sáng sủa đối với những vị này).

Itonidānaṃ: vì nguyên nhân này.

“Itonidānañca kho moghapurisa kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya” (Hỡi kẻ cuồng sĩ, chính vì nguyên nhân này mà khi thân hoại mạng chung phải bị sanh vào ác thú, đoạ xứ, địa ngục).

Issariyaṃ kāreti: điều hành.

“Mātāpiturakkhitā nāma mātāpitaro rakkhanti gopenti issariyaṃ kārenti vasaṃ vattenti” V.I, 303. (Gọi là phụ mẫu giám hộ là mẹ cha bảo vệ, gìn giữ, điều hành, đặt sự kiểm soát).

Uccāraṃ karoti: đi tiêu, đại tiện, phóng uế.

Uccāraṃ gacchati: đi ỉa, đi tiêu, đại tiện.

Ujjavanī nāvā: một chiếc thuyền ngược dòng.

Ojavanī nāvā: một chiếc thuyền xuôi dòng.

Uttiṭṭhapatta: bình bát bẩn thỉu.

“Anākappasampannā piṇḍāya caranti manus-sānaṃ bhuñjanānānaṃ uparibhojanepi uttiṭṭhapatta-ṃupanāmenti” V.IV. 80 (Họ không đủ tư cách, đi khất thực có khi chìa bình bát bẩn thỉu lên trên vật thực của người ta đang dùng).

Uttiṇaṃ akaṃsu: rút cỏ.

“Bhikkhū Ghaṭīkārassa kumbhākārassa āvesa-naṃ uttiṇaṃ akaṃsu” M. II. 53 (Các vị Tỳ kheo rút cỏ nơi trú xứ của thợ gốm Ghaṭīkāra).

Udumbarakhādikaṃ: kiểu người ăn trái sung.

“Udumbarakhādikaṃ v’ āyaṃ kulaputto bhoge khādati” A. N, 283. (Thiện nam tử này ăn tiêu tài sản như một người ăn sung).

Udasseti: gặp gỡ, viếng thăm.

“Pabbajitena ca te mātāpitaro uddassetabbā” M.II,60 (Khi đã xuất gia, cần phải thăm viếng mẹ cha của bạn).

Uddānaṃ karoti: xỏ xâu lại, làm thành xâu.

“Ime macche gahetvā pādagghanakāni aḍḍha-pādagghanakāni … ca uddānāni karohi”. Dha.II, 132 (Hãy lấy những con cá này và xỏ thành những xâu trị giá một pad và nửa pad).

Uddissakata: làm dành cho.

“Samaṇo Gotama jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ bhuñjati paṭiccakammaṃ” V. M. 237. (Sa-môn Gotama biết rõ mà dùng thịt được làm dành cho, là vật cộng nghiệp).

Uddīyati, udrīyati: đổ nát.

“Tena kho pana samayena Thullanandāya bhikkhuniyā pariveṇaṃ uddīyati” V III, pācit. (Lúc bấy giờ, tư thất của Tỳ kheo ni Thullanandā đổ nát).

Uddosita: nhà mát, rạp, thất liêu, lều, chuồng.

“Tena kho pana aññataro upāsako bhikkhu-nīsaṅghassa uddositaṃ datvā kālakato hoti” V.III, 21. (Trong khi ấy, người cận sự nam nọ sau khi hiến dâng ngôi liêu thất đến chúng Tỳ kheo ni, thì đã chết).

Upacchubhati: ném vào, ném cho, thảy cho.

“Kukkuto jigacchādubbalyapareto goghātakasū-naṃ paccupatthito assa; tamenaṃ dakkho goghātako … aṭṭhikaṅkalaṃ sunikantaṃ nikantaṃ nimmaṃsaṃ lohitamakkhitaṃ upacchubheyya” M.I, 364 (Một con chó đói lả, kiệt sức đến gần một quầy hàng thịt, người đồ tể tinh khôn nên ném cho nó một khúc xương lóc khéo léo, không còn thịt, có dính máu).

Upajīvati: nuôi sống bằng.

“Ahaṃ ca kho yaṃ hadāmi etaṃ so upajīvati” P.v. Cūthakhādaka. (Tôi phóng uế vật gì, nó sống bằng vật đó).

Upanandhati: thù ghét.

“Chabbaggiyā bhikkhū Mahānāme sakye upa-nandhiṃsu” V. Pācit. (Các Tỳ kheo phe lục sư thù ghétMahānāma, người dòng Sakya).

Ubbandhati: treo cổ.

“Araññaṃ pavisitvā ubbandhitvā marissāmī’ ti araññaṃ gato maraṇabhayatajjito paṭinivatti”. Guttika v.v chú giải. (Hắn đến rừng, nghĩ rằng: “Ta sẽ vào rừng, treo cổ chết”, nhưng đã sợ chết bèn trở về).

Ummihati: đi tiểu.

“Amhākaṃ pana sakiṃ katāni santhatāni pañca pi cha pi vassāni pahonti yesu no dārakā udahanti pi ummihanti pi” Nissag-Pāli (Những ngọa cụ của chúng ta, mỗi lần làm, có thể đến năm, sáu năm. Trong khi mà các trẻ con của chúng ta đại tiện hoặc tiểu tiện).

Urundā sampādi: trở nên rộng rãi.

“Indasālaguhā visamā santī samā sampādi sambādhā santī urumdāsampādi” D.II, 269 (Hang động Indasāla vốn không bằng phẳng trở nên bằng phẳng, vốn chật hẹp trở nên rộng rãi).

Ussāreti: bảo lui ra.

“Jīvako … jinaṃ ussāretvā turokaraṇiṃ parikkhipitvā … antagaṇṭhiṃ nīharitvā bhariyāya dassesi” V. M. 276. (Ông Jīvaka sau khi bảo mọi người lui ra và cho treo bức màn xung quanh, đã lấy ra một khúc ruột và chỉ cho người vợ (họ) thấy.

Uhadati: đại tiện (Xem thí dụ Ummihati).

Ekindriyaṃ jīvaṃ: một sức sống.

“Kathaṃ hi nāma ekindriyaṃ samaṇā sakyaput-tiyā jīvaṃ viheṭhentī’ ti” (Tại làm sao … vị Sa môn, Thích tử, lại phá hoại một sức sống?).

Evañcapana: như vậy thì, lại thế thì.

“Evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyātha” Vi. (Như vậy thì chư Tỳ kheo, các ngươi nên xiển thuật học giới này).

Okappaniya: đáng tin cậy.

“Okappaniyaṃ etaṃ bhoto Gotamassa” M.I, 249 (Lời nói này của Tôn giả Gotama là đáng tin cậy).

Okāsaṃ karoti: cho phép, chấp thuận, tạo cơ hội, tạo thời cơ, tạo dịp.

Okāsaṃ kārāpeti: chụp cơ hội, chụp thời cơ, thừa dịp, được dịp.

“Tañce asuddhadiṭṭhi samāno okāsaṃ kārāpetvā cāvanādhippāyo vadeti anāpatti”. (Nếu khi nhận thấy không trong sạch ở vị kia, thừa dịp tuyên cáo chủ ý triệt hạ, thì vô tội).

Odissa: nhất định, rõ ràng.

“Aññaṃ bhikkhuṃ hatthavikārena āmantenti odissa vā anodissa vā saddaṃ na karonti” M.II, 242 (Họ gọi một vị Tỳ kheo nọ bằng cách ra dấu tay không tạo một tiếng động rõ hay không rõ).

Onojeti: tặng dâng, phân chia.

“Rājā Māgadho seṇiyo Bimbisāro sovaṇṇama-yaṃ bhiṅkāraṃ gahetvā Bhagavato onojesi: etā’ haṃ bhante Veluvanaṃ uyyānaṃ … dammī’ ti” V.IV, 63 (Vua Bimbisāra, vị lãnh tụ quân người Magadha, đã cầm lấy bình rưới bằng vàng, mà phục dâng Ðức Thế Tôn rằng: “Bạch Thế Tôn, con xin hiến dâng khu vườn Veluvana này).

“Onojethā’ vuso Saṅghassa cīvaraṃ” Pācit v.v. (Chư hiền, hãy chia y đến Tăng chúng).

Osādeti: làm chìm, giảm hạ.

“Hiraññasuvaṇṇassa pūrāpetvā sakāṭehi nibbā-hāpetvā majjhe Gaṅgāya sote osādehi” pārāj. (Sau khi đổ đầy vàng, hãy cho chở bằng những chiếc xe rồi nhận chìm giữa dòng sông Gaṅgā).

“Tena hi mahārāja agghaṃ osādehi” Chú giải sirimā. (Thế thì, tâu Ðại vương, xin hãy hạ giá).

Opapakkhiṃ karoti: xuyên tạc.

Kacche sajjeyya: tiếc rẻ dây đai.

“Seyyathāpi bhagini puriso hatthiṃ datvā kacche sajjeyya; evameva kho tvaṃ bagini Bhagavato maṃsaṃ datvā mayi antaravāsake sajjasi” Pārāji. (Này hiền tỷ, cũng ví như một người đã cho con voi mà còn luyến tiếc dây đai, cũng vậy này hiền tỷ, người đã dâng thịt đến Ðức Thế Tôn mà lại còn tiếc rẻ cái y nội với tôi sao!)

Kaṭaggha: chiến thắng, vận hên.

“Akkhadhuto paṭhamen’ eva kataggahena ma-hantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigaccheyya” M.III. 178 (Một con bạc sẽ đạt được khối tài sản lớn với vận hên đầu tiên).

Kaṭasi vaḍḍhitā: nghĩa địa gia tăng.

“Evaṃ dīgharattaṃ vo bhikkhave dukkhaṃ paccanubhūtaṃ kaṭasi vaḍḍhitā” S.II, 178. (Này chư Tỳ kheo như vậy trong thời gian dài, đối với các người sự khổ đã dồn dập và nghĩa địa đã gia tăng).

Kathaṃ hi nāma: sao lại, tại sao lại, tại sao mà, tại làm sao.

(Xem thí dụ Ekindriyaṃ jīvaṃ).

Kadāci kadāci: đôi khi, thoảng khi, thỉnh thoảng.

Kadāci karahari: vào lúc nào đó, vào một lúc nào.

Kappakaṭa: hợp thức hóa, được làm cho phù hợp.

“Kappakaṭaṃ vuṭṭhāpeti” (Truyền pháp hợp thức hóa).

Kaliggaha: thất bại, vận rủi.

“Evaṃ imassa bhoto purisapuggalassa ubhayat-tha kaliggaho” M.I, 403 (Như vậy sẽ là vận rủi cho hạng người này về cả hai mặt).

Kāraṇaṃ karoti: xử tội lý.

“Ko nu kho bhante hetu ko paccayo yena idh’ ekaccaṃ bhikkhuṃ pavayha kāraṇaṃ karonti?” M.1, 442. (Bạch Thế Tôn, do nhân gì, do duyên gì, ở đây họ lại luôn luôn xử tội lý một vị Tỳ kheo?)

Kālass’ eva: vào buổi sớm.

Kālaṃ karoti: chết (kālamakāsi, kālama-kaṃsu).

“So bhikkhu paripatitvā kālamakāsi” pārāj v.v (Vị Tỳ kheo ấy sau khi té xuống, đã chết).

Kālakato hoti: đã chết.

(Xem thí dụ Uddosita).

Kālena kālaṃ: thỉnh thoảng, có khi, có lúc.

Kiñcikkha: một việc nhỏ, vật nhỏ mọn.

“Yo ve kiñcikkhakamyatā panthasmiṃ vajan-taṃ janaṃ hantvā kiñcikkhaṃādeti taṃ jaññā vasalo iti”. (Kẻ nào vì tham vọng nhỏ nhoi mà giết người đi trên đường rồi cướp của nhỏ mọn, nên biết kẻ ấy là một người hạ liệt).

Kismiṃ viya: làm gì có.

“Amhākaṃ kho bhante kulaputtānaṃ kismiṃ viya ekasātakaṃ gantuṃ” V.II, 34. (Bạch Tôn giả, trong khi chúng tôi là thiện nam tử, thì làm gì có liền một tấm choàng?).

Kiṃ pana: phương chi là, huống chi là, huống hồ; thành ra vậy.

“Maraṇena pi mayaṃ te akāmakā vinā bhavis-sāma kiṃ pana mayaṃ taṃ Jīvantaṃ anujānissāma agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya” V.I, 37 (Cho dù con có chết, chúng ta còn không muốn xa vắng, huống chi là chúng ta lại cho phép con đang còn sống để tu hạnh vô gia đình, từ bỏ gia đình).

Kukkuṭasampātika: sát cận, gà gáy nghe.

“Asītivassasahassāyukesu bhikkhave manussesu ayaṃ Jampudīpo iddho c’eva bhavissati phīto ca kukkuṭasampātikā gāmanigamarājadhāniyo” D.III, 75 (Này chư Tỳ kheo, khi nhân loại có tuổi thọ 80.000 năm, thì cõi Diêm-phù này sẽ có uy lực và chật ních những làng mạc, thị trấn, đô thành san sát gà gáy nghe).

Kvāci: bất cứ ở đâu.

Khippam’ eva: cho nhanh chóng, cho gấp rút.

“Ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbaṃ paṭiggahetvā khippam’ eva kāretabbaṃ”. V.II, 18. (Ðáng cho vị Tỳ kheo cần dùng thọ lãnh, khi thọ lãnh rồi, phải nên làm cho nhanh chóng).

Gaṇikaṃ vuṭṭhāpeti: chọn kỹ nữ, tuyển làm kỹ nữ.

“Rājagahako negamo Sālavatiṃ kumāriṃ gaṇi-kaṃ vuṭṭhāpesi” VṂ. 268. (Hội đồng thành Rājagaha đã tuyển cô Sālavatiṃ làm kỹ nữ).

Gaṇhāti: cầm lấy, lãnh lấy, nhận thu, bái nhận.

“Evañca pana bhikkhave upajjhāyo gahetabbo” V.IV. 80 (Như vậy thì này chư Tỳ kheo, thầy tế độ cần được bái nhận).

Gabbhaṃ gaṇhi: đã mang thai.

“Sā tena gabbhaṃ gaṇhi” V.II, 12 (Nàng ta đã mang thai vì lẽ ấy).

Gocaraṃ carati: đi tìm thức ăn, đi ăn.

“Mahāsakuṇasaṅgho tasmiṃ pallale divasaṃ gocaraṃ caritvā sāyaṃ taṃ vanasaṇḍaṃ vāsāya upagacchati” Pārāj.v. (Bầy chim lớn, ban ngày đi ăn tại cái ao đó, buổi chiều về trú tại khu rừng rậm kia).

Gocarāya pakkamati: mở ra cuộc săn mồi.

“Sīho gocarāya pakkamati” A.II, 33 (Con sư tử mở cuộc săn mồi).

Gocarāya gacchati = gocaraṃ carati .

Gīvā: cái cổ; còn có nghĩa là “tiền phạt”, “sự phạt vạ”.

“Yassa passena migo palāyati tass’ eva gīvā” J.V, 23 (Con nai thoát theo lối của người nào, thì có phạt vạ đến người ấy).

Cakasamāruḷha: lên xe.

“Hoti so samayo yaṃ bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyanti” A.I, 178 (Còn thời ấy gặp nỗi lo sợ là nạn cướp rừng, dân bản xứ lên xe bỏ đi).

Cārikaṃ caranto: đi du hành.

“Anupubbena cārikaṃ caramāno yena Vesālī tadavasari” V.I, 18 (Ngài tuần tự du hành, đã đến Vesālī).

Cārikaṃ pakkāmati: khởi cuộc vân du, cất bước vân du.

“Athakho Bhagavā Bārāṇasiyaṃ yathābhiran-taṃ viharitvā yena Vesālī tena cārikaṃ pakkāmi” V.I, 18 (Lúc ấy Ðức Thế Tôn trú tại thành Bārāṇasī cho đến tùy thích, rồi đã cất bước vân du đến Vesālī).

Cārittaṃ anuyuñjati: đi dạo.

“Māca vātātape cārittaṃ anuyuñji” M.II, 257 (Ðừng đi dạo trong gió và nắng).

Cittarūpaṃ: vọng tâm, móng tâm.

“Te tebeva somanassena na cittarūpaṃ rattiyā supiṃsu” V.I, 373 (Các vị ấy trong đêm đã móng tâm không ngủ được, do sự thỏa thích đó).

Corehi vuṭṭhāsi: phải dời đi vì nạn cướp.

“Aññatarasmiṃ gāme vassūpagatānaṃ bhik-khūnaṃ gāmo corehi vuṭṭhāsi” V. M. 149 (Khi các Tỳ kheo an cư mùa mưa tại khu làng nọ, khu làng đã phải dời đi vì nạn cướp).

Chadakaṃ saṃharitvā: sau khi lạc quyên.

“Bhikkhunīsaṅghassa cīvaratthāya chandakaṃ saṃharitvā aññatarassa pāvārikassa ghare nikkhi-pitvā … etad-avocuṃ” (Sau khi lạc quyên để may y cho chúng Tỳ kheo ni, họ đã giữ lại tại nhà của người bán y phục nọ và … đã nói như thế).

Jīnā: bị tước đoạt.

“Jīno ratthassaṃ manikuṇḍale ca putte ca dāre ca tath’ eva jīno” J.III.153 (Nó bị tước đoạt xe, ngựa và châu báu, lại bị tước đoạt cả vợ và các con).

Jīyati: tàn tạ, tiêu hao, mất mát.

“Akkhadhutto paṭhamen’ eva kaliggahena put-tampi jīyetha dārampi jīyetha sabbasāpateyampi Jīyetha” M.III 170 (Một con bạc trong vận xui đầu tiên, có thể mất con cùng mất vợ, mất lẫn tất cả sở hữu).

Tato pabhuti: kể từ đó, từ khi đó.

Tato’ va: tức thì, liền đó.

Tatra sudaṃ: chính tại đấy, ngay ở đấy.

“Tatra sudaṃ Bhagavā Vesāliyaṃ viharati mahāvane Kūtāgārasālāyaṃ” V.1, 18 (Chính tại đấy Ðức Thế Tôn trú ở Vesāli, nơi khu Ðại Lâm, trong ngôi giảng đường Kūṭāgāra).

Tathā hi pana: sở dĩ như thế bởi, thật thế bởi, thật thế, có thế thật.

Tattha nāma: thế sao lại.

“Tattha nāma tvaṃ āvuso Bhagavatā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi” V.I, 34 (Này hiền giả, thế sao bạn lại tư duy tham ái khi pháp được Ðức Thế Tôn thuyết giảng để ly tham?).

Talasattikaṃ uggirati: dá tay đánh.

“Ehabbaggiyā bhikkhū kupitā anattamanā satta-rasavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ talasattikaṃ uggiranti” pācit.vin. (Các Tỳ kheo phe lục sư sân giận, bất bình dá tay đánh các Tỳ kheo phe thập thất sư).

Tahiṃ tahiṃ: nơi nơi, chỗ nào, chỗ này chỗ kia.

Taṃ kissa hetu: vì sao vậy? bởi cớ sao? ấy là gì?

“Bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti athakhvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati tam kissa hetu? bhāvitattā’ti’ssa ..”. (Ðối với vị Tỳ kheo chuyên cần tu tập mặc dù vị ấy không khởi ước vọng mong tâm ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc vô thủ trước, nhưng mà tâm của vị ấy vẫn giải thoát khỏi các lậu hoặc vô thủ trước. Vì sao vậy? vì vị ấy có tu tập …)

Tiṭṭhatu: cứ để yên.

“Tiṭṭhantu tāva manussabhūtā acetanānampi rukkhā sāmaggiṃ laddhuṃ vaṭṭati” J.1, 329 (Xin loài người cứ để yên như vậy, đối với cây vô tri vô giác còn có được sự hòa hợp thay!).

Timaṇḍala: 3 chấm khuyên, 3 điểm tròn, tam tràng (lỗ rốn và 2 đầu gối).

“Sace upajjhāyo pacchāsamaṇaṃ ākaṅkhatimaṇ-ḍalaṃ paṭicchādantena parimaṇḍalaṃ nivāsetvā … gantabbaṃ” Vin. IV (Nếu thầy tế độ muốn có Sa môn thị giả, thì đệ tử nên vận mặc chỉnh tề phủ kín tam tràng … rồi đi theo).

Thambhaṃ ālumpati: ăn cỏ (ālumpati, ăn từng mảng lớn). (Xem thí dụ Apavīnati).

Daṭṭhu (= disvā): sau khi thấy

“Kāmesv-ādīmavaṃ disvā nekkhammaṃ daṭṭhu khemato” Theg, kệ 458. (Sau khi thấy rõ tội khổ trong các dục, thấy rõ sự an ổn trong xuất ly).

Daṇḍāpeti: phạt vạ, xử phạt, tuyên phạt.

“Mahāmattā taṃ purisaṃ daṇḍāpesuṃ” Vin III, đoạn 31 (Các vị đại quan đã phạt vạ người ấy).

Dassukhila: nạn cướp giật.

“Ahaṃ etaṃ dassukhilaṃï vadhena vā ban-dhanena vā jīniyā vā garahāya vā pabbājanāya, vā samūhanissāmi” D.I, 135 (Tôi sẽ dẹp yên nạn cướp giật đó bằng sự hành quyết hoặc cầm tù hoặc tước quyền hoặc khiển trách hoặc tẩn xuất).

Dahati: cháy; tuyên bố.

“Sakyā kho pana Ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti” D.1, 92 (Này Ambaṭṭha, nhưng các vị Thích Ca lại còn tuyên bố vua Okkāka là tổ phụ của các vị vua).

Dessa: khả ố, đáng ghét.

“Na me dessā ubho puttā Maddidevī na dessiyā” J.1.v 570. (Ðối với tôi, cả hai đứa con không phải khả ố, hoàng hậu Maddi cũng không phải đáng ghét).

Dovacassakaraịadhamma: pháp tác thành khó dạy, pháp thành người khó dạy.

(Xem thí dụ Appadakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ).

Dhammaṃ carati: xử lý.

“Ārāmaṃ abhiyuñjati … dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti āpatti pārājikassa” Vin 1,91 (Tỳ kheo kiện thưa vườn đất … khi xử lý thắng được chủ nhân thì tội triệt khai).

Na kho pana: nhưng không, nhưng mà không.

Nanu tatth’ eva: có đâu lại thế? chẳng lẽ thế sao?

“Saccaṃ āvuso Bhagavā sikkhāpadaṃ paññat-taṃ tañca kho gāme no arenne’ ti. Nanu āvuso tath’ eva taṃ hoti ananucchavikaṃ āvuso” … Vin.I, 84. (Thật sự, này hiền giả, học giới được Ðức Thế Tôn chế định, nhưng đấy là cho nơi làng chứ không cho nơi rừng! – Này Hiền giả, có đâu lại thế?Ấy là điều không thích đáng,này hiền giả … ).

Nanu nāma: phải chi là, phải chi mà.

“Kathaṃ hi nāma bhikkhū naggā āgacchissanti nanu nāma tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabban’ ti” Vin.11,54 (Tại sao các Tỳ kheo lại lõa lồ mà đi? Phải chi là che kín bằng cỏ hoặc bằng lá mới nên đi!).

Niṭṭhāraṃ gacchati: hoàn thành, hoàn tất.

“Ālavikā bhikkhū saññācikāyo kuṭikāyo kārā-penti … tāyo na niṭṭhāraṃ gacchanti” Vin.1,496 (Các Tỳ kheoĀlavī vì sai kiến tạo những am thất do tự quyên góp … những am thất ấy chưa được hoàn thành).

Nibbāheti: thi hành; rút ra, tuốt ra.

“Dīghāvukumāro vāmena hatthena Brahmadat-tassa Kāsirañño sīsaṃ parāmasitvā dakkhiṇena hatthena khaggaṃ nibbāhetvā Brahmadattaṃ Kāsi-rājānaṃ etadavoca” Vin, 347. (Hoàng tử Dīghāvu với tay trái nắm đầu đức vua Kāsi Brahmadatta, còn tay phải thì tuốt gươm ra và bảo đức vua Kāsi Brahma-datta như sau) …

Niminati: đổi lấy; mặc cả.

“Asanthutaṃ maṃ cirasanthutena niminni bhoti adhuvaṃ dhuvena; mayā pi bhoti nimineyya aññaṃ ito ahaṃ dūrataraṃ gamissaṃ” J.III, 221 (Cô bạn, cô đã đổi một cố nhân lấy một người không quen như tôi, đổi hình lấy bóng thì cô cũng có thể đổi tôi lấy người khác được, vậy từ đây tôi sẽ đi thật xa).

Niruttipaṭha: có thái độ bằng ngôn ngữ.

“Anāpatti bhikkhave niruttipaṭhe” Vin.I, 132. (Này chư Tỳ kheo, vô tội khi chỉ có thái độ bằng ngôn ngữ).

Nisajjaṃ kappeti: ngồi lại.

“Eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya” Vin.1 aniy. (Một với một cùng ngồi lại trong chỗ khuất).

Neṭṭhāraṃ vattati: làm tròn bổn phận, cư xử chu toàn, thực hiện chu tất.

“Te Saṅghena pabbāyanīyakammakatā na sam-mā vattanti na lomaṃ pātenti na netthāraṃ vattanti” Vin.I, 622 (Họ đã bị Tăng hành xử tẩn xuất, mà không tuân hành nghiêm chỉnh, không dẹp bỏ thói hư, không cư xử chu toàn).

No ca kho: nhưng mà không.

“Sacc’ āhaṃ nisinno no ca kho methunaṃ dhammaṃ paṭivevin’ ti” Vin.I, 638 (Sự thật tôi có ngồi nhưng mà không hành điều dâm dục).

Paṅke saṅkamo: cầu bắc trên bùn.

“Ehi me tvaṃ bhikkhu, paṅke saṅkamo hoti” M.I,439 (Hãy đến, này Tỳ kheo, ngươi hãy làm chiếc cầu bắc qua bùn cho ta).

Paccāhāraṃ karoti: cáo từ, thoái thác.

“So mayhaṃ hadayaṃ va rujati kāyo vā bādhatī’ ti kiñci paccāhāraṃ akatvā dhammāsanaṃ abhirūhi-tvā vadati” S.A.I. 306 (Vị ấy đã không thoái thác lời gì cả, như “tim tôi đau”, hay “thân bị bệnh”, mà cứ bước lên pháp tòa rồi thuyết).

Pacchāliyaṃ khipati: thúc chọt sau lưng.

“Ime bhante Licchavikumārā caṇḍā pharusā apajahā … kulitthīnaṃ kulakumārīnaṃ pi pacchāli-yaṃ khipanti” A.III, 76 (Bạch Thế Tôn, những hoàng tử Licchavī này thô bạo, cộc cằn, kiêu căng … có khi họ thúc chọt sau lưng những bà, những cô).

Paññāyati: giải thích.

“Anāpatti … paññāyissati sakena kammenā’ti n’ āroceti”. Vin.III, đoạn 17 (Sự vô tội là … không trình báo do nghĩ rằng: “Sẽ giải thích bằng hành động của mình”).

Paṭiccakamma: sự cộng nghiệp, có nghiệp liên hệ. (Xem thí dụ Uddissakata).

Paṭibhānacitta: bức họa khiêu dâm, tranh ảnh kích thích.

“Rañño Pasenadissa Kosalassa uyyāne cittāgāre paṭibhānacittaṃ kataṃ hoti”. Vin.1v, 296 (Trong phòng ảnh tại khu ngự uyển của đức vua Pasenadi nước Kosala, có bức họa khiêu dâm được sáng tác).

Paṭivisa: cổ phần, khẩu phần.

“Saṅghassa khādanīye bhajiyanāme sabbesaṃ paṭivisā āharitvā upanikkhittā honti” Vin.I, đoạn 146. (Khi thực phẩm được phân chia đến Tăng, những khẩu phần của tất cả đã được mang lại và để đó).

Paṇāmeti: cúi xuống, đuổi đi; xô mở, mở toang.

“Athakho Bhagavā kismiñcideva pakaraṇe bhik-khusaṅghaṃ panāmetvā … Kapilavatthuṃ pāvisi” (Thế rồi Ðức Thế Tôn sau khi đuổi chúng Tỳ kheo đi vì một vài nguyên nhân, Ngài đã vào thành Kapilavatthu).

“Athakho so bhikkhu vihāraṃ pavisissāmī’ ti kavāṭaṃ paṇāmento addasa sabbaṃ vihāraṃ ahinā paripuṇṇaṃ” Visdhi. (Bấy giờ vị Tỳ kheo ấy khi đẩy cửa, nghĩ rằng: “ta sẽ vào tịnh thất”, thì đã trông thấy toàn thể tịnh thất đầy cả rắn).

Paṇopaṇavidhā: việc trao đổi hai chiều, thương mãi.

“Yo pi so bhikkhave satthā āmisagaru … tassa p’ āyaṃ evarūpī panọpaṇavidhā na upeti” M.1, 480 (Này các Tỳ kheo, cho dù là vị ngoại đạo sư nặng về vật chất … đối với vị ấy cũng không dự vào việc thương mãi như vậy).

Payojeti: cạnh tranh với.

“Ayaṃ kūṭajaṭilo attano pamānaṃ na jānāti amhākaṃ ayyena saddhiṃ payojeti” J.v, 320 (Vị đạo sĩ giả dối này không biết sức mình, đi cạnh tranh với vị tôn sư của chúng ta).

Pariyāyāti: bỏ đi. (Xem thí dụ Cakkasamārulha. Pariyogāya vat-tati (340) ).

Pavayha: xảy ra thường. (Xem thí dụ Kāranaṃ karoti).

Pāto’va: sáng sớm.

Pāṇaṃ ārabhati: sát sanh.

“Yo kho Jīvaka Tathāgataṃ vā Tathāgatasāva-kaṃ vā ārabbha pāṇaṃ ārabhati so pañcahi ṭhānehi bahuṃ apuññaṃ pavasati” M.I,371 (Này Jīvaka, ai vì Như Lai hay đệ tử Như Lai mà sát sanh thì kẻ ấy đem đến nhiều phi công đức do năm sự kiện).

Pittaṃ bhindeyya: bóp vỡ túi mật; xịt nước mật.

“Seyyathāpi bhikkhave caṇḍassa kukkurassa nāsāya pittaṃ bhindeyyuṃ evaṃ hi so bhikkhave kukkuto bhīyoro mattāya caṇḍataro assa” Vin.II, 188 (Này các Tỳ kheo, ví như xịt mật vào mũi một con chó dữ, làm như vậy chắc chắn con chó ấy trở nên càng hung hăng hơn nữa).

Putaṃ bandhati: cột thành bọc, bọc lại.

“Varamaṃsāni gahetvā paṇṇena puṭaṃ bandhi-tvā Uppalavaṇṇāya bhikkhuniyā avidūre rukkhe ālag-getvā …” Vin II, 28 (Sau khi lấy những miếng thịt ngon, họ bọc lại bằng lá rồi treo trên cây cách không xa Tỳ kheo ni Uppalavaṇṇā …).

Puṭaṃsa: vai mang đãy, vai quảy bị.

“Tathārūpā ayaṃ bhikkhave parisā yathārūpaṃ parisaṃ alaṃ yojanagamaṇāni pi dassanāya gantuṃ apipuṭaṃ senāpi” A.II,183 (Này chư Tỳ kheo, đây là một hội chúng, thật đáng để yết kiến một hội chúng như thế dù phải đi hàng do tuần với vai mang bị).

Puna karoti: làm lại, tái tạo, tái thiết.

“No ce aññassa vā dadeyya bhinditvā vā puna kareyya āpatti Saṅghādisesassa” Vin.I, đoạn 520 (Nếu không cho đến vị khác hoặc phá vỡ làm lại thì tội Tăng tàn).

Bandhaṃ āṇāpeti: truyền lệnh phạt tù, bỏ tù.

“Athakho Vassakāro brahmaṇo magadhamma dārugahegaṇakaṃ bandhaṃ āṇāpesi” Vin.I 81 (Thế rồi Bà-la-môn Vassakāra, đại thần xứ Magadha, đã bỏ tù viên kế toán kho gỗ).

Bāhāpasamparāya: cặp tay nhau, cặp kè.

“Tena kho pana samayena sambahulā itthiyo aññataraṃ bhikkhuṃ sampīletvā bāhāpararampa-rāya nesuṃ” Vin.I 392 (Vào lúc ấy có nhiều nữ nhân đã bức chế một vị Tỳ kheo nọ, rồi họ cặp kè dẫn đi).

Bilaṃ olaggeti: gán phần, cán phần. (Xem thí dụ Akāmaka).

Bhaṇḍikaṃ bandhati: cột thành gói, gói lại.

“Taṃ maṃsaṃ sampādetvā uttarā saṅgena bhaṇḍikaṃ bandhitvā vehāsaṃ abbhuggantvā Veḷuvana paccuṭṭhāsi”. Vin.I.46 (Sau khi sửa soạn món thịt ấy, Ngài đã dùng y vai trái gói lại rồi phi hành trên không và đứng ở Veḷuvana).

Bhaṇḍikābaddhāni tiṭṭhanti: những gói được để

“Tāni cīvarāni cīvaravaṃse bhaṇḍikābaddhāni tiṭṭhanti” Vin.11,19 (Những y ấy được gói lại để trên sào y).

Bhattavissaggaṃ karoti: dùng bữa, thọ thực.

“Āyasmā Udāyi tassā bhikkhuniyā santike bhat-tavissaggaṃ karoti” Vin.II. 42 (Tôn giả Udāyi dùng bữa nơi Tỳ kheo ni ấy).

Bhavitabbaṃ: có thể là (phân từ khả năng cách đòi hỏi một sở dụng cách).

“Yakkhasapariggahitena imimā sarena bhavi-tabbaṃ” J. Devadhamma. (Có thể là cái hồ này bị Dạ Xoa cai quản).

Bhājanagataṃ karoti: đậy nắp thùng.

“Attano bhājanagataṃ vā karoti muṭṭhiṃ vā chindati āpatti pārājikassa” Vin.I. 91 (Ðậy nắp thùng của mình lại hoặc buông tay, thì tội triệt khai).

Bhiyyosomattāya: càng thêm, càng hơn nữa, hơn nhiều. (Xem thí dụ Pittaṃ bhindeyya. (bhiyyosomatāya = bhīyosomattāya) ).

Bhuttapātarāsa: buổi điểm tâm đã xong; người ăn điểm tâm rồi.

“Ajja kira bhante rājā Pasenadi Kosala pac-chābhattaṃ bhuttabhātaro bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkami” M.II, 125 (Bạch Thế Tôn, hôm nay nghe nói đức vua Pasenadi nước Kosala ăn điểm tâm xong sẽ đến yết kiến Ðức Thế Tôn).

Magge pariyuṭṭhāti: đón đường, chặn đường.

“Ratanattayaguṇaṃ anussarantass’ eva gacchan-tassa corā magge pariyuṭṭhiṃsu” Atthakathā. (Bọn cướp chặn đường khi ông ta đang vừa đi vừa tưởng niệm đến ân đức Tam Bảo).

Mittika: mẫu hệ; sở hữu của mẹ, thuộc về mẹ; của hồi môn.

“Idaṃ te tāta Suddinna mātumattikaṃ itthikāya itthidhanaṃ aññaṃ pettikaṃ” Vin.I, pārājik. (Con thân Sudinna đây là của hồi môn của mẹ con, là tài sản phụ nữ của người đàn bà; kia là tài sản của cha).

Mattigha: người giết mẹ

“Tambalohavilūnaṃ va tattaṃ pāyenti matti-ghaṃ”  J.v, 269. (Chúng cho kẻ giết mẹ uống nước đồng rồi).

Madaṃ madaṃ āpajjeyya: ăn no nê, ăn say sưa.

“Seyyathāpi bhikkhave kiṭṭhaṃ sampannaṃ kiṭṭhārakkho ca pamatto goṇo ca kiṭṭhādo aduṃ kiṭṭhaṃ otaritvā yāvadatthaṃ madaṃ madaṃ āpajjeyya” S.IV, 195. (Ví như, này chư Tỳ kheo, một đám mạ sung tốt, người giữ mạ lơ đễnh; có một con bò quen ăn mạ, sau khi lội xuống đám mạ ấy, nó có thể ăn no nê thỏa thích).

Māyaṃ vidaṃseti: làm trò ảo thuật.

“Seyyathāpi bhikkhave māyākāro vā māyākā-rantevāsī vā mahāpatha māyaṃ vidaṃseyya” S.III, 142 (Này các Tỳ kheo, ví như một nhà ảo thuật hay đệ tử nhà ảo thuật làm trò ảo thuật trên đường cái quan).

Mukhena aggahesi: đã nút, đã liếm, đã ngậm.

“Athakho sā bhikkhunī tassa taṃ asuciṃ ekade-saṃ mukhena aggahesi” Vin.II.42 (Thế rồi Tỳ kheo ni ấy đã nút lấy một phần tinh dịch của vị đó).

Muṭṭhiṃ chindati: buông tay, mở nắm tay ra. (Xem thí dụ Bhājanagataṃ karoti).

Methunaka: người kết giao, người liên kết; người anh em họ.

“Ayaṃ bhante ayyo Ajjuko amhākaṃ sāpatey-yaṃ amhākaṃ methunakassa ācikkhī’ ti” Vi.1 172 (Bạch Tôn giả, Ngài Ajjuka đây đã chỉ định tài sản của chúng tôi cho người anh em họ chúng tôi).

Mosalla: đáng bị bổ chày.

“Ahaṃ bhante pāpakammaṃ akāsiṃ gārayhaṃ mosallaṃ” A.II,241 (Thưa Tôn giả, con đã tạo ác nghiệp đáng quở trách, đáng bị bổ chày).

Yathākāmakaraṇīya: bị đối xử như ý muốn.

“Evaṃ hi so bhikkhave maccho yathākāmaka-raṇīyo bālisikassa” S.IV, 159 (Bởi như vậy, này chư Tỳ kheo, con cá ấy thành vật bị xử như ý muốn của người ngư phủ).

Yāva aparaddhaṃ: sự lầm lỗi quá đáng, lầm lỗi đến mức.

“Passa Ambaṭṭha yāva aparaddhañca te idaṃ ācariyassa brāhmanassa Pokkharasātissa” D.I,103 (Hãy xem, này Ambaṭṭha, đây là sự lầm lỗi quá đáng của Bà-la-môn Pokkharasāti thầy của ngươi).

Ravā: sự lỡ lời.

“Appaccakkhātā hoti sikkhāravāya sikkhaṃ paccakkhāti” Vin.I. 32 (Nói bỏ học pháp do sự lỡ lời, thì học pháp chưa được xả).

Rumhaniyaṃ: được sung thạnh, hưng thịnh.

“Saddhassa bhikkhave sāvakassa satthusāsane pariyogāya vatta rumhaniyaṃ satthusāsanaṃ hoti ojavantaṃ” M.1, 480 (Này các Tỳ kheo, đối với người đệ tử có lòng tin, thâm nhập giáo lý vị đạo sư, thì giáo lý vị đạo sư được sung thịnh và có sinh lực).

Lekhaṃ chindati: kẻ chữ, khắc chữ, chạm chữ, viết thư.

“Lekhaṃ chindati yo evaṃ marati so dhanaṃ vā labhati … saggaṃ vā gacchatī’ ti akkharakkhavāya āpatti dukkaṭassa” Vin.I.195 (Chữ khắc rằng: “Ai chết cách như sau sẽ được tài sản hay đi đến cõi trời”, thì tội tác ác).

Loma: lông, phẩm mạo, cương vị.

“Gaccha bhante lomena tvaṃ mutto’si” Vin. I (Bạch Tôn giả, xin hãy đi đi; Ngài được phóng thích nhờ phẩm mạo).

Lomaṃ pāteti: dẹp thói, bỏ thói, bỏ tật. (Xem thí dụ Netthāraṃ vattati).

Vajjaṃ phusati: bắt tội, bắt lỗi.

“Bhikkhū yāvajīvaṃ āraññakā assuyo gāman-taṃ osareyya vajjaṃ naṃ phuseyya” Vin.I 592 (Các Tỳ kheo hãy trú ngụ ở rừng đến trọn đời, vị nào lại gần làng, phải bắt tội vị ấy).

Vaḍḍhiṃ paṭisuṇāti: hứa trả lãi, hẹn tiền lời.

“Daliddo assako anāḷhika iṇaṃ ādiyitvā vaḍ-ḍhiṃ paṭisuṇāti” A.III,352 (Một người nghèo, không của cải, không một lon gạo, khi vay nợ nó hứa trả lãi).

Vasaṃ vatteti: đặt sự kiểm soát. (Xem thí dụ Issariyaṃ kāreti).

Vihāracārikaṃ āhiṇḍati: du lãm tịnh xá, tham quan tịnh xá.

“Manussā vihāracārikaṃ āhiṇḍantā passitvā uj-jhāyanti khīyanti vipācenti” Vin.V.16 (Người ta khi tham quan tịnh xá, thấy được bèn hiềm trách, ta thán, phiền hà).

Vuṭṭhāpitapavattinī: người truyền giới pháp (nữ)

“Bhikkhuniyo vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ dve vas-sāni n’ ānubandhanti” Vin. Pācittiyabhikkhunī” (Các Tỳ kheo ni không theo sát được hai hạ với vị truyền giới pháp).

Vuṭṭhāpeti: làm cho khởi lên, khiến chuyển hướng; truyền giới pháp.

“So bahujanaṃ asaddhammā vuṭṭhāpetvā sad-dhamme paṭiṭṭhāpeti” A. III,115 (Vị ấy chuyển hướng nhiều người khỏi phi diệu pháp và an lập trong chánh pháp).

“Yā pana bhikkhunī anuvassaṃ dve vuṭṭhāpeyya pācittiyaṃ” Vin. Pācittiya bhikkhunī. (Vị Tỳ kheo ni vào hàng năm truyền giới pháp hai người, tội ưng đối trị).

Vedhabyā, vedhavyā: tình trạng quả phụ, tình huống đàn bà goá.

“Aputtakatāya paṭipanno samaṇo Gotama vedhayāya paṭipanno samaṇo Gotamo” Vin. IV [73]. (Sa môn Gotama đã tạo ra tình trạng tuyệt tự, Sa môn Gotama đã tạo ra tình trạng goá phụ).

Veyyāyika: chi phí, phí tổn.

“Demi te gahapati veyyāyikaṃ yena tvaṃ bud-dhapamukhassa Bhikkhusaṅghassa bhattaṃ karey-yāsi” Vin.II,157. (Này gia chủ, ta cho chi phí, ngươi nên tổ chức bữa trai phạn đến tăng Tỳ kheo có Ðức Phật tọa chủ).

“Iminā ca me mātāpitaro hata ayaṃ khv-assa kālo yo’ haṃ veraṃ apeyyan’ ti kosiyā khaggaṃnib-bāhi” V. M.347. (Mẹ cha của ta bị người này giết; chính đây là lúc mà ta phải trả thù. Nghĩ thế hắn tuốt gươm khỏi vỏ).

Vehāsaṃ abbhuggacchati: phi hành, đi trên không, bay trên khoảng không. (Xem thí dụ Bhaṇdikaṃ bandhati).

Voropeti: đoạt hại, cướp mất. Thường có túc từ ở chủ cách.

“Yo pana bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya pācittiyaṃ” Vin.11, pācit. (Vị Tỳ kheo nào cố ý đoạt mạng sống sinh vật, tội ưng đối trị).

Sakkhiṃ apadisati: dẫn chứng, đưa ra chứng nhận.

“Ayaṃ bhaṇe loke aggapuggalaṃ Satthāraṃ sakkhiṃ apadisati”. (Này bạn, người này dẫn chứng bậc Ðạo sư là nhân vật cao cả trong đời).

Sakkhiṃ karoti: chứng kiến, làm chứng.

“Yatra hi nāma sāvako evarūpaṃ ñassati vā dakkhati vā sakkhiṃ vā karissati pubbe va me so bhikkhave satto diṭṭho ahosi” Vin.318 (Vì chính là điều mà vị thinh văn biết hoặc thấy hoặc chứng kiến, trước kia chúng sanh ấy đã được ta thấy rồi).

Saguṇa: thành lớp, xếp lớp, gấp lại.

“Saguṇaṃ katvā Saṅghāṭiyo dātabbā” Vin.V1 [81] (Y tăng già lê cần được xếp lớp rồi đem dâng).

Saṅkasāyati: giữ yên, làm cho yên.

“Kummo … soṇḍipañcamāni aṅgāni sake kaPāli samadahitvā appossuko tuṇhī bhūto saṅkasāyati” S.1V, 178 (Con rùa … nó rút các chi thể chân và đầu vào mai của nó, giữ yên không nhúc nhích và im lặng).

Saṅghātaṃ āpādeti: gây sát, làm hại, làm thương tổn.

Sañjambhariṃ akaṃsu: đã đổ trút lên.

“Athakho te paribbājakā acirapakkantassa Bha-gavato Poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ samantato vācāya sannitodakena sañjambhariṃ akaṃsu” D.1, 189 (Khi ấy, lúc Ðức Thế Tôn ra đi không lâu, các du sĩ đã trút đổ lời nói mỉa mai gay gắt xuống chung quanh du sĩ Poṭṭhapāda).

Saddam – anussāveti: phát thanh, lên tiếng, đánh tiếng, truyền thanh.

“Taṃ vanasaṇḍaṃ ajjhogāhetvā rattiyā paṭha-maṃ yāmaṃ tikkhattuṃ saddaṃ – anussāvehi” Vin.I [800] (Hãy đi sâu vào cụm rừng ấy, rồi vào canh đầu của đêm, phát thanh ba lần).

Sannayhati: trang bị; lắp, nạp; sẵn sàng, (khurappaṃ, sannayhati: lắp cung tên).

“Tassa rājā okkāko … kupito anattamano khu-rappaṃ sannayhi” D.I,96 (Vua Okkāka ... phẫn nộ bất mãn nó, Ngài đã lắp cung tên).

Sapattī: người có chung chồng, cùng có một chồng.

“Ubho mātā ca dhītā ca mayaṃ āsuṃ sapattiyo” Theg. kệ 224 (Cả hai mẹ con chúng ta đã có chung chồng).

Samā sampādi: trở nên bằng phẳng. (Xem thí dụ Urundā sampādi).

Sampayojeti: tranh tụng, gây hấn. (Xem thí dụ Accasarā).

Sampāyati: có thể giải đáp, trả lời được.

“Te mayā puṭṭhā na sampāyanti mamaññeva paṭipucchanti” D.II,284 (Các người ấy khi được ta hỏi, không thể giải đáp; khi họ không trả lời được bèn hỏi lại).

Sammati: được lắng dịu; tọa lạc, trú ở; đầy đủ.

“Na hi verena verāni sammanti” Dhp. kệ 5 (Chắc chắn hận thù không được lắng dịu bằng hận thù).

“Sambahulā isayo … samuddatīre paṇṇakuṭīsu sammanti” S.I,226 (Nhiều vị ẩn sĩ … tọa lạc tại những ngôi thất lá trên bờ biển).

“Bhikkhuniyo anuvassaṃ vuṭṭhāpenti upassayo na sammati” Vin. Pācit. bhikkhunī (Chư Tỳ kheo ni truyền giới pháp hằng năm, trú xứ không có đủ).

Sinna: bị ướt mồ hôi, đẫm mồ hôi.

“Sace cīvaraṃ sinnaṃ hoti muhuttaṃ uṇhe otāpetabbaṃ” Vin,1V, 82 (Nếu y phục bị đẫm mồ hôi, thì cần phải hong phơi trong nắng chốc lát).

Sirasā nipatitvā: cúi đầu, đê đầu, thủ phục.

“Athakho āyasmā Uruvelakassapo … Bhagavato pādesu sirasā nipatitvā Bhagavantaṃ etad-avoca” Vin. IV, [58] (Lúc đó Tôn giả Uruvelakassapa … thủ phục dưới chân Ðức Thế Tôn mà bẩm bạch với Ðức Thế Tôn việc ấy).

Sukatī: người đạo hạnh, người tác phong tốt.

“Saggaṃ sukatino yanti parinibbanti” Dhp.kệ 126 (Người đạo hạnh sanh cõi trời, bậc vô lậu được viên tịch).

Senāsanacārikaṃ āhiṇḍati: dạo viếng trú xứ, tham quan trú xứ.

“Athakho bhagavā sambahulehi bhikkhūhi sad-dhiṃ senāsanacārikaṃ āhiṇḍanto yen’ āyasmato Soṇassa caṅkamo ten’ upasaṅkami”. Vin.V [2] (Lúc đó, Ðức Thế Tôn cùng với nhiều vị Tỳ kheo, tham quan trú xứ, Ngài đã đến nơi kinh hành của tôn giả Soṇa).

Hadati: bài tiết, thải ra.

“Yaṃ bhadante hadant’ aññe etaṃ me hoti bhojanaṃ” P.V gūthakhā. (Thưa ngài, cái gì những người khác bài tiết, đó là món ăn của tôi).

Hi nāma: có lẽ nào, chẳng lẽ là.

“Na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā anukampā avihesā bhavissati” Vin. I, đoạn 79 (Chẳng lẽ nào chư Tỳ kheo, lòng bi mẫn, trắc ẩn, bất hại đối với các sinh vật lại không có nơi kẻ cuồng sĩ đó ư?).

Pariyogāya vattati: thâm nhập, ăn sâu vào. (Xem thí dụ Rumhaniya).

-ooOoo-

SÁCH THAM KHẢO

Văn phạm Pāli, do Ngài Vaṃsarakkhita Hộ Tông dịch từ bản Cambodge.

Sách dạy Pāli, do Hòa Thượng Thích Minh Châu dịch từ bản Anh ngữ của Ngài Buddhadatta.

Ngữ pháp Pāli đặc biệt, bản Thái Lan, của Ngài Pui Seng Chai.

Tầm nguyên ngữ căn Pāli, bản tiếng Thái, của Ngài Gandhasārābhivaṃsa.

Văn phạm Sanskrit, Hương Ðạo xuất bản.

Văn phạm Việt Nam, Trần Trọng Kim.

-ooOoo-

CÚ PHÁP VÀ MỆNH ÐỀ

CÚ PHÁP

Ðịnh nghĩa: Cú pháp là phép dùng câu hay cách lập thành câu văn của một ngôn ngữ.

Cú pháp tiếng Pāli rất phức tạp, tuy vậy cũng có hệ thống nguyên tắc.

A- THÀNH PHẦN CÚ PHÁP TIẾNG PĀLI

Một câu thường gồm có 3 thành phần, gọi là những đơn vị cú pháp, đó là:

* Chủ từ (Kattu)
* Túc từ (Kamma)s
* Thuật từ (Kiriyā)

Một câu đơn giản tối thiểu cũng phải có hai thành phần là chủ từ (kattu) và thuật từ (kiriyā). Chú ý: Một câu không có túc từ vì câu ấy sử dụng thuật từ là tự động từ, tự nó đã làm đủ nghĩa của câu rồi; ngược lại một câu có túc từ vì câu ấy sử dụng thuật từ là tha động từ, tự nó chưa thể làm đủ nghĩa của câu…

Cũng có trường hợp một câu chỉ gồm túc từ (kamma) và thuật từ (kiriyā) hay chỉ có thuật từ (kiriyā). Trong trường hợp này chủ từ (kattu) phải được hiểu ngầm.

Sau đây là những thí dụ:

– Câu gồm 3 đơn vị cú pháp:

* Byaggho migaṃ māresi. (Con hổ đã giết con nai)
Byaggho là chủ từ; migaṃ là túc từ; māresi là thuật từ tha động từ.

– Câu thiếu túc từ:

* Ahaṃ sayāmi. (Tôi ngủ)
Ahaṃ là chủ từ; sayāmi là động từ.

– Câu thiếu chủ từ:

* Seṭṭhino Yaso nāma putto ahosi. (Có con trai của trưởng giả tên là Yasa).
Ahosi là thuật từ; Seṭṭhino Yaso nāma putto là bổ túc từ của động từ (thuật từ).

* Mā pāpaṃ karotha. (Các anh chớ làm điều ác)
Pāpaṃ là túc từ; (mā) karotha là thuật từ, chủ từ câu này phải được hiểu ngầm theo động từ.

* Gāme vasati. (Nó sống trong làng).
Vasati là thuật từ; gāme chỉ là gián tiếp đối từ của động từ …

1- Chủ từ (kattu)

Chủ từ là thành phần đứng làm chủ trong một câu hay một mệnh đề; nói cách khác, là tiếng chủ động của thuật từ (nhiều chủ từ có thể có cùng một thuật từ).

Chủ từ trong một câu có thể là một danh từ, hay một tính từ dùng như danh từ, hoặc là một đại danh từ, một danh động từ, một hợp từ, một đoản cú, hoặc cũng có thể là một mệnh đề danh từ.

Thí dụ:

1. a) Chủ từ là một danh từ:

Kumāro odanaṃ bhuñjati. (Cậu bé ăn cơm).

1. b) Chủ từ là một tính từ dùng như danh từ:

Dvisu itthīsu ekā vatthaṃ dhovi. (Trong hai người đàn bà, một bà đã giặt y phục).
Dhanavā gehaṃ kiṇissati. (Người giàu có sẽ mua ngôi nhà).

1. c) Chủ từ là một đại danh từ:

So sunakhaṃ pahari. (Nó đã đánh đập con chó).
Ahaṃ sukhaṃ jīvāmi. (Tôi sống một cách an lạc).

1. d) Chủ từ là một danh động từ:

Karaṇīyāni tumhehi kattabbāni honti. (Các việc nên làm, cần được các anh làm).
Tattha gamanaṃ sukhāvahaṃ bhavissati. (Sự đi đến đấy sẽ đem lại an lạc).

1. e) Chủ từ là một hợp từ (phức hợp ngữ):

Byagghadīpacchādayo mahallakesu vanesu avasuṃ. (cọp, beo, gấu v.v… đã sống tại những khu rừng già).

1. f) Chủ từ là một đoản cú:

Māgadho Bimbisāro rājā attano pāsādassa uparimatale ṭhito (hoti). (Ðức vua Bimbisāra xứ Magadhađứng trên sân thượng lâu đài của mình).
Tena kho pana samayena Bārāṇasiyaṃ Yaso nāmakulaputto seṭṭhiputto sukhumālo hoti. (Vào thời ấy tại thành Bārāṇasī có gia-nam-tử tên là Yasa, con trưởng giả, người mảnh khảnh).

1. g) Chủ từ là một mệnh đề danh từ:

Saccaṃ kira tvaṃ Nanda sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi. (Có thật chăng, này Nanda, người đã trình bày như vậy cho nhiều vị Tỳ kheo).

2- Túc từ (kamma)

Túc từ là thành phần bổ túc ý nghĩa cho động từ, cũng gọi là đối từ của động từ. Có hai loại túc từ: gián tiếp túc từ và trực tiếp túc từ.

Thí dụ:

Ahaṃ yācakāya āhāraṃ demi. (Tôi cho vật thực đến người hành khất).

Trong thí dụ trên thì “yācakāya” (người hành khất) là gián tiếp túc từ của động từ. Tiếng gián tiếp túc từ thường là chỉ định cách (catutthī) hay định sở cách (sattamī). Tiếng “āhāraṃ” (vật thực) là trực tiếp túc từ của động từ. Tiếng trực tiếp túc từ thường là đối cách (dutiyā).

Túc từ trong câu có thể là một danh từ, một tính từ dùng như danh từ, một đại danh từ, một danh động từ, một hợp từ, một đoản cú, hoặc có thể là một mệnh đề danh từ.

Thí dụ:

1. a) Túc từ là một danh từ:

Kassako khettaṃ kasati. (Người nông phu cày ruộng).

1. b) Túc từ là một tính từ dùng như danh từ:

Corā dhanavantaṃ māresuṃ. (Những kẻ cướp đã giết chết người phú gia).

1. c) Túc từ là một đại danh từ:

Kumāro maṃ pahari. (Cậu bé đã đánh tôi).

1. d) Túc từ là một danh động từ:

Thero tassa āgamanaṃ paccāsiṃsati. (Vị trưởng lão trông đợi sự đi đến của ông ấy).

1. e) Túc từ là một hợp từ (phức hợp ngữ):

So pattacīvaraṃ ādāya piṇḍaya carati. (Vị ấy cầm lấy y bát rồi đi khất thực).

1. f) Túc từ là một đoản cú:

Ahaṃ Jetavane viharantaṃ Bhagavantaṃ passiṃ. (Tôi đã yết kiến Ðức Thế Tôn khi Ngài trú tại Jetavana).

1. g) Túc từ là một mệnh đề danh từ:

Satthā … tattha maṃ nethā’ ti āha. (Bậc đạo sư đã nói rằng: “Hãy đưa ta đến đấy”).

3. Thuật từ (kiriyā)

Thuật từ là tiếng diễn tả hành động của câu, hay là tiếng diễn đạt cái dụng của chủ từ .

Thuật từ thường là động từ và cũng có thể là một thành ngữ động từ.

Thí dụ:

1. a) Thuật từ là một động từ:

Tvaṃ yācakassa āhāraṃ dadasi. (Anh cho vật thực đến kẻ hành khất).

1. b) Thuật từ là một thành ngữ động từ:

So paribhuñjitvā tatth’ eva divāvihāraṃ akāsi. (Vị ấy sau khi thọ thực đã nghỉ trưa ngay tại chỗ đó).

Một thuật từ trong câu có thể có một hay nhiều chủ từ.

Thí dụ:

Migo aṭaviyaṃ dhāvati. (Con nai chạy trong rừng).
Hatthī ca kapi ca araññe vasanti. (Con voi và con khỉ sống trong rừng).

B- SỰ KHUẾCH TRƯƠNG ÐƠN VỊ CÚ PHÁP

Khuếch trương là sự mở rộng, làm cho câu được phong phú về từ ngữ và ý nghĩa. Sự khuếch trương phổ biến có 3 trường hợp:

– Khuếch trương chủ từ.
– Khuếch trương túc từ.
– Khuếch trương thuật từ.

1. Sự khuếch trương chủ từ:

Khuếch trương chủ từ là sự mở rộng thành phần chủ ngữ trong một câu cho ý nghĩa thêm phong phú.

Chủ từ trong một câu có thể được khuếch trương bằng một hay nhiều bổ túc từ, như là bằng những tính từ hoặc danh từ đồng cách, hoặc bằng một từ ngữ ở sở thuộc cách hay định sở cách, cũng có thể bằng một hợp từ, một đoản cú, hoặc một mệnh đề liên kết.

Sau đây là những thí dụ (tiếng khuếch trương trong dấu / * / ):

1. a) Bằng tiếng tính từ:

/Dve / kassakā khettaṃ kasanti. (Hai nông dân đang cày thửa ruộng).
/Dhanavā / seṭṭhī gehaṃ kārāpesi. (Ông trưởng giả giàu có đã cho kiến tạo ngôi nhà).

1. b) Bằng tiếng danh từ đồng cách:

Rājā / Ajātasattu / Vedehīputto / Devadattas-sa bhikkhuno upaṭṭhāsi. (Vua Ajātasattu, con bà Vedehī,đã hộ độ Tỳ kheo Devadatta).
/Māgadho seniyo Bimbisāro / rājā buddhassa veḷuvanaṃ pūjesi. (Vua Bimbisāra, người Magadha, vị lãnh tụ quân đội, đã cúng dường khu trúc lâm đến đức Phật).

1. c) Bằng một từ ngữ ở sở thuộc cách hay định sở cách:

/Gahapatino/ putto kālam-akāsi. (Con trai của gia chủ đã chết).
/Gāme/ kutumbiko nagaraṃ gamissati. (Vị tộc trưởng trong làng sẽ đi đến thành phố).

1. d) Bằng một hợp từ:

/Sabbālaṅkarapaṭimandito/ Kāliṅgo cakka-vattī nagarā nikkhami. (Vị Chuyển Luân Vương Kāliṅgađược trang điểm với mọi trang sức, đã rời khỏi thành phố).

1. e) Bằng một đoản cú:

/Gāmaṃ gacchanto kumāro/ goṇaṃ disvā bhāyi. (Ðứa bé khi đang đến làng, thấy con bò, nó đã sợ).

1. f) Bằng một mệnh đề liên kết:

/Yo pana dhammānudhammappaṭipanno vi-harati sāmīcipaṭipanno anudhammacārī/ so Tathā-gataṃ sakkaroti garu karoti. (Ai sống có hạnh tùy pháp trong pháp, hạnh kiểm chân chánh, hành thuận pháp, là người ấy kính lễ, tôn trọng Như Lai).

2. Sự khuếch trương túc từ:

Khuếch trương túc từ là sự mở rộng từ ngữ và ý nghĩa của thành phần túc từ trong một câu để làm cho phong phú thêm.

Túc từ trong một câu, cũng như chủ từ, có thể được khuếch trương bằng một hay nhiều bổ túc từ là những tiếng tính từ, hoặc những tiếng danh từ đồng cách, hoặc bằng một từ ngữ ở sở thuộc cách hay định sở cách, hoặc một hợp từ, một đoản cú, hay một mệnh đề liên kết.

Thí dụ:

1. a) Bằng tiếng tính từ:

Puriso /mahantaṃ / rukkhaṃ chindati. (Gã đàn ông đốn cội cây lớn)

1. b) Bằng tiếng danh từ đồng cách:

So rājā attano / pitaraṃ seniyaṃ / Bimbi-sāraṃ jīvitā voropesi. (Vị vua ấy đã đoạt mạng sống đức Bình Sa Vương, vị lãnh tụ quân, cha của mình).

1. c) Bằng từ ngữ ở sở thuộc cách hay định sở cách:

Rājā / seṭṭhino/ puttaṃ māresi. (Ðức vua đã giết chết người con trai của ông trưởng giả).
Rājā /nagare / purise nīhari. (Nhà vua đã tẩn xuất những người đàn ông trong thành phố).

1. d) Bằng một hợp từ:

Kāliṅgo cakkavattī /Keḷāsekūtapaṭibhāga-gaṃ/ gajaratanaṃ āruyha agamāsi. (vị Chuyển Luân Vương Kāliṅga sau khi ngự lên tượng báu to bằng đỉnh núi Keḷāsa, ngài đã ra đi).

1. e) Bằng một đoản cú:

Rājā Pasenadi Kosalo /dhammaṃ desentaṃ/ Bhagavantaṃ passi. (Ðức vua Pasenadi xứ Kosala đã yết kiến Ðức Thế Tôn khi Ngài đang thuyết pháp).

1. f) Bằng một mệnh đề liên kết:

/Yo me ñāṇaṃ pakittesi pasannena cetasā / taṃ ahaṃ kittayissāmi. (Ai tán dương trí tuệ của ta bằng tâm thanh tịnh, ta khen ngợi kẻ ấy).

3. Sự khuếch trương thuật từ:

Khuếch trương thuật từ là gia tăng từ ngữ bổ túc thêm cho thuật từ trong câu được phong phú.

Thuật từ có thể được khuếch trương bằng một trạng từ, hay một từ ngữ, một đoản cú tương đương trạng từ, hoặc bằng một mệnh đề trạng từ. Sau đây là những. Thí dụ:

1. a) Bằng một trạng từ:

Ahaṃ /sukhaṃ / sayāmi. (Tôi ngủ được an lạc).
Tuyhaṃ asso /sīghaṃ / dhāvi. (Con ngựa của anh đã chạy nhanh).

1. b) Bằng từ ngữ hay đoản cú tương đương trạng từ:

Puriso rukkhaṃ /pharasunā chindati: (Người đàn ông đốn cây bằng chiếc búa).
So gāmaṃ /iminā khuddakena maggena/ gac-chati. (Nó đi đến làng theo con đường nhỏ này).

1. c) Bằng một mệnh đề trạng từ:

/Sace yujjhitukāmo’ si/ jayaṃ samma dadāmi te. (Này bạn, nếu bạn muốn chiến đấu, tôi sẽ dành cho bạn phần chiến thắng).
Yāva so mattaṃ aññāsi bhojanasmiṃ vihaṅ-gamo tāva/ addhānaṃ āpādī mātarañ ca aposayī. (Chừng nào con chim ấy biết tiết độ trong sự ăn uống, chừng ấy nó đã chịu đựng được đường xa và nuôi mẹ được).

C- SỰ HÒA HỢP GIỮA CÁC ÐƠN VỊ CÚ PHÁP

Sự hòa hợp giữa các đơn vị cú pháp là nói đến sự phù hợp tương xứng giữa:

– Chủ từ và thuật từ trong câu.
– Thành phần tính từ khuếch trương và danh từ liên hệ.
– Tiếng chỉ thị đại danh từ và phiếm chỉ đại danh từ trong câu có mệnh đề liên kết.

Sự hòa hợp giữa các đơn vị cú pháp trong câu sẽ giúp dễ dàng phân tích câu và nhận định được ý nghĩa cùng vai trò của các từ ngữ trong câu.

1. Sự hòa hợp giữa chủ từ và thuật từ trong câu
2. a) Tiếng chủ từ và thuật từ trong cùng một câu, hay một mệnh đề, phải được đồng nhất về ngôi vị (purisa) và ngữ số (vacana).

Thí dụ:

* Puriso rukkhaṃ chindati. (Người đàn ông đốn cây).
* So araññamhi sayi. (Nó đã ngủ tại khu rừng).
* Tumhe odanaṃ bhuñjissatha. (Các anh sẽ ăn cơm).
* Ahaṃ gehaṃ karomi. (Tôi kiến tạo ngôi nhà).
* Sace tvaṃ rukkhaṃ chindissasi, ahaṃ taṃ āharissāmi. (Nếu anh đốn cây, tôi sẽ mang cây ấy về).

1. b) Trong một câu có hai hay nhiều tiếng chủ từ cùng diễn tả một hành động và có nối nhau bằng liên từ “ca” thì thuật từ luôn luôn ở số nhiều.

Thí dụ:

* Sunakho ca babbu ca gehe vasiṃsu. (Chó và mèo đã sống trong nhà).
* Luddakā ca byaggho ca aññamaññaṃ yuj-jhiṃsu. (Những người thợ săn và con hổ đã chiến đấu với nhau).

1. c) Tuy nhiên trong một câu có hai tiếng chủ từ mà liên kết nhau bằng liên từ “vā” (hoặc, hoặc là) thì thuật từ không bị buộc ở số nhiều.

Thí dụ:

* Puriso vā itthī vā pāpaṃ vā pāpaṃ katvā dukkhaṃ vindati. (Nam nhân hoặc nữ nhân khi đã làm điều ác thì phải chịu sự khổ đau).
* Sakkā goṇā vā assā vā khette tiṇaṃ khādiṃ-su. (Có thể là những con bò hoặc những con ngựa đã ăn cỏ trong thửa ruộng).

1. d) Một câu có nhiều chủ từ cùng diễn tả một hành động, mà trong những chủ từ ấy có một thuộc ngôi thứ nhất (uttamapurisa) thì thuật từ của câu sẽ là ngôi thứ nhất.

Thí dụ:

* Ahañca tvañca nagaraṃ gacchāma. (Tôi và anh, chúng ta sẽ đi đến thành phố).
* Mayaṃ ca te ca gāme vasimhā. (Chúng tôi và họ đã sống trong làng).
* Ahaṃ ca tumhe ca te ca imaṃ nadiṃ tarāma. (Tôi, các anh và chúng nó hãy vượt qua con sông này).

1. e) Nếu có nhiều chủ từ cùng một thuật từ, mà trong đó có một thuộc ngôi thứ hai (majjhimapurisa) và một thuộc ngôi thứ ba (paṭhamapurisa) thì thuật từ được đặt ở ngôi thứ hai.

Thí dụ:

Tvaṃ ca so ca sindhumhi nahāyittha. (Anh và nó đã tắm ở biển).

1. f) Trong một câu nghi vấn thể, có chủ từ là một nghi vấn đại danh từ, cho dù tiếng chủ từ ấy có tiếng khuếch trương ở ngôi vị nào chăng nữa, thì thuật từ vẫn đặt ở ngôi thứ ba.

Thí dụ:

Ahaṃ ca tvaṃ ca ko balavā ahosi? (Tôi và anh, ai có sức mạnh?) …

2. Sự hòa hợp giữa thành phần tính từ khuếch trương và danh từ liên hệ
3. a) Các tính từ (cả những phân từ) khi làm thành phần khuếch trương cho một danh từ hay đại danh từ, thì phải hòa hợp với danh từ hay đại danh từ ấy về ngữ tính (liṅga), ngữ cách (vibhatti) và ngữ số (vacana).

Thí dụ:

* Daharo/ migo /mahantamhi/ vanamhi vasi. (Con nai tơ đã sống trong khu rừng lớn).
* Gacchanto/ puriso tiṇaṃ khādantaṃ/ goṇaṃ coreti. (Gã đàn ông đang đi, đã đánh trộm con bò đang ăn cỏ).
* Ahaṃ gāme /vasamāno/ satthuno godhesiṃ. (Tôi khi đang sống tại khu làng, đã chiến đấu với kẻ thù).

1. b) Các tính từ số đếm khi làm khuếch trương cho một danh từ, thì chỉ cần đồng ngữ cách, còn về ngữ tính (liṅga) và ngữ số (vacana) thì tùy theo những con số có cách thức riêng.

Thí dụ:

* Eko kumāro (một cậu bé).
* Ekā itthī (một người đàn bà).
* Ekaṃ cīvaraṃ (một chiếc y).
* Vīsati / purisā tesaṃ paññāsaṃ arayo yuj-jhanti. (20 người đàn ông chiến đấu với 50 kẻ thù của họ).
* Imamhi gāme sataṃ gehā bhavissanti. (Trong khu làng này có 100 ngôi nhà).
* Mayhaṃ dhanaṃ dvīhi corehi corīyati. (Tài sản của tôi bị hai tên trộm đánh cắp).

3. Sự hòa hợp giữa tiếng chỉ thị đại danh từ và phiếm chỉ đại danh từ trong câu có mệnh đề liên kết
4. a) Tiếng phiếm chỉ đại danh từ trong một mệnh đề tính từ, khuếch trương cho tiếng chỉ thị đại danh từ, thì phải đồng nhất với tiếng chỉ thị đại danh từ ấy về ngữ tính (liṅga) và ngữ số (vacana).

Thí dụ:

Ye puññaṃ karonti te sagge nibbattanti. (Những ai làm phước, những người ấy sẽ sanh vào cõi trời).
Yo dhammaṃ passati so maṃ passati. (Ai thấy pháp, là người ấy thấy ta).
Yo magge gacchati tassa pitā hīyo mari. (Người mà đi trên đường, cha người ấy đã chết hôm qua).
Yo me ñāṇaṃ pakittesi pasannena cetasā taṃ ahaṃ kittayissāmi. (Ai đã tán dương trí tuệ của ta bằng tâm thanh tịnh, thời ta khen ngợi kẻ ấy).

D- VỊ TRÍ CỦA ÐƠN VỊ CÚ PHÁP TRONG CÂU

1. Trong văn cú tiếng Pāli không có sự nhất định về vị trí của chủ từ, túc từ và thuật từ trong một câu, vì đã có sự hòa hợp cách vị, nên tìm cũng dễ dàng.

Thí dụ: câu “Puriso rukkhaṃ chindati”. (Người đàn ông đốn cây), có thể gặp là: “Puriso chindati rukkhaṃ” hay “Rukkhaṃ chindati puriso” hoặc “Chindati rukkhaṃ puriso”, thế mà vẫn không lệch nghĩa.

Trong thí dụ trên, chủ từ là “puriso”, túc từ “rukkhaṃ” và thuật từ là “chindati”.

2. Những tiếng định tính cho danh từ hay từ tương đương, thường được đặt trước danh từ hay từ tương đương ấy.

Thí dụ:

* /Mahallako/ puriso /appakaṃ/ odanaṃ bhuñji. (Người đàn ông già cả đã ăn một ít cơm).
* /So/ dhanavā puññaṃ kātuṃ na icchi. (Kẻ phú gia ấy đã không muốn làm phước).

3. Từ ngữ sở thuộc cách hoặc định sở cách khuếch trương cho một danh từ … được đặt trước danh từ ấy.

Thí dụ:

* /Rañño/ parijanā /gāme/ jane pīlesuṃ. (Những tùy tùng của vua đã áp chế dân trong làng).
* /Vane/ coro /mayhaṃ/ dhanaṃ avahari. (Kẻ trộm trong rừng đã cướp tài sản của tôi).

4. Mệnh đề tính từ khuếch trương cho một tiếng, cũng thường đặt trước tiếng ấy.

Thí dụ:

* /Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ vihaṅgamā/ svāyaṃ aggiṃ pamuñcati. (Cây mà các loại chim nương ở, cây ấy bốc lửa).

5. Cũng có khi mệnh đề tính từ được đặt ở sau.

Thí dụ:

* Sukhaṃ supanti munayo/ ye itthīsu na baj-jhare/ . (Các vị tu sĩ ngủ được an lạc, là những vị mà không bị buộc ràng đối với phụ nữ).

6. Trong câu đàm thoại, hô khởi ngữ (tiếng hô cách) có thể được đặt ở đầu câu hay ở vào vị trí nào trong câu cũng được.

Thí dụ:

* Bhante imasmiṃ sāmane kati dhurāni honti. (Bạch ngài, trong giáo lý này có bao nhiêu phận sự?).
* Āvuso imaṃ temāsaṃ katīhi viriyāpathehi vītināmessatha? (Hỡi chư hiền, các vị sẽ trải qua 3 tháng này với mấy uy nghi?)
* Passatha nu tumhe bhikkhave amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ? (Này chư tỳ kheo, các ngươi có thấy đám lửa to kia không?).
* Āma samma idān’ āhaṃ vihāraṃ gantvā theraṃ disvā āgato’ mhi. (Thưa bạn, sau khi tôi đến tịnh xá, khi thấy vị trưởng lão rồi, tôi đã đi về).
* Kiṃ kathesi bhātika? (Thưa hiền huynh, anh nói gì?).
* Kathaṃ gato’ si āvuso. (Này hiền giả, ông đi đến đâu).

7. Câu nghi vấn thể được diễn đạt bằng cách sử dụng những nghi vấn từ. Tùy theo câu, có thể là sử dụng tiếng nghi vấn tính từ, hoặc nghi vấn đại danh từ, nghi vấn trạng từ hay nghi vấn bất biến từ.
8. a) Tiếng nghi vấn tính từ thường được đặt trước danh từ mà nó định tính.

Thí dụ:

* Tattha katamo rūpakkhandho. (Ở đây sắc uẩn là thế nào?)

1. b) Tiếng nghi vấn đại danh từ được đặt ở đầu câu. Tuy nhiên, có khi nghi vấn đại danh từ làm tính từ định tính cho một danh từ, thì lại đặt trước danh từ ấy.

Thí dụ:

* Ko tattha vasati? (Ai sống ở đấy?).
* Ko eso’ ti (Ai đó?).
* Ko te upajjhāyo? (Ai là thầy tế độ của ngươi?).
* Imasmiṃ sāsane /kati dhurāni honti. (Trong giáo lý này có bao nhiêu phận sự?).
* Imaṃ temāsaṃ katīhi iriyāpathehi vītinā-messatha? (Chư vị sẽ trải qua 3 tháng này với mấy uy nghi?).

1. c) Tiếng nghi vấn trạng từ cũng thường được đặt ở đầu câu hay mệnh đề.

Thí dụ:

* Kittāvatā nu kho bhante upāsakohotī’ ti. (Bạch tôn giả, đến mức độ nào mới là người cận sự nam? )
* Kīva ciraṃ vimānasmiṃ idha vasas’ uposa-the? (Này Uposathā, ở đây ngươi sống trong lâu đài bao lâu?)
* Kuto āgato’ si? (Ngươi từ đâu đến?)

1. d) Một vài nghi vấn trạng từ trong vai trò làm bổ túc từ cho động từ, thì có thể được đặt trước động từ.

Thí dụ:

* Kiṃ/ kathesi bhātika? (Thưa hiền huynh, anh nói gì?)
* Kikimatthāya/ āgato’ si? (Ngươi đến vì mục đích gì?)

1. e) Tiếng nghi vấn bất biến từ cũng thường đặt ở đầu câu.

Thí dụ:

* Kacci nu kho’ haṃ suññāgāre abhiramāni. (Ta có thích ở nơi tĩnh lặng không?)
* Nanu te puttena Maṭṭhakuṇḍalinā mayi manaṃ pasādetvā sagge nibbattabhāvo kathito? (Phải chăng sự kiện tái sanh cõi trời nhờ có tín tâm nơi ta, đã được thuật lại do Maṭṭhakuṇḍali, con trai ông?)

1. f) Cũng có khi tiếng nghi vấn bất biến từ đặt ở vị trí thứ hai trong câu.

Thí dụ:

* Gato nu Cittakūtaṃ vā Keḷāsaṃ vā Yugan-dharaṃ vā? (Có phải nó đã đến núi Cittakūta hay Keḷāsa hoặc Yugandhara?)
* Passatha nu tumhe bhikkhave amuṃ ma-hantaṃ aggikkhandhaṃ? (Này chư Tỳ kheo, các ngươi có thấy đám lửa lớn kia không?)

1. g) Câu nghi vấn thể đôi khi không sử dụng nghi vấn từ, mà lại diễn tả bằng cách đặt tiếng hô khởi ngữ ở đầu câu.

Thí dụ:

Bho pabbajita amhākaṃ gehaṃ agamatthā’ti? (Hỡi vị xuất gia! Ngài đã đến nhà chúng tôi chưa?)

8. Những tiếng trạng từ chỉ thời gian và trạng từ chỉ ý kiến, rất thường được đặt ở đầu câu hay mệnh đề.

Thí dụ:

* Aciraṃ vat’ ayaṃ kāyo paṭhaviṃ adhisessati. (Ôi! chẳng bao lâu, thân này sẽ nằm dài dưới đất).
* Ajja me uposatho paṇṇaraso. (Hôm nay ngày rằm là ngày trai giới của tôi).
* Aññadatthu sissaṃ Mūsilaṃ ādariya tvaṃ eva jessati. (Chắc chắn, thưa giáo sư, ngài sẽ thắng đứa học trò Mūsila).
* Itthaṃ sudaṃ bhagavā āyasmantaṃ Rāhulaṃ imāhi gāthāhi abhiṇhaṃ ovadati. (Chính cách ấy, Ðức Thế Tôn giáo giới Tôn giả Ràhula liên tục bằng những kệ ngôn này).

9. Những cảm thán từ cũng thường được đặt ở đầu câu.

Thí dụ:

* Aho imasmiṃ loke ayuttaṃ vattati. (Than ôi! sự bất công dẫy đầy trong thế gian này).
* Hā! hato’smi. (Ôi! tôi chết mất).

10. Các bất biến từ như “sace”, “yadi” (nếu) cũng thường được đặt ở đầu câu.

Thí dụ:

* Sace me antarāyo natthi sattāhabbhantare ahaṃ puna nivattissāmi. (Nếu không có sự tai hại đến tôi, thì tôi sẽ trở lại trong khoảng bảy ngày).
* Yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposa-thaṃ kareyya. (Nếu cơ hội đã đến cho Tăng rồi, thì Tăng nên hành lễ Bố-tát đi).

11. Các bất biến từ “ce” (nếu), “ca” (và, với), “vā” (hoặc là, hay là) không được đặt ở đầu câu.

Thí dụ:

* Pāpañ ce puriso kayirā na taṃ kayirā punappunaṃ. (Nếu người có làm điều ác rồi, thì chẳng nên làm điều ấy thêm nữa).
* Byaggho ca sīho ca ekavane saṃvasituṃ na sakkonti. (Hổ và sư tử không thể chung sống trong một khu rừng).
* Evañ ca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpa-daṃ uddiseyyātha. (Và như vậy, này chư Tỳ kheo, các ngươi nên xiển thuật học giới này).
* So khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādey-ya vā bhuñjeyya vā. (Vị ấy nhai hoặc ăn vật thực cứng hoặc vật thực mềm).

12. a) Một câu có mệnh đề chính và mệnh đề phụ, thì mệnh đề phụ thường được đặt trước mệnh đề chính.

Thí dụ:

* /Yathā me dhanacchedo na hoti/ tathā karis-sāmi. (Như thế nào mà không mất mát tài sản của tôi, thì tôi sẽ làm theo thế ấy).
* /Yāvā’ haṃ āgamissāmi/ tāva idh’eva tiṭṭhāhi. (Hãy đứng ở đây cho đến khi tôi trở lại).
* /Yadā te vivadissanti/ tadā chinti me vasaṃ. (Khi nào họ còn tranh chấp nhau, thì khi ấy họ sẽ phải chịu dưới quyền hạn của ta).
* /Yattha Bhagavā dhammaṃ deseti / tattha mahājano sannipatati. (Chỗ nào Ðức Thế Tôn thuyếtpháp, chỗ ấy đại chúng tụ họp lại).

1. b) Ðôi khi cũng có trường hợp mệnh đề phụ đứng sau mệnh đề chính.

Thí dụ:

* Apasakka tāva bhagini/ yāva bhikkhū bhuñjanti/. (Này bà chị, hãy tránh đi cho đến khi chư Tỳ kheo thọ thực xong).

Toát yếu:

Cú pháp là phép xếp đặt thành câu văn hay lời nói.

Thành phần cú pháp tiếng Pāli có ba đơn vị chính, là chủ từ, túc từ và thuật từ. Một câu có thuật từ là tự động từ, thì câu ấy không cần có túc từ (nếu có chỉ là gián tiếp đối từ); ngược lại câu có thuật từ là tha động từ thì đòi hỏi có túc từ.

Ðôi khi câu có chủ từ được hiểu ngầm.

Về sự khuếch trương đơn vị cú pháp: chủ từ và túc từ trong câu có thể được khuếch trương bằng một hay nhiều bổ túc từ như tính từ, hoặc danh từ đồng cách, hoặc từ ngữ ở sở thuộc cách hay định sở cách, hoặc một hợp từ, một đoản cú, một mệnh đề liên kết. Thuật từ có thể được khuếch trương bằng một trạng từ hay một từ ngữ, một đoản cú tương đương trạng từ, hay một mệnh đề trạng từ.

Các đơn vị cú pháp tiếng Pāli có sự đòi hỏi hòa hợp nhau: như là chủ từ và thuật từ thường phải đồng nhất về ngôi vị và ngữ số; tiếng tính từ định tính cho danh từ phải phù hợp với danh từ ấy về tính, cách và số (nhất thiết là ngữ cách …); tiếng phiếm chỉ đại danh từ trong mệnh đề khuếch trương phải hòa hợp với tiếng chủ yếu chỉ thị đại danh từ về tính và số.

Các đơn vị cú pháp tiếng Pāli không có luật nhất định về vị trí trong câu, nhờ có sự hòa hợp đơn vị, nên sự tìm hiểu ý nghĩa cũng không khó.

* * *

MỆNH ÐỀ

Ðịnh nghĩa: Mệnh đề là một câu mà nó là thành phần của một câu lớn.

Mệnh đề là một câu mà tự nó không tạo thành một ý nghĩa đầy đủ.

Mệnh đề là một nhóm từ ngữ tạo nên thành phần của một câu và trong đó có một động từ giới hạn.

Tóm lại, mệnh đề là một thành phần câu rộng rãi, trong đó hàm chứa một động từ đã chia.

Một câu đơn giản (chỉ gồm một chủ từ và một thuật từ) không được gọi là một mệnh đề.

A- CÁC LOẠI MỆNH ÐỀ

I- Nói theo hình thức

Mệnh đề tiếng Pāli nói theo hình thức thì có 2 loại là: mệnh đề chính và mệnh đề phụ.

Trong một câu phức, ít ra phải có một mệnh đề chính và một mệnh đề phụ.

Một câu khi có mệnh đề phụ, thì phần câu còn lại sẽ là mệnh đề chính.

1- Mệnh đề chính là mệnh đề tạo thành ý nghĩa chính cho câu; nó có thể đứng riêng mà vẫn có ý nghĩa đầy đủ và còn được gọi là mệnh đề độc lập.

2- Mệnh đề phụ là mệnh đề có ý nghĩa làm phụ thuộc cho mệnh đề chính. Mệnh đề phụ không thể đứng độc lập để tạo thành câu có ý nghĩa xác đáng.

Thí dụ:

Sace me antarāyo natthi sattāhabbhantare ahaṃ puna nivattissāmi. (Nếu không có sự tai hại đến tôi, tôi sẽ trở lại trong khoảng bảy ngày).

Trong thí dụ trên, câu có hai mệnh đề: chính và phụ. Mệnh đề chính của câu là: Sattāhabbhantare ahaṃ puna nivattissāmi. (Tôi sẽ trở lại trong khoảng bảy ngày).

Mệnh đề phụ của câu là: Sace me antarāyo natthi. (Nếu không có sự tai hại đến tôi).

II- Nói theo ý nghĩa

Mệnh đề tiếng Pāli nói theo ý nghĩa thì gồm có 3 loại:

– Mệnh đề danh từ (nāmavakyaṅga).

– Mệnh đề tính từ (guṇavakyaṅga).

– Mệnh đề trạng từ (lakkhakavakyaṅga).

1- Mệnh đề danh từ là một mệnh đề có vai trò như một danh từ, nó thay thế danh từ để làm chủ từ hay túc từ.

Thí dụ:

1. a) Saccaṃ kira tvaṃ Nanda sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi? (Này Nanda, có thật chăng ngươi đã trình bày như vậy với nhiều vị Tỳ kheo?)

Trong thí dụ trên, mệnh đề danh từ là “Tvaṃ Nanda sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi”

Cả mệnh đề này thay thế danh từ, làm chủ từ của câu. Nếu hỏi: sự việc gì mà bị chất vấn, có thật chăng, thì tất phải nói: sự việc mà ngươi đã trình bày như vậy đến nhiều vị Tỳ kheo” (tvaṃ Nanda sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi).

Vì vậy đoạn này là mệnh đề danh từ. Và ở đây từ ngữ “Saccaư kira (hoti) ” (có thật chăng) là thuật từ của câu vậy.

1. b) Satthā tato pi Jīvakambavanaṃ gantu-kāmo tattha maṃ nethā’ ti āha. (Bậc đạo sư sau đó muốn đi đến rừng xoài của Jìvaka, đã nói rằng: “Hãy đưa ta đến đấy).

Nếu đặt vấn đề: Bậc đạo sư nói gì? thì sẽ được trả lời: đã nói “Hãy đưa ta đến đấy”. (Tattha maṃ netha). Vậy đoạn: “tattha maṃ netha” là mệnh đề danh từ vì thay thế danh từ làm túc từ cho thuật từ “āha” (đã nói).

2 – Mệnh đề tính từ là một mệnh đề có vai trò như một tính từ, nó thay thế tính từ để bổ nghĩa hay khuếch trương cho chủ từ hoặc túc từ hoặc một từ nào trong câu.

Thí dụ:

1. a) Sukhaṃ supanti munayo ye itthīsu na bajjhare. (Những vị tu sĩ ngủ được an lạc, là những vị mà không bị buộc ràng với phụ nữ).

Thí dụ trên, đoạn “ye itthīsu na bajjhare” (là những vị mà không bị buộc ràng với phụ nữ) là mệnh đề tính từ, vì nó bổ túc ý nghĩa cho chủ từ “munayo” (các tu sĩ). Nếu hỏi: “Các vị tu sĩ là người thế nào mà ngủ được an lạc”, thì sẽ được trả lời: “là những vị mà không bị buộc ràng đối với phụ nữ” (ye itthīsu na bajjhare).

1. b) Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ vihaṅgamā svā-yaṃ aggiṃ pamuñcati. (Các loài chim nương ở cây nào, cây ấy bốc lửa).

Thí dụ trên, đoạn “yaṃ nissitā jagatiruhaṃ vihaṅgamā” (các loài chim nương ở cây nào) là một mệnh đề tính từ, vì nó khuếch trương cho chủ từ “svāyaṃ” (cây ấy). Nếu đặt vấn đề: cây ấy bốc lửa, là cây gì?, sẽ được đáp: “cây mà các loài chim nương ở” (yaṃ nissitā jagatiruhaṃ vihaṅ-gamā).

1. c) Yo me ñāṇaṃ pakittesi pasannena cetasā taṃ ahaṃ kittayissāmi. (Ai tán dương trí tuệ của ta với tâm thanh tịnh, ta khen ngợi kẻ ấy).

Thí dụ trên, đoạn “yo me ñāṇaṃ pakittesi pasannena cetanā”. (Ai tán dương trí tuệ của ta với tâm thanh tịnh), ấy là mệnh đề tính từ vì đó khuếch trương cho túc từ “taṃ” (kẻ ấy). Nếu hỏi: khen ngợi kẻ ấy là ai? “, sẽ được trả lời: là người mà tán dương trí tuệ của ta với tâm thanh tịnh (yo me ñāṇaṃ pakittesi pasannena cetasā”.

3- Mệnh đề trạng từ là một mệnh đề có vai trò như một trạng từ, nó thay thế trạng từ để khuếch trương cho thuật từ trong câu.

Mệnh đề trạng từ có nhiều hình thức, tùy theo ý nghĩa vai trò của nó. Gồm có:

– Mệnh đề trạng từ chỉ thời gian.
– Mệnh đề trạng từ chỉ nơi chốn.
– Mệnh đề trạng từ chỉ sự so sánh.
– Mệnh đề trạng từ chỉ cách thức.
– Mệnh đề trạng từ chỉ lý do hay mục đích.
– Mệnh đề trạng từ chỉ mức độ.
– Mệnh đề trạng từ chỉ điều kiện hay hậu quả.

1. a) Mệnh đề trạng từ chỉ thời gian là một đoản cú thay thế trạng từ trong ý nghĩa chỉ thời điểm đã xảy ra hành động. Mệnh đề này được giới hạn bằng một trạng từ chỉ thời gian, cũng có thể bằng một bất biến quá khứ phân từ, hay bằng một từ ngữ ở đối cách, sở dụng cách, định sở cách, trong ý nghĩa chỉ thời gian.

Thí dụ:

* Purā āgacchante etaṃ anāgataṃ mahab-bhayaṃ subacā hotha sakhilā aññamaññaṃ sagāravā.(Trước khi xảy đến nỗi đại kinh hoàng vị lai đó, các ngươi hãy nhu thuận, hiền hòa và tôn trọng lẫn nhau).

* Ahaṃ odanaṃ pacitvā bhuñjiṃ. (Sau khi nấu cơm, tôi đã ăn).

* Ekaṃ samayaṃ Bhagavā Sāvatthiyaṃ viharati. (Vào một thuở, Ðức Thế Tôn trú ngụ tại Sāvatthi).

* Tena kho pana samayena Nigrodho pari-bbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti. (Vào lúc ấy, du sĩ Nigrodha đang ngồi với đại hội chúng du sĩ).

* Rājūsu attano attano raṭṭhesu carantesu bahusevakā setacchattādīni gahetvā te anugacchanti. (Trong khi các vị vua du ngoạn trong xứ sở của chính họ thì có nhiều kẻ hầu cận cầm lấy những tàn lọng trắng đi theo các vị ấy).

1. b) Mệnh đề trạng từ chỉ nơi chốn là một đoản cú thay thế trạng từ trong ý nghĩa chỉ về địa điểm xảy ra hành động … Mệnh đề trạng từ chỉ nơi chốn được giới hạn bằng một trạng từ chỉ nơi chốn hay một bất biến từ, hoặc cũng có thể được giới hạn bằng từ ngữ ở định sở cách trong ý nghĩa chỉ nơi chốn.

Thí dụ:

* Maññe sovaṇṇayo rāsī soṇṇamālā ca Nan-dako yattha dāso āmajāto ṭhito thullāni gajjati. (Tôi nghĩ rằng, Nandaka có đống vàng và vòng hoa vàng, tại nơi mà tên nô lệ thuở sơ sanh đã đứng gào lên những tiếng thô bỉ).

* Tassa gamanamagge … supaṇṇapotakā sa-muḍḍapiṭṭhe parivattantā mahāravaṃ raviṃsu. (Trên đường bôn tẩu của vị ấy … các con chim supaịịa đang nhào lộn trên mặt biển đã kêu lên tiếng kêu lớn).

1. c) Mệnh đề trạng từ chỉ sự so sánh là một đoản cú được giới hạn bằng một tiếng tỷ giảo bất biến từ, chỉ ý nghĩa so sánh.

Thí dụ:

* Tato naṃ dukkhaṃ anveti cakkam’ va vahato padaṃ. (Rồi đó, sự khổ đau theo nó, ví như bánh xe theo chân con vật kéo).

* Vassikā viya pupphāni maddavāni pamuñ-cati evaṃ rāgañca dosañca vippamuñcetha bhik-khavo.(Giống như hoa lài lìa bỏ những cánh tàn úa, cũng thế, hỡi chư Tỳ kheo, các ngươi hãy lìa bỏ tham và sân).

1. d) Mệnh đề trạng từ chỉ cách thức là một đoản cú với ý nghĩa trình bày cách thức của hành động. Mệnh đề này được giới hạn bằng một trạng từ hay bất biến từ, hoặc có thể bằng từ ngữ ở hình thức sở dụng cách …

Thí dụ:

* Yathā me dhanacchedo na hoti tathā karis-sāmi. (Theo cách nào mà không hư hoại tài sản của tôi, thì tôi sẽ làm theo cách ấy).

* Dānaveyyāvaṭiko pi paṇṇe āropitaniyāmen’ eva tesaṃ tesaṃ gehāni bhikkhū pahini. (Người quản đốc thí đã gởi các vị Tỳ kheo đến những tư gia của họ tùy theo sự đăng ký trong bảng).

1. e) Mệnh đề trạng từ chỉ lý do hay mục đích là một đoản cú có ý nghĩa chỉ nguyên nhân mà hành động xảy ra. Mệnh đề này được giới hạn bằng một trạng từ hay bất biến từ, cũng có thể bằng một vị biến cách, hay bằng từ ngữ ở hình thức chỉ định cách với ý nghĩa “vì, để …”

Thí dụ:

* “Yato ca so bahutaraṃ bhojanaṃ ajjhu-pāhari tato tatth’ eva samsīdi amattaññū hi so ahu” (Vì rằng nó đã ăn quá nhiều vật thực nên nó đã quỵ tại đấy. Nó thật là người vô độ).

* Ahaṃ odanaṃ pacituṃ aggiṃ jālemi. (Tôi đun lửa để nấu cơm).

* Ayaṃ seṭṭhī bhagavantaṃ dassanāya icchati. (Ông trưởng giả này mong yết kiến Ðức Thế Tôn).

* Kiṃ atthāya āgato’si. (Anh đến vì mục đích gì).

1. f) Mệnh đề trạng từ chỉ mức độ là một đoản cú mang ý nghĩa giới hạn một sự kiện của hành động. Mệnh đề này được dẫn nhập bằng một trạng từ hay bất biến từ.

Thí dụ:

* Yāva so mattaṃ aññāsi bhojanasmiṃ vihaṅgamo tāva addhānaṃ āpādi mātarañca apasayī. (Chừng nào con chim ấy biết tiết độ trong vật thực, chừng ấy nó đã chịu đựng được đường xa và nuôi mẹ được).

1. g) Mệnh đề trạng từ chỉ điều kiện hay hậu quả, được giới hạn bằng một trạng từ hay bất biến từ chỉ điều kiện …

Thí dụ:

* Sace yujjhitukāmo’ si jayaṃ samma dadāmi te. (Này bạn, nếu bạn muốn chiến đấu, thì tôi dành cho bạn phần chiến thắng).

* Khamati saṅghassa tasmā tuṇhī. (Ðược bằng lòng đến Tăng rồi, do đó mới im lặng).

B- SỰ DẪN NHẬP CỦA MỆNH ÐỀ

Mệnh đề có 3 loại như đã được nói đến. Muốn nắm vững để phân tích, cần phải hiểu sự dẫn nhập của mệnh đề.

Qua những thí dụ đã nêu trên, ta thấy rằng:

1. Mệnh đề danh từ được dẫn nhập bằng bất biến từ “iti” (rằng, như vầy), đôi khi cần được hiểu ngầm.

Thí dụ:

* Satthā tato pi Jīvakambavanaṃ gantukāmo tattha maṃ nethā’ ti āha. (Bậc đạo sư sau đó muốn đi đến rừng xoài của Jìvaka, ngài đã nói rằng: Hãy đưa ta đến đấy).

* Saccaṃ kira tvaṃ Nanda sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ ārocesi. (Có thật chăng, này Nanda, (là) ngươi đã trình bày như vậy cho nhiều vị Tỳ kheo).

Ở thí dụ trên, câu mệnh đề được dẫn nhập bằng tiếng “iti” (là) hiểu ngầm.

2. Mệnh đề tính từ được dẫn nhập bằng tiếng liên quan đại danh từ (hay phiếm chỉ đại danh từ).

Thí dụ:

* Sukhaṃ supanti munayo ye itthīsu na bajjhare. (Các vị tu sĩ ngủ được an lạc, là những vị mà không bị ràng buộc đối với phụ nữ).

* Yo me ñāṇaṃ pakittesi pasannena cetasā taṃ ahaṃ kittayissāmi. (Ai tán dương trí tuệ của ta với tâm thanh tịnh, ta khen ngợi kẻ ấy).

3. Mệnh đề trạng từ được dẫn nhập bằng tiếng trạng từ hay bất biến từ, đôi khi cần được hiểu ngầm.

Thí dụ:

* Yathā me dhanacchedo na hoti tathā karis-sāmi. (Như thế nào mà không mất mát tài sản của tôi, tôi sẽ làm theo thế ấy).

Ở đây tiếng “yathā” (cặp: yathā tathā) là tiếng dẫn nhập cho mệnh đề trạng từ trong câu này.

* Yadà te vivadissanti tadà chindati me vasaṃ. (Khi nào chúng còn tranh chấp, khi ấy chúng còn chịu ở dưới quyền hạn của ta).

Ở đây tiếng “yadā” (cặp: yadā tadā) là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ của câu này.

* Yattha bhagavā dhammaṃ deseti tattha mahājano sannipatati. (Tại đâu Ðức Thế Tôn thuyết pháp, thì tại ấy đại chúng tụ họp lại).

Ở đây tiếng “yattha” (cặp: yattha … tattha) là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ trong câu này.

* Yato ca so bahutaraṃ bhojanaṃ ajjhupāhari tato tatth’ eva saṃsīdi mattaññū hi so ahu. (Vì rằng nó đã ăn quá nhiều vật thực, do đó nó đã quỵ tại đấy. Nó thật là người vô độ).

Ở đây tiếng “yato” (cặp: yato … tato) là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ trong câu này.

* Yāvā’ haṃ āgamissāmi tāva idh’eva tiṭṭhāhi. (Hãy đứng ở đây cho đến khi tôi trở lại).

Ở đây tiếng “yāva” (cặp: yāva tāva) là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ của câu này.

* Yāvatihaṃ jānaṃ paṭicchādeti tāvatihaṃ tena bhikkhunā akāmāparivatthabbaṃ. (Vì biết mà che giấu cho đến bao nhiêu ngày, thì với vị Tỳ kheo ấy cần được biệt trú bấy nhiêu ngày, dù không muốn).

Ở đây “yāvatihaṃ” (cặp: yāvatihaṃ … tāvati-haṃ) và tiếng “yāvatihaṃ” (tāvatihaṃ) là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ trong câu này.

* Sabbe saṅkhārā aniccā’ ti yadā paññāya passati atha nibbindati dukkhe … (Khi nào với trí tuệ thấy rõ rằng: “mọi pháp hành là vô thường”, thì sẽ chán ngán trong sự khổ).

Ở đây tiếng “yadā” (cặp: yadā … atha) là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ trong câu này.

* Sace yujjhitukāmo’si jayaṃ samma dadāmi te. (Này bạn, nếu bạn muốn chiến đấu, tôi sẽ dành cho bạn phần chiến thắng).

Ở đây tiếng “sace” là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ trong câu này.

* Tato naṃ dukkhaṃ anveti cakkaṃ’ va vahato padaṃ. (Từ đó đau khổ theo nó ví như bánh xe theo chân con vật kéo).

Ở đây là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ trong câu này.

* Vassikā viya pupphāni maddavā ni pamuñcati evaṃ rāgañca dosañca vippamuñcetha bhikkhavo. (Như hoa lài rời bỏ những cánh hoa tàn úa, cũng thế ấy, hỡi các Tỳ kheo, hãy lìa bỏ tham và sân).

Ở đây tiếng “viya” (cặp: viya … evaṃ) là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ trong câu này.

* Seyyathāpi nāma puriso sīsacchinno abhabbo tena sarīrabandhanena jīvituṃ evameva bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā assamaṇo hoti asakyaputtiyo. (Cũng ví như người bị đứt đầu không thể còn sống với phần thân thể còn lại, cũng thế ấy, vị Tỳ kheo khi đã hành điều dâm dục thì thành phi Sa-môn, phi Thích tử).

Ở đây tiếng “seyyathāpi” (cặp: seyyathāpi … evameva) là tiếng dẫn nhập mệnh đề trạng từ trong câu này.

*Bhagavantamhi Jetavanavihāre viharante sam-bahulā kulaputtā arahattaṃ pāpuṇiṃasu. (Khi Ðức Thế Tôn trú tại Tịnh xá Jetavana, có nhiều nam tử đã đạt thành quả vị A-la-hán).

Ở đây trong câu có mệnh đề trạng từ là “Bhagavantamhi Jetavanavihāre viharante” được dẫn nhập bằng tiếng trạng từ “yadā” (khi mà) hiểu ngầm.

C- MỆNH ÐỀ KHUẾCH TRƯƠNG

Có 3 loại mệnh đề như đã nói ở trên.

1. Ở đây mệnh đề danh từ không là thành phần khuếch trương cho đơn vị cú pháp nào cả, vì nó chỉ có phận sự thay thế danh từ để làm chủ từ hoặc túc từ của câu.
2. Về mệnh đề tính từ thì trở thành khuếch trương cho chủ từ hay túc từ …
3. Phần mệnh đề trạng từ luôn luôn là khuếch trương cho thuật từ.

Toát yếu:

Mệnh đề là một đoản cú có vai trò phụ trợ trong một câu. Mệnh đề tự nó không thể đứng độc lập. Trong một câu phức phải có từ hai mệnh đề, một chính và một phụ …

Mệnh đề nói theo hình thức gồm có 2 là mệnh đề chính và mệnh đề phụ. Nếu nói theo ý nghĩa thì gồm có 3 là mệnh đề danh từ, mệnh đề tính từ và mệnh đề trạng từ.

Mệnh đề phụ không đứng độc lập và thiếu mệnh đề chính.

Mệnh đề danh từ có vai trò như một danh từ, nó thay thế danh từ để làm chủ từ hay túc từ. Mệnh đề danh từ không làm thành phần khuếch trương.

Mệnh đề tính từ có vai trò như một tính từ, dùng để khuếch trương, bổ nghĩa thêm cho tiếng chủ từ hay túc từ.

Mệnh đề trạng từ có vai trò như trạng từ, dùng để khuếch trương, cho thuật từ của câu.

Mệnh đề danh từ được dẫn nhập bằng tiếng “iti” (rằng, là, như vầy), đôi khi phải hiểu ngầm. Mệnh đề tính từ được dẫn nhập bằng tiếng phiếm chỉ đại danh từ “ya” (ai, cái nào, người mà, cái mà). Mệnh đề trạng từ được dẫn nhập bằng tiếng trạng từ hay bất biến từ “yathā”, “yadā” v.v… có khi phải hiểu ngầm.

* * *

BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG IX

A- Câu hỏi lý thuyết

I- Hãy trả lời các câu hỏi:

1. Cú pháp là gì?
2. Có bao nhiêu đơn vị cú pháp?
3. Chủ từ và thuật từ trong cùng một câu phải hòa hợp như thế nào?
4. Thế nào là sự khuếch trương các đơn vị cú pháp?
5. Mệnh đề là gì?
6. Có mấy loại mệnh đề? Và mỗi loại mệnh đề có vai trò thế nào?
7. Mệnh đề có dùng làm khuếch trương cho đơn vị cú pháp được chăng?
8. Mệnh đề được dẫn nhập ra sao?

II- Câu hỏi trắc nghiệm:

(Ðánh chéo vào vòng tròn bên cạnh mục từ Ðúng hoặc Sai để chọn câu trả lời đúng)

1. Trong một câu gọi là đầy đủ, ít ra cũng gồm có một thuật từ và một chủ từ.

=> Ðúng => Sai

2. Chủ từ trong một câu có thể có nhiều thuật từ và thuật từ trong một câu cũng có thể có nhiều chủ từ.

=> Ðúng => Sai

3. Một câu đơn giản (chỉ gồm một chủ từ và một thuật từ) được gọi là mệnh đề.

=> Ðúng => Sai

4. Một mệnh đề được dẫn nhập bằng tiếng phiếm chỉ đại danh từ thì gọi là:

a- Mệnh đề danh từ.
b- Mệnh đề tính từ .
c- Mệnh đề trạng từ.
d- Cả ba đều đúng.

B- Dịch ra tiếng Việt và chỉ rõ đơn vị cú pháp cùng phân tích mệnh đề (nếu có thể):

1. Athakho pāyāsi rājañño ⁽¹⁾ uttaraṃ māṇavaṃ āmantāpetvā etad-a-voca saccaṃ kira tvaṃ tāta Uttara ⁽²⁾evaṃ anuddisasi ⁽³⁾ iminā’ haṃ dānena pāyāsiṃ rājaññaṃ imasmiṃ yeva loke samāgacchiṃ ⁽⁴⁾ mā parasmiṃ’ ti.
2. Kosalarājā ⁽⁵⁾ mahantena balena āgantvā Bārāṇasiṃ gahetvā taṃ rājānaṃ māretvā tass’ eva aggamahesiṃ ⁽⁶⁾ attano aggamahesiṃ akāsi.
3. Evaṃ mahāsatto ⁽⁷⁾ khuddakamakkhikāya ⁽⁸⁾ pivanamattaṃ pi lohitaṃ anuppādetvā sattarājāno palāpetvā ⁽⁹⁾ kaṇiṭṭhabhātaraṃ oloketvā kāme pahāya isipabbajjaṃ ⁽¹⁰⁾ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jīvitapariyosāne ⁽¹¹⁾ brahmalokūpago ⁽¹²⁾ ahosi.
4. Ekaṃ samayaṃ Bhagavā Sāvatthiyaṃ viha-rati Jetavane Anāthapiṇḍikassa ārāme tatra kho Bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavo’ ti.
5. Sā vejjen’ āgantvā kīdisaṃ ⁽¹³⁾ bhadde’ ti puṭṭhā pubbe me akkhīni thokaṃ rujiṃsu ⁽¹⁴⁾ idāni atirekataraṃ rujantī’ ti āha.
6. Tathāgatassa tattha hatthināgena ⁽¹⁵⁾ upaṭ-ṭhiyamānassa vasanabhāvo ⁽¹⁶⁾ sakalajampudīpe pākaṭo ⁽¹⁷⁾ahosi.
7. Tasmiṃ samaye Bārāṇasīvāsino devatāmaṅ-galikā ⁽¹⁸⁾ honti bahū ajeḷakakukkuṭasūkarādayo honti bahū ajeḷakakukkuṭasūkarādayo ⁽¹⁹⁾ va dhitvā nānappakārehi pupphagandhehi c’ eva maṃsalohite-hi ca balikammaṃ ⁽²⁰⁾ karonti.
8. Puṇṇo theraṃ disvā va kasiṃ ṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena ⁽²¹⁾ theraṃ vanditvā dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ katvā ⁽²²⁾ adāsi.
9. Imehi lakkhaṇehi samannāgato ⁽²³⁾ nāma agāramajjhe vasanto rājaà hoti cakkavattī pabbajanto loke vivaṭacchado ⁽²⁴⁾ sabbaññū buddho hoti.
10. Pāṭaliputtassa kho Ānanda tayo antarāyā bhavissanti aggito vā udakato vā mithubhedā ⁽²⁵⁾ vā.
11. Mahājano attano attano puttadhītuñātīnaṃ atthāya ⁽²⁶⁾ paridevamāno mahāsaddaṃ akāsi.
12. Athakho Bhagavā Kapilavatthusmiṃ yathā-bhirantaṃ viharitvā yena Sāvatthī tena cārikaṃ ⁽²⁷⁾ pakkāmi anupubbena cārikaṃ caramāno yema sāvatthī tad-avasari ⁽²⁸⁾.
13. Seyyathāpi mahārāja puriso iṇaṃ ⁽²⁹⁾ ādāya kammante payojeyya ⁽³⁰⁾ tassa te kammantā samij-jheyyuṃ so tatonidānaṃ ⁽³¹⁾ labhetha pamojjhaṃ adhigaccheyya somanassaṃ.
14. So ce bhikkhūnaṃ santike dūtaṃ pahineyya ahaṃ hi gilāno āgacchantu bhikkhū icchāmi bhik-khūnaṃ āgatan’ ti gantabbaṃ bhikkhave sattāha-karaṇīyena ⁽³²⁾.
15. Imāni bhante asītigāmikasahassāni ⁽³³⁾ idh’ūpasaṅkantāni bhagavantaṃ dassanāya ⁽³⁴⁾ sādhu mayaṃ bhante labheyyāma bhagavantaṃ dassa-naàyā’ ti.

Chú thích từ vựng:

(1) Mājañña: người trong vương tộc, hoàng thân (nam).
(2) Tāta: (hô khẩu ngữ) tiếng gọi thân mật Tāta Uttara (Này Uttara thân mến!)
(3) Anuddisati: tuyên bố, nói thẳng ra (đt).
(4) Samāgacchati: hội ngộ, gặp gỡ (đt).
(5) Kosalarāja: Ðức vua xứ Kosala (nam) .
(6) Aggamahesī: hoàng hậu, thượng phẩm phu nhân (nữ).
(7) Mahāsatta: chúng sanh vĩ đại, bậc đại hữu tình (nam).
(8) Khuddakamakkhikā: con ruồi nhỏ (nữ).
(9) Palāpetvā: đã giải tán, đã cho tản đi rồi (bbqkpt).
(10) Isipabbajjā: sự tu làm đạo sĩ, sự xuất gia ẩn sĩ (nữ).
(11) Jīvitapariyosāna: sự mạng chung, lúc kết liễu mạng sống (trung).
(12) Brahmalokūpaga: sự đạt đến cõi phạm thiên, sự thanh tịnh phạm thiên giới (tt).
(13) Kīdisa: ra sao rồi? thế nào rồi? (tt).
(14) Rujati: xốn xang, nhức nhối (đt).
(15) Hatthināga: con long tượng, con voi chúa (nam).
(16) Vasanabhāva: tình trạng sống, môi trường sống, hoàn cảnh sống (nam).
(17) Pākaṭa: nổi bật, hiện rõ, tiếng vang (tt).
(18) Devatāmaṅgalika: tin thiên mạng, tin tưởng vận may hay điều lành nhờ chư thiên (tt).
(19) Ajeḷakakukkuṭasūkarādi: dê, cừu, gà và heo v.v… (nam).
(20) Balikamma: cuộc tế lễ, lễ tế thần (trung).
(21) Pañcapatiṭṭhita: ngũ thể tạ địa, lạy cách năm điểm chạm đất (tt).
(22) Kappiyaṃ katvā (kappiya – tỉnh, katvā b.b qkpt): làm đúng cách làm theo tiêu chuẩn.
(23) Samannāgata: hội đủ, có được thành tựu (tt).
(24) Vivaṭacchada: có màn che được mở tung (tt).
(25) Mithubheda: sự chia rẽ nội bộ (nam).
(26) Atthāya: vì do (bbt).
(27) Cārikā: cuộc hành trình (nữ). :
(28) Avasari: đã đến nơi, đã tới (động qk)
(29) Iṇa: nợ nần, trái thuế (trung).
(30) Payojeyya: thực hiện, thi hành (động. khả năng).
(31) Tatonidānaṃ: nguyên nhân ấy, duyên cớ ấy (trạng).
(32) Sattāhakaraṇīya: việc phải làm trong bảy ngày, việc cần làm trong một tuần (tt).
(33) Asītigāmikasahassa: 80.000 dân làng (trung).
(34) Dassana: sự thấy, sự yết kiến, để yết kiến (trung) .

-ooOoo-

TIẾP HỢP ÂM
(SANDHI)

Ðịnh nghĩa: Tiếp hợp âm trong văn phạm tiếng Pāli là phép nối ghép hai chữ cái của hai từ với nhau để thuận tiện trong phát âm.

CÁC CÁCH TIẾP HỢP ÂM

Khi hai từ ghép với nhau (trong phức hợp ngữ hay ngoài phức hợp ngữ), một từ có tận cùng bằng nguyên âm hoặc phụ âm “ṃ”, và một từ kia có khởi đầu bằng nguyên âm hay phụ âm, để dễ dàng phát âm cho hai từ ấy, người ta có thể tiếp âm giữa chữ tận cùng của một từ với chữ khởi đầu của một từ, bằng nhiều cách, như:

1. a) Bỏ chữ (lopa), tức là bỏ âm trước, giữ âm sau; hay bỏ âm sau giữ âm trước.
   b) Ðổi chữ (ādesa), tức hai chữ cái tiếp nhau, có thể được thay dạng để thuận âm.
   c) Biến dạng chữ (vikāra), là khi nguyên âm “i” hoặc “ī”, hay “u” hoặc “ū” gặp một nguyên âm khác, thì có thể được biến dạng thành chữ khác.
   d) Làm thành trường âm (dīgha), là khi một đoản nguyên âm gặp một âm khác, thì trở thành trường âm.
   e) Làm thành đoản âm (rassa), là khi một trường nguyên âm gặp một phụ âm, lại trở thành đoản âm.
   f) Xen chữ (āgama), là khi muốn tránh tình trạng kẽ hở giữa hai âm kề nhau, thì có một chữ khác xen vào làm trung gian.
   g) Ghép chữ (saṃyoga), là khi một phụ âm đứng sau một nguyên âm tận cùng của từ khác, thì phụ âm ấy có thể thành phụ âm kép.
   h) Ðể tự nhiên (pakati), là cũng có trường hợp các âm kề nhau mà không xảy ra tình trạng tiếp âm nào, vẫn để bình thường.

Nên chú ý phân biệt cho tường tận từng cách tiếp âm, để khi gặp các trường hợp xảy ra trong cú pháp, ta có thể tách rời và định đoán được nghĩa dịch một cách dễ dàng.

Sau đây là phần dẫn giải và thí dụ của từng trường hợp tiếp âm (sandhi):

1- Tiếp âm theo cách bỏ chữ (Lopasandhikiriyopakaṇa)

– Nguyên âm tận cùng của một từ, đứng trước nguyên âm của một từ khác, thì đôi khi bị loại bỏ. Ðây gọi là tiếp âm bỏ âm trước.

Thí dụ:

Vandi aggaṃ = vandiy’ aggaṃ.
Na eva = n’eva.
Amanussa + upaddavo = amanussupaddavo.
Paññā + indriya = paññindriya.
Sametu āyasmā = samet’ āyasmā.
Bhikkhunī + ovādo = bhikkhunovādo.
Sabba eva = sabbe’ eva.
Sabbehi eva = sabbeh’ eva …

– Cũng đôi khi từ ngữ có nguyên âm dẫn đầu, mà đứng sau từ ngữ khác thì nguyên âm ấy bị loại bỏ. Ðây gọi là tiếp âm bỏ âm sau.

Thí dụ:

Chāyā iva = chāyā’ va
Iti api = iti’pi
Upāsako iti = upāsako’ti
Sikkhā iti = sikkhā’ti
Vande ahaṃ = vande’haṃ
So ahaṃ = so’haṃ
Cakkhu + indriya = cakkhundriya
Āgato amhi = āgato’mhi.
akkaṃ iva = cakkaṃ’ va …

– Phụ âm “ṃ” tận cùng của một từ ghép với một từ đứng sau, thì “ṃ” đôi khi bị loại bỏ. Ðây gọi là tiếp âm bỏ “ṃ”. Chú ý: nếu “ṃ” bị bỏ mà có hai nguyên âm gặp nhau, thì có thể xảy ra trường âm cho âm đầu hoặc âm đứng sau và âm còn lại sẽ bị bỏ … Thí dụ:

Tāsaṃ ahaṃ = tasā’ haṃ.
Evaṃ ahaṃ = evā’haṃ
Vidūnaṃ aggaṃ = vidūn’ aggaṃ
Adāsiṃ ahaṃ = adās’ āhaṃ .
Ariyasaccānaṃ dassanaṃ = ariyasaccāna das-sanaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ = buddhāna sāsa-naṃ.

2- Tiếp âm theo cách đổi dạng chữ (Ādesasandhikiriyopakaraṇa)

1. a) Khi một từ có tận cùng là nguyên âm “i”, “ī” hay “e”; hoặc tận cùng là nguyên âm “u”, “ū” hay “o”. Nếu đứng trước một từ khác có nguyên âm dẫn đầu thì “i”, “ī” hay “e” có thể bị đổi dạng là “y”; và “u”, “ū” hay “o” có thể bị đổi dạng là “v”. Trong trường hợp này nguyên âm đứng sau rất có thể trở thành trường âm.

Thí dụ:

– Ðổi dạng thành “y”

Aggi + āgāro = aggyāgaro
Sotthi + atthu = sotthyatthu
Dāsī ahosiṃ = dāsy-āhosiṃ
Sattāmī atthe = sattamy-atthe
Te ahaṃ = ty-āhaṃ
Me ayaṃ = my-āyaṃ

– Ðổi dạng thành “v”

Anu + eti = anveti
Su + akkhāto = svākkhāto
Su + āgataṃ = svāgataṃ
Anu + addhamāsaṃ = anvaddhamāsaṃ
Yo ayaṃ = yv-āyaṃ
So ahaṃ = sv-āhaṃ
Yāvatako assa = yāvatakv-assa .

1. b) Từ ngữ “so” và “eso” đứng trước từ khác, thì “o” của chúng có thể bị đổi dạng là “a”.

Thí dụ:

So muni = sa muni
So silavā = sa sīlavā
Eso idāni = esa’ dāni
Eso dhammo = esa dhammo.

1. c) Một từ có tận cùng là “ṃ”, khi gặp một chữ cái khác đứng kề sau thì “ṃ” có thể bị đổi đa dạng.

– “Ṃ” gặp nguyên âm khác kề sau, đôi khi đổi dạng thành “d” hay “m”.

Thí dụ:

Etaṃ avoca = etad-avoca
Etaṃ ahosi = etad-ahosi
Etaṃ atthaṃ = etamatthaṃ
Taṃ ahaṃ = tam-ahaṃ
Yaṃ ahaṃ = yam-ahaṃ …

– “Ṃ” gặp nguyên âm “e” và phụ âm “h”, thì bị đổi dạng thành “ñ” (nhưng trước “e”, “ñ” lại được gấp đôi).

Thí dụ:

Yaṃ eva = yañ-ñ-eva
Taṅkhaṇaṃ eva = taṅkhaṇañ-ñ-eva
Paccattaṃ eva = paccattañ-ñ-eva
Evaṃ hi vo = evañ hi vo
Taṃ hi tassa = tañ hi tassa …

– “Ṃ” gặp phụ âm “y”, cũng bị đổi thành “ñ”; nhưng trường hợp này “y” lại được đồng hóa.

Thí dụ:

Saṃ + yogo = saññogo
Saṃ + yojanaṃ = saññojanaṃ
Ānantarikaṃ yaṃ āhu = ānantarikañ-ñam-āhu.

– “Ṃ” gặp tiếng phụ âm cùng nhóm (vagga) thì nó có thể đổi dạng thành tiếng tỷ âm cùng nhóm với phụ âm ấy.

Thí dụ:

Dīpaṃ + karo = Dīpaṅkaro
Saṃ + gaho = saṅgaho
Dhammaṃ ca = dhammañca
Saṃ + jāto = sañjāto
Saṃ + ṭhānaṃ = saṇṭhānaṃ
Amataṃ dado = amatandado
Taṃ dhanaṃ = tandhanaṃ
Taṃ phalaṃ = tamphalaṃ
Evaṃ me sutaṃ = evamme sutaṃ …

– “Ṃ” gặp một từ có nguyên âm dẫn đầu, khi mà nguyên âm ấy bị bỏ rồi thì “ṃ” đổi với phụ âm tiếp diện, nó sẽ đổi dạng ra tiếng tỷ âm cùng nhóm với phụ âm ấy.

Thí dụ:

Kataṃ iti = katam’ ti.
Idaṃ api = idam’ pi …

– “Ṃ” gặp tiếng phụ âm trong hợp từ, thì nó bị đổi dạng đồng hóa.

Thí dụ:

Saṃ + lahuko = sallahuko
Puṃ + liṅga = pulliṅga
Saṃ + lāpo = sallāpo
Paṭisaṃ + līno = paṭisallīno …

1. d) Trong tiếng Pāli vẫn thường xảy ra tình trạng 2 phụ âm kề nhau, thì cùng nhau đổi dạng.

Thí dụ:

– “J + t đổi thành gg “

Bhaj + ta = bhagga …

– “Dh + t đổi thành ddh”

Budh + ta = buddha …

– “Bh + t đổi thành ddh”

Labh + ta = laddha …

– “M + t đổi thành nt”

Kham + ta = khanta …

– “S + t đổi thành ṭṭh”

Das + ta = ḍaṭṭha …

– “Ty đổi thành cc”

Aty (ati) + antaṃ = accantaṃ
Ity (iti) + evaṃ = iccevaṃ
Jāty (jāti) + andho = jaccandho
Paty (pati) + ayo + paccayo …

– “D + y đổi thành jj”

Khād + ya = khajja
Nady (nadi) + ā = najjā
Yady (yadi) + evaṃ = yajjevaṃ …

– “Dh + y đổi thành jjh “

Badh + ya = bajjha
Bodhy (bodhi) + aṅga = bojjhaṅga
Adhy (adhi) + okāso = ajjhokāso …

– “Py đổi thành pp”

Apy (api) + ekacce = appekacce
Apy (api) + ekadā = appekadā …

– “Bh+ y đổi thành bbh”

Labh + ya = labbha
Abhy (abhi) + ācikkhanaṃ = abbhācikkha- naṃ.
Abhy (abhi) + uggacchati = abbhuggacchati.

-“N + y đổi thành ññ”

Han + ya = hañña …

– “V +y đổi thành bb”

Div + ya = dibba
Siv + ya = sibba …

Ngoài ra cũng còn một vài trường hợp biến đổi bất thường giữa các phụ âm kề nhau, nhưng vì rất ít xảy ra, nên ở đây không trình bày.

3 – Tiếp âm theo cách biến dạng chữ (Vikàrasandhikiriyopakaraịa)

– Có trường hợp hai nguyên âm gặp nhau, khi một trong hai nguyên âm ấy bị loại bỏ, thì nguyên âm còn lại có thể bị biến dạng khác. Trường hợp này nếu là nguyên âm “i” hay “ī” sẽ biến thành “e”; và “u” hay “ū” sẽ biến thành “o”.

Thí dụ:

Muni + ālayo = munelayo
Su + atthi = sotthi
Upa + ikkhati = upekkhati
Jina + īritaṃ = jineritaṃ
Canda + udayo = candadayo
Yathā udake = yath’ odake
Na upeti = n’ opeti
Udadhi + ūmi = udadhomi …

4- Tiếp âm theo cách làm thành trường âm (Dīghasandhikiriyopakaraṇa)

1. a) Có trường hợp hai nguyên âm gặp nhau, khi một trong hai nguyên âm ấy bị loại bỏ, thì nguyên âm còn lại có thể trở thành trường âm.

Thí dụ:

Karoti iti = karotī’ ti
Vijju iva = vijjū’ va
Vi + atināmeti = vītināmeti
Sādhu iti = sādhū’ ti
Kiṃsu idha = kiṃsū’ dha
Lokassa iti = lokassā’ti
Tatra ayaṃ = tatr’ āyaṃ
Idāni ahaṃ = idān’ āhaṃ
Sace ayaṃ = sac’ āyaṃ
Tathā upamaṃ = tath’ ūpamaṃ
Appassuto ayaṃ = appassut’ āyaṃ …

1. b) Có trường hợp do âm luật, một đoản nguyên âm đứng kề một phụ âm lại trở thành trường âm.

Thí dụ:

Khanti paramaṃ = khantī paramaṃ
Jāyati soko = jāyatī soko
Maññati bālo = maññatī bālo
Nibbatti dukkhaṃ = nibbattī dukkhaṃ …

5- Tiếp âm theo cách làm thành đoản âm (Rassasandhikiriyopakaraṇa)

1. a) Một trường nguyên âm khi đứng trước phụ âm kép, thì trở thành đoản âm.

Thí dụ:

Ā + khāto = akkhāto
Taṇhā + khayo = taṇhakkhayo
Mahā + phalaṃ = mahapphalaṃ
Parā + kāmo = parakkāmo …
(Trường hợp ngoại lệ)

Paññā + khandho = paññākkhandho
Vedanā + khandho = vedanākkhandho
Yathā + kamaṃ = yathākkamaṃ …

1. b) Cũng có trường hợp một nguyên âm đứng kề một phụ âm lại trở thành đoản âm. Trường hợp này ít khi xảy ra.

Thí dụ:

Bhovādī nāma = bhovādi nāma
Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke: yiṭṭhaṃ va hutaṃ va loke.
Buddhe yadi vā sāvaka: buddhe yadi va sāvake.
Yathā + r + eva = yathariva
Pā + g + eva = pageva
Tathā + r + eva = tathariva
Puthā + g + eva = puthageva …

6- Tiếp âm theo cách xen chữ (Āgamasandhikiriyopakaraṇa)

1. a) Có trường hợp hai nguyên âm kề nhau, để tránh kẽ hở nên có một trong những tiếng phụ âm xen vào giữa làm trung gian; ấy là g, t, d, n, m, y, r, v, ḷ, h.

Thí dụ:

-Thêm “g“:

Pā + eva = pageva
Puthā + eva = puthageva …
(đặc biệt trường âm thành đoản âm)

– Thêm “t”:

Tasmā ihi = tasmā-t-iha
Ajja agge = ajja-t-agge …

– Thêm “d”:

Yāva + atthaṃ = yāva-d-atthaṃ
Yāva + eva = yāva-d-eva
Tāva + eva = tāva-d-eva
Atta + attho = attadattho …

-Thêm “n”:

Ito āyati = Ito-n-āyati …

– Thêm “m”:

Idha ijjhati = idha-m-ijjhati.
Lahu essati = lahu-messati …

– Thêm “y”:

Na idaṃ = na-y-idaṃ
Vuṭṭhi eva = vuṭṭhi-y-eva .

– Thêm “r”:

Du + akkhāto = durakkhāto
Pātu + ahosi = pāturahosi
Ni + uttaro = niruttaro
Yathā + eva = yathariva
Tathā + eva = tathariva …
(Hai thí dụ cuối là ngoại lệ, “e” đổi thành “i”; trường nguyên âm “ā” trở thành đoản âm).

– Thêm “v”:

Ti aṅgulaṃ = ti-v-aṅgulaṃ
Pa + uccati = pavuccati ..

– Thêm “ḷ”:

Cha + abhiññā = chaḷabhiññā
Cha + aṃso = chaḷaṃso …

– Thêm “h”: su + uju = suhuju …

1. b) Cũng có trường hợp một nguyên âm đứng trước một phụ âm, lại được xen vào phụ âm “ṃ” làm trung gian.

Thí dụ:

Cakkhu udpādi = cakkhuṃ udapādi
Aṇu + thūlāni = anuṃ thūlāni
Manopubba + gamā = manopubbaṅgamā
Yāva c’ idha = yāvañc’ idha .
Ava + siro = avaṃsiro ….

1. c) Ðối với nhóm danh từ “mana”

– Những từ ngữ thuộc nhóm danh từ “mana” (managaṇasabda) khi ghép với từ khác trong phức hợp ngữ thì có một nguyên âm “o” xen vào thay thế nguyên âm tận cùng.

Thí dụ:

Aya + patta = ayopatta
Sira + ruha = siroruha
Raha + gata = rahogata
Teja + dhātu = tejodhātu.

– Lại nữa, những từ ngữ thuộc nhóm danh từ “mana” khi có tiếp vĩ ngữ phối hợp (trong chuyển hóa ngữ) thì sẽ có một phụ âm “s” xen vào giữa chúng và tiếp vĩ ngữ.

Thí dụ:

Sara + ṇa = sārasa
Ura + ṇa = orasa
Mana + ṇa = mānasa
Mana + ṇika = mānasika.

7- Tiếp âm theo cách ghép chữ (Saṃyogasandhikiriyopakaraṇa)

Trường hợp khi một từ ngữ ghép hợp với một từ ngữ, nguyên âm đứng kề phụ âm thì có thể phụ âm ấy trở thành gấp đôi lên, gọi là ghép phụ âm hay phụ âm kép. Và nên nhớ phụ âm kép trong tiếng Pāli, tiếng ghép ở phía trước chỉ là vô khí âm (kk, kkh, gg, ggh …).

Thí dụ:

Du + karaṃ = dukkaraṃ
Anu + gaho = anuggaho
Pari + cajati = pariccajati
Vi + ñāṇaṃ = viññānaṃ
Upa + davo = upaddavo
Su + patiṭṭhito = suppatiṭṭhito
Ni + malo = nimmalo
Appa + suto = appassuto
Rūpa + khandha = rūpakkhandha
Seta + chattaṃ = setacchattaṃ
Paṭhama + jhānaṃ = paṭhamajjhānaṃ
Ni + dhana = niddhana
Ni + phalaṃ = nipphalaṃ
Du + bhikkha = dubbhikkha …

8- Tiếp âm dạng tự nhiên (Pakaṭisandhikiriyopakaraṇa)

Cũng có trường hợp các từ đứng kề nhau hoặc ghép với nhau, mà các chữ cái gặp nhau vẫn để tự nhiên, không xảy ra tình trạng tiếp âm theo bảy cách trước.

Thí dụ:

Ko imaṃ = ko imaṃ
Purisa + ubhātobyañjanaka: purisa-ubhato-byañjanaka.
Mani + kāra = manikāra
Yāva + jīvaṃ = yāvajīvaṃ
Paṭi + neti = paṭineti
Bhikkhu vā bhikkhunī vā = bhikkhu vā bhikkhunī vā.
Samathaṃ + gato = samathaṃgato
Ekaṃ + api = ekaṃpi
Saraṇaṃ gato = saraṇaṃ gato ….

Toát yếu:

Tiếp hợp âm là nói về cách hòa hợp giữa hai chữ cái đứng kề nhau, một là tiếng tận cùng của từ đứng trước và một là dẫn đầu của từ đứng sau, để làm cho thuận tiện trong việc phát âm.

Luật tiếp âm tiếng Pāli được áp dụng với 8 cách:

1. Tiếp âm theo cách bỏ chữ (lopasandhikiri-yopakaraṇa).
   2. Tiếp âm theo cách đổi dạng chữ (ādesasan-dhikiriyopakaraṇa).
   3. Tiếp âm theo cách biến dạng chữ (vikāra-sandhikiriyopakaraṇa).
   4. Tiếp âm theo cách làm thành trường âm (dīghasandhikiriyopakaraṇa).
   5. Tiếp âm theo cách làm thành đoản âm (ras-sasandhikiriyopakaraṇa).
   6. Tiếp âm theo cách ghép chữ (saṃyogasan-dhikiriyopakaraṇa).
   8. Tiếp âm dạng tự nhiên (pakatisandhikiriyo-pakaraṇa).

Sự tiếp âm trong tiếng Pāli là phép làm cho thuận tiện việc phát âm chứ không làm thay đổi ý nghĩa văn phạm.

Cần lưu ý và phân biệt rõ từng cách.

* * *

BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG VIII

A- Câu hỏi lý thuyết

I- Hãy trả lời các câu hỏi:

1. Phép tiếp hợp âm trong tiếng Pāli là gì?
2. Khi hai nguyên âm kề nhau sẽ xảy ra những tình trạng tiếp âm cách nào?
3. Một phụ âm khi có tiếng nguyên âm đứng kề trước nó thì sẽ xảy ra tình tạng tiếp âm cách nào?
4. Phụ âm “ṃ” khi tiếp cận với một nguyên âm hay phụ âm, có xảy ra cách tiếp âm chi không?
5. Trường hợp hai nguyên âm kề nhau mà không xảy ra tình trạng tiếp hợp âm, nghĩa là vẫn bình thường, thì đó gọi là trường hợp gì?

II- Câu hỏi trắc nghiệm:

1. Nguyên âm “u” và “ū” khi gặp âm khác đứng kề, thì có thể thành dạng “v”. Trường hợp này gọi là tiếp âm:
2. a) Theo cách đổi dạng chữ (ādesa).
   b) Theo cách biến dạng chữ (vikāra).
   c) Theo cách xen chữ (āgama).
   d) Theo cách ghép chữ (saṃyoga).
   e) Cả 4 điều trên sai.
3. Phụ âm “s” có thể dùng làm trung gian xen giữa hai âm kề nhau để tránh kẽ hở.

=> Ðúng => Sai

B- Bài tập dịch

I- Dịch câu tiếng Pāli ra tiếng Việt và tách rời tiếp âm khi gặp:

1. Dārakāpupphān’ ocinituṃ vanaṃ gantvā sethāni’ pi nīlāni’ pi pupphān’ āhariṃsu.
2. Anāthapiṇḍiko’ pi visākhā’ pi Mahā-upāsikā (1) nibaddhaṃ divassa dve vāre (2) tathāgatass’ upaṭ-ṭhānaṃ (3) gacchanti.
3. Uggaṇhitukāmā dārakā pāto ‘v’ uṭṭhāya (4) kiñci bhuñjitvā satthasālaṃ (5) gacchanti.
4. Sac’ āyaṃ kumāro agāraṃ ajjhāvasati (6) rājā bhavissati cakkavattī (7).
5. “Samma, idān’ āhaṃ vihāraṃ gantvā theraṃ tayā katapaṇṇasālāyaṃ (8) nisinnaṃ (9) disvā disvā āgato’ mhi.
6. “Ko’ si tvaṃ bhante’ ti?”.
   “Therassa bhāgineyyo’ mhīti”.
7. Yathā hi mūle anupaddave (10) daḷhe chinno’ pi rukkho puna-r-eva rūhati (11) evaṃ pi taṇhānusaye (12) anūhate (13) nibbattī (14) dukkhaṃ idaṃ punappunaṃ.
8. Tasmā-t-iha bhikkhave evaṃ sikkhitabbaṃ: paññāvuḍḍhiyā (15) vaḍḍhissāmā’ ti.
9. Pemato (16) jāyatī soko
   Pemato jāyatī bhayaṃ
   Pemato vippamuttassa
   Natthi soko kuto bhayaṃ.
10. Na hi verena verāni
    Sammantī’ dha kudācanaṃ (17)
    Averena ca sammanti
    Esa dhammo sanantano (18) .
11. Sabbe saṅkhārā aniccā’ ti
    Yadā paññāya passati
    Atha nibbindatī dukkhe
    Esa maggo visuddhiyā (19).
12. Tassa attano ca tāsañca devatānaṃ sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarato (20) cittaṃ pasīdati.
13. Evā’ haṃ cintayitvāna (21)
    Nekakoṭisataṃ (22) dhanaṃ
    Nāthānāthānaṃ (23) datvāna
    Himavantaṃ upāgamiṃ (24) .
14. Aññāya (25) ca pan’āhaṃ samaṇāṇaṃ sak-yaputtiyānaṃ dhammaṃ evā’haṃ tasmā dhamma-vinayā apakkanto (26).
15. Imāni cattāri ariyasaccānī’ ti bhikkhave … yantaṃ vutaṃ idaṃ etaṃ paṭicca (27) vuttaṃ.

II- Dịch câu tiếng Việt sang tiếng Pāli và áp dụng tiếp âm khi cần:

1. Một trong những người bạn của tôi đã cho tôi một quyển sách (28) khi tôi đã đến khu làng.
2. Những cô gái đã mang lại những hoa xanh cùng hoa đỏ và dâng những hoa ấy đến cha mẹ của họ.
3. 10 quả cây do người cha mang lại đã được người mẹ phân chia (29) cho những đứa con trai và những đứa con gái.
4. Có nhiều chỗ ngồi được sửa soạn (30) cho nhiều vị Tỳ kheo trong đại tịnh xá Jetavana.
5. Ngày trước có một đại nạn bệnh tật phát sanh trong dân chúng ở Tích Lan (31).
6. Tôn giả Sàriputta đã nói với chư Tỳ kheo rằng: “Không phải thế, này chư hiền!”.
7. Người đàn ông nói rằng: “Này cậu trai, người mong muốn một điều không thể có được,(32) người là kẻ điên rồ”.
8. “Thưa vâng, tâu đại vương”, vị đại thần sau khi đáp lời (33) đức vua, bèn ra khỏi hoàng cung (34).
9. Những vị chư thiên đi đến đức Phật, đảnh lễ Ngài và hỏi một vấn đề (35).
10. Những vị ẩn sĩ trong rừng đã nỗ lực (36) để đạt đến bậc thiền (37) thứ ba và bậc thiền thứ tư.
11. Sau khi suy nghĩ (38) như vậy, tôi đã phân phát (39) của bố thí đến hai trăm người ăn xin.
12. Ðức Phật đã thuyết rằng: “Sắc uẩn là vô thường, ví dụ như bọt nước (40) “.
13. Ông ấy đã quy y Phật, Pháp và Tăng.
14. Bấy giờ tôi đi đến chùa với những đứa con trai của tôi và sau khi nghe thời pháp (41) xong, đã trở về.
15. Nếu hoàng tử này từ bỏ đời sống gia đình⁽⁴²⁾, xuất gia ^(43), thì Ngài sẽ trở thành một bậc Toàn Tri.

Chú thích từ vựng:

(1) Mahā-upāsikā: người đại cận sự, đại Thiện tín (nữ) .
(2) Vāra: dịp, lần (nam) .
(3) Upaṭṭhāna: sự cung phụng, sự chăm sóc, sự hộ độ (trung).
(4) Uṭṭhāya: sau khi trở dậy, sau khi thức dậy (bbqkpt của uṭṭhāti) .
(5) Satthasālā: trường học (nữ) .
(6) Ajjhāvasati: định cư, sống tại gia (đt).
(7) Cakkavatī: vị Chuyển Luân Vương (nam).
(8) Katapaṇṇasālā: tịnh thất lá được tạo ra (nữ).
(9) Nisinnaka: ngồi tại, ngồi ở (tt).
(10) Anupaddava: không bị tổn thất, chưa bị thiệt hại (tt).
(11) Rūhati: mọc lên (đt).
(12) Taṇhānusaya: ái tiềm miên, ái ngủ ngầm (nam).
(13) Anubata: không tận diệt, chưa đoạn tận (tt).
(14) Nibbattatī: sanh ra, phát sanh lên (nibbattati – động) .
(15) Paññāvisuddhi: sự phát triển trí tuệ, tuệ tăng trưởng (nữ) .
(16) Pemato: (pema + to) từ sự thương yêu, sự luyến mến.
(17) Kudācanaṃ: có khi, có lúc. “Na ku-dācanaṃ” không khi nào (b.bṭ) .
(18) Sanantana: cổ xưa, đời đời, cố nhiên (tt).
(19) Visuddhi: sự trong sạch, sự thanh tịnh (nữ).
(20) Anussaranta: (htpt của anussarati) đang nhớ tưởng, niệm tưởng, nhớ ghi (tĩnh), người tưởng niệm.
(21) Cintayitvāna: sau khi suy nghĩ. (bbqkpt của cintayati)
(22) Nekakoṭisata: nhiều hàng trăm koỉi, nhiều hàng tỷ (tt).
(23) Nāthānātha: “nātho ca anātho ca” kẻ có chỗ nương tựa và người không chỗ nương tựa (nam) .
(24) Upāgamiṃ: tôi đã đi vào, lẫn vào (đtqk) .
(25) Aññāya: sau khi hiểu được, biết được rồi (bbqkpt của ñā) .
(26) Apakkanta: bỏ đi, rời xa, đi khỏi (htpt của apakkamati) .
(27) Paṭicca: bởi do, duyên vì (bbt và bbqkpt).
(28) Quyển sách: potthaka (nam, trung)
(29) Phân chia: bhājita (qkpt của bhājeti).
(30) Ðược sửa soạn: paññatta (qkpt của paññāpeti).
(31) Dân chúng Tích Lan: Laṅkāvāsī (nam).
(32) Một điều không thể có được: alabbhaneyya (tt).
(33) Sau khi đáp lời: paṭissuṇitvā (bbqkpt của paṭis-suṇāti).
(34) Hoàng cung: Rājabhavana (trung).
(35) Một vấn đề: paññā (nữ).
(36) Nỗ lực: ussahati (đt).
(37) Bậc thiền: jhāna (trung)
(38) Sau khi suy nghĩ: cintetvā (bbqkpt của cinteti).
(39) Phân phát: bhājeti (đt).
(40) Ví dụ như bọt nước: Pheṇapiṇdū (tt).
(41) Thời pháp: dhammakathā (nữ)
(42) Ðời sống gia đình: agāriya (tỉnh, trung).
(43) Xuất gia: pabbajati (đt).

-ooOoo-

THỨ CHUYỂN HÓA NGỮ
(TADDHITA)

Ðịnh nghĩa: Thứ chuyển hóa ngữ (taddhita) là phép hình thành từ ngữ danh tự loại chuyển hóa trong tiếngPāli.

Loại chuyển hóa ngữ này không giống như loại sơ chuyển hóa ngữ (kiṭaka). Loại sơ chuyển hóa ngữ, như ta đã biết, các từ ngữ được hình thành trực tiếp từ gốc ngữ căn động từ phối hợp với một số tiếp vĩ ngữ kiṭavà kicca; các phân từ cũng được hình thành từ loại đó. Về loại thứ chuyển hóa ngữ lại là những từ ngữ được hình thành từ một tiếng danh tự loại trong đó gồm danh từ, tính từ, đại danh từ và có thể là một danh từ sơ chuyển hóa ngữ.

Thứ chuyển hóa ngữ (taddhita) đối với phức hợp ngữ (samāsa) có liên hệ thế nào, và có khác nhau không?

Phức hợp ngữ (samāsa) là phép thu gọn hai hay nhiều từ thành một hợp từ, bằng cách xóa đi hình thức biến cách của những thành phần đầu (hoặc không xóa).

Thí dụ:

Dhamme niyutto = dhammaniyutto (sự hợp theo pháp); kāyena kammaṃ = kāyakammaṃ (thân nghiệp) v.v…

Về thứ chuyển hóa ngữ (taddhita) thì lại dùng tiếp vĩ ngữ (paccaya) mà ghép vào một tiếng để lập thành một từ ngữ thay thế một hợp từ; nhưng vẫn có ý nghĩa tương đương.

Thí dụ:

Dhamma + ṇika = dhammika hợp theo pháp;
Kāya + ṇika = kāyika (thân nghiệp) v.v…
Dhammaniyutto = dhammika.
Kāyakammaṃ = kāyika …

Như vậy, nên hiểu rằng phức hợp ngữ (samāsa) là những hợp từ được tạo nên bởi hai hay nhiều thành phần danh từ đã có mà ghép hợp lại, không cần dùng đến tiếp vĩ ngữ; ngược lại, thứ chuyển hóa ngữ (taddhita) là tiếng được tạo nên bởi dùng tiếp vĩ ngữ thay thế tiếng khác rồi ghép hợp với từ gốc; ý nghĩa của một thứ chuyển hóa ngữ có thể tương đương với một hợp từ phức hợp ngữ.

PHÂN LOẠI:

Thứ chuyển hóa ngữ trong tiếng Pāli, tóm tắt theo ý nghĩa, chia thành 3 loại là:

1- Tổng quát thứ chuyển hóa ngữ (Sāmañña-taddhita).
2- Tình trạng thứ chuyển hóa ngữ (Bhāvatad-dhita).
3- Bất biến thứ chuyển hóa ngữ (Avyayatad-dhita).

Mỗi loại thứ chuyển hóa ngữ được hình thành với nhiều dạng tiếp vĩ ngữ khác nhau.

TỔNG QUÁT THỨ CHUYỂN HÓA NGỮ
(SĀMAÑÑATADDHITA)

Loại thứ nhất gồm nhiều dạng tiếp vĩ ngữ dùng lập nên những danh từ, tính từ có ý nghĩa bao quát. Do đó được gọi là tổng quát thứ chuyển hóa ngữ.

Tổng quát thứ chuyển hóa ngữ gồm 4 trường hợp tiếp vĩ ngữ là:

a- Tiếp vĩ ngữ chỉ dòng dõi (apaccattha).
b- Tiếp vĩ ngữ chỉ đa dạng (anekattha).
c- Tiếp vĩ ngữ chỉ sở hữu (atthyattha).
d- Tiếp vĩ ngữ chỉ số bậc (saṅkhyattha).

I- Tiếp vĩ ngữ chỉ dòng dõi (apaccattha) gồm có: ṇa, ṇāna, ṇāyana, ṇava, ṇeyya, ṇera. “Ṇ” của tiếp vĩ ngữ sẽ bị xóa bỏ khi ghép hợp; và nếu cần, dấu hiệu “ṇ” sẽ làm cho nguyên âm đầu của từ gốc được tăng cường, như “a” thành “ā”; “i” và “ī” thành “e”; “u” và “ū” thành “o”. Nhưng nếu nguyên âm đầu của từ gốc đã là “ā”, “e” hay đi với phụ âm kép thì không cần sự tăng cường.

1. Ṇa, ṇāna, ṇāyana được ghép sau một số danh từ riêng để chỉ dòng dõi.

Thí dụ:

Vasiṭṭha + ṇa = Vāsiṭṭha (thuộc dòng Vasiṭṭha).
Bhāradvāja + ṇa = Bhāradvāja (dòng Bhāradvāja).
Gotama + ṇa = Gotama (dòng Gotama).
Vasudeva + ṇa = Vasudeva (dòng họ Vasudeva).
Baladeva + ṇa = Bāladeva (dòng họ Ba-ladeva).
Kacca + ṇāna = Kaccāna (dòng họ Kacca).
Moggalla + ṇāna = Moggallāna (dòng Moggallāna).
Kacca + ṇāyana = Kaccāyana (dòng họ Kacca).
Moggalla + ṇāyana = Moggallāyana (dòng Moggalla).
Vaccha + ṇāyana = Vacchāyana (dòng họ Vaccha)…

2. Ṇava, ṇeyya, ṇera được ghép sau một vài danh từ để chỉ về con cháu.

Thí dụ:

Upagu + ṇava = Opagava (con của Upagu).
Paṇḍu + ṇava = Paṇḍava (con của Paṇḍu).
Maṇu + ṇava = Māṇava (con của Maṇu, thanh niên).
Kattikā + ṇeyya = Kattikeyya (con của Kattikā).
Bhagiṇī + ṇeyya = Bhāgiṇeyya (con của chị, cháu).
Rohinī + ṇeyya = Rohineyya (con của Rohinī).
Vinatā + ṇeyya = Vanateyya (con của Vinatā).
Vidhavā + ṇeyya = Vedhavera (con của goá phụ).
Samaṇa + ṇera = Sāmaṇera (con Sa-môn, Sa-di).

II- Tiếp vĩ ngữ chỉ đa dạng (anekattha) gồm có ālu, ima, iya, ka, ṇa, ṇika, tā, maya.

1. Ālu được ghép sau một vài danh từ để chỉ sự khuynh hướng hay sự đượm nhuần, tràn trề …

Thí dụ:

Abhijjhā + ālu = abhijjhālu (thói tham lam).
Dayā + ālu = dayālu (tính thương xót, lòng trắc ẩn).
Dhaja + ālu = dhajālu (đầy cờ phướn)…

2. Ima và iya được ghép sau một số danh từ để chỉ sự liên hệ, vị trí.

Thí dụ:

Anta + ima = antima (tận cùng, sau rốt).
Pacchā + ima = pacchima (tận cùng, phương Tây).
Putta + ima = puttima (có con trai).
Majjha + ima = majjhima (ở giữa, trung ương).
Heṭṭha + ima = heṭṭhima (phía dưới, dưới thấp).
Udara + iya = udariya (vật thực ở tỳ vị).
Jaṭā + iya = jaṭiya (người có tóc bện, vị khổ hạnh tóc bện).
Putta + iya = puttiya (có con trai, thuộc con trai).
Vagga + iya = vaggiya (thuộc phe nhóm, thuộc bọn).
Bodhipakkha + iya = bodhipakkhiya (thuộc đãng giác).
Loka + iya = lokiya (thuộc về thế gian, hiệp thế) …

3. a) Ka được ghép sau một số từ ngữ để chỉ ý nghĩa sự nhỏ bé, hèn hạ …

Thí dụ:

Ghaṭa (bình) + ka = ghaṭa ka (cái bình nhỏ).
Pīṭha (ghế) + ka = pīṭhaka (cái ghế nhỏ).
Putta (con trai) + ka = puttaka (con trai nhỏ).
Ludda (thợ săn) + ka = luddaka (thợ săn dã man).
Paṇḍita (hiền trí) + ka = paṇḍitaka (triết lý rởm, kẻ khoe chữ).
Paṇṇa (lá cây) + ka = paṇṇaka (lá cây).
Kumāra (cậu bé) + ka = kumāraka (cậu bé).

1. b) Ghép ka vào vẫn không thêm nghĩa.

Thí dụ:

Mudu (mềm mại) + ka = muduka (mềm mại).
Māṇava (thanh niên) + ka = māṇavaka (thanh niên)…

1. c) Ka còn được ghép vào các tính từ địa danh để chỉ ý nghĩa nơi sanh hay nơi sống.

Thí dụ:

Kusiṇāra + ka = Kosiṇāraka (sanh, sống tại Kusinārā).
Rājagaha + ka = Rājagahaka (sanh, sống tại Rājagaha) ...

1. d) Tình trạng phức hợp ngữ loại bahubbīhi, có những hình thức mang thành phần cuối là nữ tính kết thúc bằng “i”, “ī”, “u” hay “ū” như bahunadī, bahuvadhūv… sẽ được tiếp vĩ ngữ “ka” ghép sau cuối. Thí dụ:

Bahunadī + ka = bahunadika (nơi có nhiều sông).
Bahuvadhū + ka = bahuvadhuka (đa thê)…

Những từ ngữ hình thành với “ālu” như abhijjhālu, dayālu v.v… được tiếp vĩ ngữ “ka” ghép vào để hình thành trong ý nghĩa tính từ.

Thí dụ:

Abhijjhā + ka = abhijjhāluka (sự tham lam).
Dayālu + ka = dayāluka (sự thương xót)…

4. Ṇa được ghép sau một số danh từ để chỉ những ý nghĩa như sự xuất xứ, sự biết đến, sự thuộc về, sự nhuộm màu, thịt của vật … “Ṇ” của tiếp vĩ ngữ sẽ bị loại bỏ, và có thể làm tăng cường nguyên đầu của từ gốc.
5. a) Nơi chốn người nào đang sống hay được sinh ra

Thí dụ:

Nagara + ṇa = nāgara (người phố thị, thị dân).
Ura + ṇa = orasa (vật tự tạo, sự chính thống).
Mana + ṇa = mānasa (một ý tưởng, sự khởi tâm).
Sara + ṇa = sārasa (vật sinh trong hồ, hoa sen).

(Trong 3 thí dụ sau có xen “s“, vì từ gốc là những danh từ thuộc nhóm “mana”).

1. b) Nghĩa biết đến

Abhijjhā + ka = abhijjhāluka (sự tham lam).
Vyākaraṇa + ṇa = veyyākaraṇa (nhà văn phạm).
(vyā trong thí dụ, biến thành “veyyā”).

1. c) Nghĩa thuộc về

Purisa + ṇa = porisa (thuộc về con người).
Magadha + ṇa = Māgadha (thuộc xứ Magadha).
Kusināra + ṇa = Kosināra (thuộc thành Kusināra).
Rājagaha + ṇa = Rājagaha (thuộc thành Rājagaha).
Sugata + ṇa = sogata (thuộc về đức Phật).

1. d) Nghĩa nhuộm màu

Kasāva + ṇa = kāsāva (vải nhuộm nước chát, y cà-sa).
Nīla + ṇa = nīla (nhuộm màu xanh, có màu xanh).
Halidda + ṇa = hālidda (nhuộm màu nghệ).

1. e) Nghĩa thịt của vật

Mahisa + ṇa = māhisa (thịt trâu).
Sakuṇa + ṇa = sākuṇa (thịt chim).
Sukara + ṇa = sūkara (thịt heo) …

5. Ṇika được ghép sau một số danh từ để chỉ ý nghĩa như là sự trộn lẫn, bận rộn, phương tiện sống, phương tiện đi, liên hệ đến, chơi nhạc khí, buôn bán, mang vác, sống ở, học hỏi, được thi hành v.v… tùy theo nghĩa mới. “Ṇ” của tiếp vĩ ngữ sẽ bị loại bỏ, và có thể làm tăng cường nguyên âm đầu của từ gốc.
6. a) Nghĩa trộn lẫn

Ghaṭa + ṇika = ghātika (có trộn bơ).
Loṇa + ṇika = loṇika (có trộn muối) …

1. b) Nghĩa bận rộn công việc

Nāvā + ṇika = nāvika (người làm việc trên tàu, thủy thủ).
Sakaṭa + ṇika = sākaṭika (người làm trong xe, tài xế, phụ xế)…

1. c) Phương tiện sống

Nāvā + ṇika = nāvika (người làm việc trên tàu: thủy thủ).
Balisa + ṇika = bālisika (người sống nhờ lưỡi câu: ngư ông).
Vetana + ṇika = vetanika (người sống nhờ tiền thuê: công nhân) …

1. d) Nghĩa phương tiện đi

Pada + ṇika = pādika (người đi bộ, bộ hành).
Ratha + ṇika = rāthika (người đi xe)…

1. e) Nghĩa liên hệ đến hay sở hữu

Raṭṭha + ṇika = raṭṭhika (thuộc về xứ sở)…
Loka + ṇika = lokika (thuộc về thế gian)…
Saṅgha + ṇika = saṅghika (thuộc của Tăng).
Samudda + ṇika = sāmuddika (thuộc về biển).
Sārīra + ṇika = sārīrika (thuộc về thân)…

1. f) Nghĩa chơi nhạc khí

Vaṃsa + ṇika = vaṃsika (người thổi sáo).
Viṇā + ṇika = veṇika (người gảy đàn)…

1. g) Nghĩa buôn bán

Taṇḍula + ṇika = taṇḍulika (người buôn bán gạo).
Tela + ṇika = telika (người bán dầu).
Sūkara + ṇika = sukarika (người bán heo)…

1. h) Nghĩa mang vác

Khandha + ṇika = khadhika (người mang trên vai, người gánh)…
Sīsa + ṇika = sīsika (người đội đầu)…

1. i) Nghĩa sanh sống ở

Magadha + ṇika = Māgadhika (người sanh ở Magadha).
Arañña + ṇika = āraññika (người sống ở rừng).
Apāya + ṇika = āpāyika (sinh ở khổ thú).

1. j) Nghĩa học hỏi

Takka + ṇika = takkika (người học lý luận).
Vinaya + ṇika = venayika (người học luật).
Suttanta + ṇika = suttantika (người học kinh).

1. k) Nghĩa được thi hành

Kāya + ṇika = kāyika (do thân tạo ra).
Mana + ṇika = mānasika (do ý tạo).
Vaca + ṇika = vācasika (do khẩu tạo)…

Hai thí dụ sau, vì từ gốc thuộc nhóm “mana”, nên khi ghép hợp với tiếp vĩ ngữ có xen phụ âm “s” vào).

1. l) Nghĩa dính dấp

Dvāra + ṇika = dovārika (người giữ cửa).
Bhaṇḍāgāra + ṇika = bhaṇḍāgārika (người giữ kho).

6. Ta được ghép sau một vài danh từ để chỉ một tổng hợp. Những danh từ chuyển hóa ngữ hình thức này luôn luôn là nữ tính (itthiliṅga); và nên hiểu rằng mặc dầu ý nghĩa là một tổng hợp, nhưng những danh từ tổng hợp này vẫn được sử dụng chia theo số ít hoặc số nhiều.

Thí dụ:

Gāma + tā = gāmatā (vùng làng mạc).
Jana + tā = janatā (quần chúng, dân chúng).
Deva + tā = devatā (chư thiên, thiên chúng).

7. Maya được ghép sau một số danh từ để hình thành những tính từ chỉ nghĩa “làm bằng”, “phát sanh do” …

Thí dụ:

Dāru + maya = dārumaya (làm bằng gỗ).
Mattika + maya = mattikamaya (làm bằng đất sét).
Mama + maya = manomaya (do ý tạo, bằng ý).
Rajata + maya = rajatamaya (bằng bạc).
Suvaṇṇa +maya = suvaṇṇamaya (làm bằng vàng)…

“Mana” và những danh từ đi cùng, khi ở trong một hợp từ, tức là ghép với chữ khác, thì tận cùng của chúng mang dạng là “o” nếu từ đứng sau có dẫn đầu là phụ âm).

C- Tiếp vĩ ngữ chỉ sở hữu (atthyattha) gồm có: ava, ala, ika, ila, ī, vī, ssī, vantu, a, mantu, tana, tara, tama.

1. Ava, ala, ika, ila, ī, vī, ssī, được ghép vào các danh từ khác nhau để chỉ sự sở hữu hay phú bẩm.

Thí dụ:

“AVA“

Kesa + ava = kesava (có nhiều tóc).

“ALA“

Vācā + ala = vācala (lắm lời, có nhiều lời).

“IKA“

Gaṇa + ika = gaṇika (có đồ chúng).
Daṇḍa + ika = daṇḍika (có gậy).
Chatta + ika = chattika (có cầm dù lọng).
Mālā + ika = mālika (có tràng hoa).
Jaṭā + ila = jaṭila (có tóc bện, vị khổ hạnh).
Tuṇḍu + ila = tuṇḍika (có mỏ hay mõm).
Pheṇa + ila = pheṇila (sủi bọt, xà phòng).

 “Ī“

Kuṭṭha + ī = kuṭṭhī (người có bệnh cùi).
Danta + ī = dantī (vật có ngà, con voi).
Bhoga + ī = bhogī (kẻ giàu có, con rắn).
Manta + ī = mantī (có khiếu chính trị, vị bộ trưởng).
Mālā + ī = mālī (có vòng hoa, người có vòng hoa).
Vamma + ī = vammī (có khí giới, chiến sĩ).

 “I“

Māyā + ika = mālika (có tài ảo thuật múa rối, nhà ảo thuật).
Medhā + vī = mdhāvī (có tri thức, bậc minh triết).

“SSĪ“

Tapa + ssī = tapassī (có hạnh thiêu đốt, vị khổ hạnh).
Teja + ssī = tejassī (có quyền lực, có sự chói sáng).
Yasa + ssī = yasassī (có danh tiếng, danh sĩ)…

Những danh từ có tiếp vĩ ngữ “ī”, “vī” và “ssī” sẽ mang hình thức nữ tính bằng cách thêm vào một tiếp vĩ ngữ là “inī”.

Thí dụ:

Tapassinī (vị nữ khổ hạnh), mantinī (nữ bộ trưởng), malinī (người nữ có tràng hoa), medhavinī (vị nữ minh triết) …

2. Vantu và mantu được ghép vào một số danh từ để lập nên những sở hữu tính từ, (“vantu” chỉ ghép sau những danh từ tận cùng bằng “a” hay “ā”; “mantu” chỉ ghép sau những danh từ tận cùng bằng “i”, “ī”, “u”, “ū”).

Thí dụ:

Guṇa + vantu = guṇavantu (có ân đức, người hữu ân).
Dhana + vantu = dhanavantu (có tài sản, người giàu có).
Paññā + vantu = paññavantu (có trí tuệ, bậc hữu trí).
Bhaga + vantu = bhagavantu (có sự may mắn, Ðức Thế Tôn).
Buddhi + mantu = buddhimantu (có sự giác ngộ, bậc Giác Giả).
Sirī+ mantu = sirīmantu (có sự vẻ vang, người vinh hiển).
Bhānu + mantu = bhānumantu (có ánh sáng, mặt trời).
Bandhu + mantu = bandhumantu (có bà con, người có đông quyến thuộc).
Āyu + mantu = āyasmantu (có tuổi, bậc trưởng thượng)…

(Hình thức āyasmantu là trường hợp ngoại lệ “āyu + mantu = āyusmantu” rồi mới thành āyasmantu).

Nói rằng đây là những hình thức tính từ; thật ra chúng cũng có thể là danh từ, khi chúng đứng độc lập và thay thế danh từ diễn đạt.

Mặt khác để lập nên hình thức nữ tính của những tính từ dạng tiếp vĩ ngữ “vantu” và “mantu” này, người ta thêm “ī” vào tận cùng của chúng.

Thí dụ:

Guṇavantu + ī = guṇavantī (người nữ ân đức).
Dhanavantu + ī = dhanavantī (nữ phú gia).
Satimantu + ī = satimantī (nữ niệm giả).

Ðôi khi không những “u” mà cả “n” của “vantu”, và “mantu” cũng bị bỏ.

Guṇavantu + ī = guṇavatī (nữ ân đức).
Dhanavantu + ī = dhanavatī (nữ phú gia).
Buddhimantu + ī = buddhimatī (nữ giác giả) …

Xin xem thêm những hình thức tính từ dạng “vantu”, “mantu” cùng phương thức dùng của chúng ở chương II, phần tính từ.

3. A được ghép sau một vài danh từ để chỉ nghĩa tính chất hay bản năng.

Thí dụ:

Pañña + a = pañña (có trí tuệ).
Pāpa + a = pāpa (có tội lỗi).
Saddhā + a = saddha (có đức tin, tín đồ)…

4. Tana được ghép vào một vài bất biến từ để hình thành những tính từ chỉ thời gian.

Thí dụ:

Ajja + tana = ajjatana (thuộc về hôm nay).
Sve + tana = svātana (thuộc về ngày mai).
Hīyo + tana = hīyattana (thuộc hôm qua).
Purā + tana = purātana (thuộc ngày trước).
Sanaṃ + tana = sanantana (xưa cũ, cổ thời).
(“sve” đổi thành “svā”, và “hiyo” đổi thành “hīyat” trước tiếp vĩ ngữ “tana”)…

5. Tara được ghép sau những tính từ để hình thành những tính từ so sánh hơn, “tama” thì để lập nên những tính từ so sánh tột.

Thí dụ:

1. a) Pāpa (tội lỗi).

 => Pāpatara (tội lỗi hơn).
 => Pāpatama (rất tội lỗi, tội lỗi quá).

1. b) Sundara (tốt).

 => Sundaratara (tốt hơn).
 => Sundaratama (quá tốt, rất tốt).

1. c) Kāḷa (màu đen).

 => Kāḷatara (đen hơn).
 => Kāḷatama (đen quá, rất đen).

D- Tiếp vĩ ngữ chỉ số bậc (saṅkhyattha) gồm có ma, ttha, tiya, ṭṭha, ṇa, ka, ī.

1. Ma được ghép sau phần lớn số đếm để hình thành những tính từ số thứ tự.

Thí dụ:

Pañca + ma = pañcama (thứ năm).
Satta + ma = sattama (thứ bảy).
Aṭṭha + ma = aṭṭhama (thứ tám).
Nava + ma = navama (thứ chín).
Dasa + ma = dasama (thứ mười).
Vīsati + ma = vīsatima (thứ hai mươi).
Tiṃsati + ma = tiṃsatima (thứ ba mươi).
Sata + ma = satama (thứ 100)…
(Những tính từ số thứ tự này sẽ mang hình thức nữ tính bằng cách đổi dạng tận cùng là “ā”. Như pañcamā, sattamā v.v…)

2. Ttha chỉ được ghép vào “catu” (số 4, bốn) để hình thành số thứ tự:

Catu + ttha = catuttha (thứ tư).
(Ở hình thức nữ tính sẽ là catutthā).

3. Tiya được ghép sau hai số đếm “dvi” (2, hai) và “ti” (3, ba) để hình thành tính từ số thứ tự. Trường hợp này “dvi” đổi thành “du”, và “ti” đổi thành “ta”.

Thí dụ:

Dvi + tiya = dutiya (thứ hai).
Ti + tiya = tatiya (thứ ba).
(Ở hình thức nữ tính sẽ là dutiyā, tatuyā).

4. Ṭṭha chỉ được ghép sau số đếm “cha” (6, sáu) để hình thành số thứ tự:

Cha + ṭṭha = chaṭṭha (thứ sáu).
(Ở hình thức nữ tính sẽ là chaṭṭhā).

5. Ṇa đôi khi được ghép với một vài số đếm để hình thành những danh từ tổng hợp.

Thí dụ:

Dvi + ṇa = dvaya (một đôi)
Ti + ṇa = taya (bộ ba) …
(Ở đây “i” tăng cường thành “e” và “e” biến thành “aya”; “ṇ” của tiếp vĩ ngữ sẽ bị bỏ).

6. Ka cũng được ghép sau những số đếm để hình thành những danh từ tổng hợp chỉ số lượng.

Thí dụ:

Eka + ka = ekaka (độc nhất, đơn độc).
Dvi + ka = dvika, duka (một đôi, bộ hai).
Ti + ka = tika (bộ ba).
Catu + ka = catuka (bộ bốn).
Pañca + ka = pañcaka (ngũ bộ, bộ năm).
Dasa + ka = dasaka (bộ mười).
Sata + ka = sataka (nhóm trăm)…

7. Ī được ghép vào những số đếm để hình thành ngày âm lịch.

Thí dụ:

Ekādasa + ī = ekādasī (ngày11).
Dvādasa + ī = dvādasī (ngày12).
Terasa + ī = terasī (ngày13).
Cātuddasa + ī = cātuddasī (ngày14).
Pañcadasa + ī = pañcadasī (ngày15).
Paṇṇarasa + ī = paṇṇarasī (ngày rằm, 15).
Soḷasa + ī = soḷasī (ngày 16)…

Ī còn được ghép vào tận cùng của những số thứ tự để hình thành những tính từ nữ tính chỉ thứ bậc.

Thí dụ:

Catuttha + ī = catutthī (cách thứ tư).
Pañcama + ī = pañcamī (cách thứ năm).
Chaṭṭtha + ī = chaṭṭhī (cách thứ sáu).
Sattama + ī = sattamī (cách thứ bảy).
Aṭṭhama + ī = aṭṭhamī (cách thứ tám).
Navama + ī = navamī (cách thứ chín).
Dasama + ī = dasamī (cách thứ mười)…

Ngoài ra, tiếp vĩ ngữ “ī” còn được ghép sau một số từ ngữ để chỉ hình thức nữ tính,

Thí dụ:

Gotamī + ī = Gotamī (người nữ dòng Gotama).
Māṇava + ī = māṇavī (thanh nữ).
Nāvikā + ī = nāvikī (nữ thủy thủ).
Bhāgineyya + ī = bhāgineyyī (cháu gái, con chị)
Sāmaṇera + ī = sāmaṇerī (vị Sa-di ni) …

Toát yếu:

Tổng quát thứ chuyển hóa ngữ lập nên những danh từ, tính từ có ý nghĩa hàm xúc bao quát.

Tổng quát thứ chuyển hóa ngữ gồm có 4 trường hợp tiếp vĩ ngữ là:

1- Tiếp vĩ ngữ chỉ dòng dõi, như ṇa, ṇāna, ṇāyana, ṇava, ṇeyya, ṇera.
2- Tiếp vĩ ngữ chỉ đa dạng (anekattha), như ālu, ima, iya, ka, ṇa, ṇika, tā, maya.
3- Tiếp vĩ ngữ chỉ sở hữu (attyattha), như ava, ala, ika, ila, ī, vī, ssī, vantu, mantu, tana, tara, tama.
4- Tiếp vĩ ngữ chỉ số bậc (saṅkhyattha), như ma, ttha, tiya, ṭṭha, ṇa, ka, ī.

Các dạng tiếp vĩ ngữ có “ṇ” dẫn đầu thì phụ âm “ṇ” ấy phải bị bỏ khi ghép hợp và có thể làm tăng cường nguyên âm đầu của từ gốc.

TÌNH TRẠNG THỨ CHUYỂN HÓA NGỮ
(BHĀVATADDHITA)

Loại thứ hai này chỉ có một trường hợp tiếp vĩ ngữ. Gồm có 6 dạng tiếp vĩ ngữ là tā, tta, ttana, ṇa, ṇya vā ṇeyya.

Những tiếp vĩ ngữ này được ghép sau một số danh từ hay tính từ để chỉ trạng thái hay bản chất hoặc tính cách sự vật.

Sau đây là những thí dụ về loại thứ chuyển hóa ngữ:

1. Tiếp vĩ ngữ “tā”

Lahu + tā = lahutā (cách nhẹ nhàng).
Sūra + tā = sūratā (tính chất anh hùng).
Seṭṭha + tā = seṭṭhatā (sự ưu việt).
Hīna + tā = hīnatā (sự tầm thường).

2. Tiếp vĩ ngữ “tta”

Bahussuta + tta = bahussutatta (sự đa văn).
Manussa + tta = manussatta (nhân tính).
Yācaka + tta = yācakatta (tình trạng ăn xin).

3. Tiếp vĩ ngữ “ttana”

Jāyā + ttana = jāyattana (thái độ người vợ).
Puthujjana + ttana = puthujjanattana (tính phàm phu).

4. Tiếp vĩ ngữ “ṇa”

Paṭu + ṇa = pātava (sự thiện xảo).
Garu + ṇa = gārava (sự nghiêm trọng, tôn kính).

5. Tiếp vĩ ngữ “ṇya”

Aroga + ṇya = ārogya (tình trạng vô bệnh).
Dubbala + ṇya = dubbalya (sự yếu đuối).
(“ṇ” của tiếp vĩ ngữ ṇa và ṇya sẽ bị loại bỏ và có thể làm tăng cường nguyên âm đầu của từ gốc) …

Mặt khác, đối với tiếp vĩ ngữ “ṇya”, khi “ṇ” bị bỏ thì trong vài trường hợp “y” bị đồng hóa với phụ âm cuối của từ gốc; hoặc đôi khi “y” sẽ cùng với phụ âm cuối của từ gốc bị biến dạng.

Thí dụ:

Trường hợp đồng hóa

Kusala + ṇya = kosalya => kosalla (sự khôn khéo).
Vipula + ṇya = vepulya => vepulla (sự rộng lớn).
Bhisaja + ṇya = bhesajya => bhesajja (chữa bệnh).
Rāja + ṇya = rājya => rajja (vương quốc, quốc độ).
Sumana + ṇya = somanasya => somanassa (sự vui vẻ, thỏa lòng, hỷ).

Trường hợp biến dạng:

Adhipati + ṇya = ādhipatya => ādhipacca (sự cai trị, chủ tể).
Paṇḍita + ṇya = paṇḍitya => paṇḍica (sự thông thái, minh mẫn).
Bahusuta + ṇya = bāhusutya => bāhusacca (sự đa văn, nghe nhiều). Chữ “u” trong suta được đổi thành “a”.
Suhada + ṇya = sohadya => sohajja (sự thân mật).
Gilāna + ṇya = geḷāṇya => gelañña (sự bệnh hoạn).
Nipuṇa + ṇya = nepunya => nepuñña (sự kinh nghiệm)…

6. Tiếp vĩ ngữ “ịeyya”

Adhipati + ṇeyya = ādhipateyya (sự làm chủ).
Patha + ṇeyya = pātheyya (lương thực đi đường).
Saṭha + ṇeyya = sātheyya (sự gian lận)…
(“ṇ” của tiếp vĩ ngữ ṇeyya cũng bị loại bỏ, và có thể làm tăng cường nguyên âm đầu của từ gốc).

Chú ý:

Những chuyển hóa ngữ hình thành với tiếp vĩ ngữ tā là hình thức nữ tính; các chuyển hóa ngữ hình thành với tiếp vĩ ngữ tta, ttana, ṇya, ṇeyya là hình thức trung tính; những chuyển hóa ngữ hình thành với tiếp vĩ ngữ ṇa là hình thức nam tính.

Ðôi khi một chữ được hình thành với 3 dạng tiếp vĩ ngữ tùy theo tính, nhưng ý nghĩa không thay đổi.

Thí dụ:

Paṭu (khéo léo), garu (nặng nề).
Pāṭava, gārava (nam tính).
Pāṭutā garutā (nữ tính) .
Patutta, garuttava (trung tính) …

Toát yếu:

Tình trạng thứ chuyển hóa ngữ là sự hình thành những từ ngữ có ý nghĩa chỉ trạng thái hay tính chất của sự vật.

Loại này chỉ có một trường hợp tiếp vĩ ngữ gồm 6 dạng là tā, tta, ttana, ṇa, ṇya, vā ṇeyya.

Ba tiếp vĩ ngữ là ṇa, ṇya vā ṇeyya khi ghép hợp, “ṇ” sẽ bị loại bỏ và có thể làm tăng cường nguyên âm đầu của ngữ căn.

BẤT BIẾN THỨ CHUYỂN HÓA NGỮ
(AVYAYATADDHITA)

Loại chuyển hóa ngữ thứ ba này gồm có những tiếp vĩ ngữ để lập nên các bất biến từ như trạng từ v.v…

Các từ ngữ chuyển hóa thuộc hình thức này không có biến cách văn phạm nên được gọi là bất biến thứ chuyển hóa ngữ.

Dạng tiếp vĩ ngữ của loại này gồm có kkhat-tuṃ, to, so, thaṃ, thā, dhā, tha, tra, dha, dhi, va, ha, haṃ, hiṃ, hiñcanaṃ, jja, jju, dā, dāni, dācanaṃ, dhunā, rahi.

Ngoại trừ kkhattuṃ, to, so; còn lại thì mỗi dạng tiếp vĩ ngữ chỉ dùng ghép với một số từ ngữ giới hạn, chứ không ghép được với tất cả.

Mặt khác, các đại danh từ như “ima”, “ka” … khi có tiếp vĩ ngữ ghép hợp thì thường biến dạng khác.

Sau đây là những thí dụ về các hình thức thứ chuyển hóa ngữ loại này:

1. Kkhattuṃ được ghép sau những số lượng tính từ để hình thành những trạng từ cấp số nhân.

Thí dụ:

Eka + kkhattuṃ = ekakkhattuṃ (một lần).
Dvi + kkhattuṃ = dvikkhattuṃ (hai lần).
Ti + kkhattuṃ = tikkhattuṃ (ba lần).
Dvi + ti + kkhattuṃ = dvittikkhattuṃ (đôi ba lần).
Catu + kkhattuṃ = catukkhattuṃ (bốn lần).
Pañca + kkhattuṃ = pañcakkhattuṃ (năm lần).
Cha + kkhattuṃ = cakkhattuṃ (sáu lần).
Dasa + kkhattuṃ = dasakkhattuṃ (mười lần).
Sata + kkhattuṃ = satakkhattuṃ (100 lần).
Sahassa + kkhattuṃ = sahassakkhattuṃ (1000 lần).
Bahu + kkhattuṃ = Bahukkhattuṃ (nhiều lần).

2. To được ghép vào các danh từ, tính từ và đại danh từ để hình thành những bất biến từ có ý nghĩa tương đương sở dụng cách (tatiyavibhatti) hay xuất xứ cách (pañcamīvibhatti) của danh từ.

Thí dụ:

1. a) Ghép với danh từ

Gāma + to = gāmato (từ khu làng, phía làng).
Pitu + to = pitito (bên cha).
Mātu + to = mātito (bên mẹ).
Vitthāra + to = vitthārato (theo cách rộng rãi).
Visesa + tu = visesato (một cách rõ rệt, đặc biệt).
Saṅkhepa + to = saṅkhepato (theo cách tóm tắt)…

1. b) Ghép với tính từ

Adhara + to = addharato (từ phía tối)
Eka + to = ekato (đồng nhau, cùng chung, một phía)
Uttara + to = uttarato (phía trên, trước).
Dakkhiṇa + to = dakkhiṇato (phía nam, phía hữu).
Vāma + to = vāmato (phía trái, bề trái)…

1. c) Ghép với đại danh từ

Aññatara + to = aññatarato (từ cái đó).
Añña + to = aññato (từ cái khác).
Attha + to = atthato (có nghĩa là, bằng sự là).
Apara + to = aparato (phía bên kia).
Amu + to = amuto (phía đằng này).
Itara + to = itarato (từ cái khác nữa).
Ima + to = ito (từ đây, phía này).
Ubha + to = ubhato (theo cả hai).
Eta + to = eto, ato (từ đó, phía nọ).
Katara + to = katarato (từ cái nào đây).
Kato + to = kuto (từ đâu).
Ta + to = tato (từ đấy, từ đó, do đó).
Paccha + to = pacchato (phía sau).
Para + to = parato (đằng khác).
Pura + to = purato (phía trước).
Ya + to = yato (từ chỗ nào, bởi đâu, từ khi).
Sabba + to = sabbato (từ tất cả, hết thảy)…

3. So được ghép sau một số từ để hình thành những trạng từ có nghĩa phân phối …

Thí dụ:

Ṭhāna + so = thānaso (tùy mỗi nơi, tùy địa vị).
Pañca + so = pañcaso (từng năm cái một).
Pada + so = padaso (từng câu một).
Bahu + so = bahuso (hầu hết, đa số).
Yoni + so = yoniso (theo cách khéo léo).
Sabba + so = sabbaso (theo mọi cách)…

4. Thaṃ, thā được ghép sau một số đại danh từ để hình thành những trạng từ chỉ ý định.

Thí dụ:

Ima + thaṃ = itthaṃ (thế này).
Ka + thaṃ = kathaṃ (thế nào, làm sao?).
Añña + thā = aññathā (bằng cách khác).
Ubhaya + thā = ubhayathā (bằng cả hai).
Ta + thā = tathā (như thế ấy).
Ya + thā = yathā (như thế nào, theo như).
Sabba + thā = Sabbathā (bằng mọi cách) …

5. Dhā được ghép sau một số tính từ để hình thành những trạng từ chỉ cách thức, mức độ.

Thí dụ:

Kati + dhā = katidhā (bằng bao nhiêu cách).
Dasa + dhā = dasadhā (theo mười cách).
Pañca + dhā = pañcadhā (theo năm cách).
Bahu + dhā = bahudhā (theo nhiều cách).
Sata + dhā = satadhā (theo 100 kiểu cách)…

6. Ttha, tra, dha, dhi, va, ha, haṃ, hiṃ, hiñcanaṃ được ghép sau một số ít đại danh từ đặc biệt để lập nên những trạng từ chỉ nơi chốn.

Thí dụ:

Añña + ttha = aññattha (ở nơi khác, chỗ khác)
Añña + tra = aññatra (ở nơi khác, chỗ khác )
Ima + ttha = ettha (ở đây, chỗ này).
Ima + tra = atra (ở đây, chỗ này).
Ta + ttha = tattha (ở đấy, tại đấy).
Ta + tra = tatra (ở đấy, tại đấy).
Ya + ttha = yattha (ở nơi nào, bất cứ đâu).
Ya + tra = yatra (ở nơi nào, bất cứ đâu).
Sabba + tha = sabbattha (khắp chỗ mọi nơi).
Sabba + tra = sabbatra (khắp chỗ mọi nơi)
Sabba + dhi = sabbadhi (khắp chỗ mọi nơi)
Ima + dha = idha ( ở đây, ở đời này).
Ima + ha = iha (ở đây, ở đời này).
Ka + va = kva (ở đâu?).
Ka + haṃ = kahaṃ (ở đâu?).
Ka + hiṃ = kuhiṃ (ở đâu?).
Ka + hiñcanaṃ = kuhiñcanaṃ (ở đâu?).
Ka + ttha = kattha (ở đâu?).
Ka + tra = kutra (ở đâu?) …

7. Jja, jju, dā, dāni, dācanaṃ, dhunā, rahi được ghép sau một vài đại danh từ để lập nên những trạng từ chỉ thời gian.

Thí dụ:

Ima + jja = ajja (hôm nay).
Para + jju = parajju (trong ngày khác).
Apara+ jju = aparajju (hôm sau nữa).
Eka + dā = ekadā (một thuở, một lần nọ).
Ka + dā = kadā (khi nào), kadàci (đôi khi, một lúc nào).
Ta + dā = tadā (khi ấy, lúc bấy giờ).
Ya + dā = yadā (khi nào, lúc mà).
Sabba + dā = sabbadā (luôn luôn).
Ima + dāni = idāni (nay, bây giờ, hiện tại).
Ka + dācanaṃ = kudācanaṃ (đôi khi).
Na + kudācanaṃ (không khi nào).
Ima + dhunā = adhunā (mới đây, vừa rồi).
Eta + rani = etarani (hiện thời, hiện nay…)

Toát yếu:

Bất biến thứ chuyển hóa ngữ là phép chuyển hóa từ ngữ lập nên các bất biến từ như trạng từ v.v… những tiếng bất biến từ chuyển hóa này không có biến cách văn phạm.

Loại này gồm có 22 dạng tiếp vĩ ngữ là kkhattuṃ, to, so, thaṃ, thā, dhā, ttha, tra, dha, dhi, va, ha, haṃ, hiṃ, hiñcanaṃ, jja, jju, dā, dāni, dācanaṃ, dhunā, rahi.

Có những tiếp vĩ ngữ chỉ dùng ghép với một hoặc một vài từ ngữ đặc biệt; cũng có một số tiếp vĩ ngữ chỉ được dùng ghép với đại danh từ hoặc với tính từ.

Những tiếng đại danh từ như ima, ka … thường bị đổi dạng trước tiếp vĩ ngữ.

* * *

BÀI ÔN TẬP CHƯƠNG VII

A- Câu hỏi lý thuyết

I- Trả lời các câu hỏi sau:

1. Thứ chuyển hóa ngữ (taddhita) khác với sơ chuyển hóa ngữ (kiṭaka) như thế nào?
2. Thứ chuyển hóa ngữ (taddhita) với phức hợp ngữ (samāsa) có khác nhau không?
3. Có bao nhiêu loại thứ chuyển hóa ngữ?
4. Ý nghĩa mỗi loại thứ chuyển hóa ngữ ấy ra sao?
5. Các thứ chuyển hóa ngữ có phải là những thành phần danh tự loại (nāmasabda) trong tiếng Pāli chăng?

II- câu hỏi trắc nghiệm:

1. Các tiếp vĩ ngữ loại bất biến thứ chuyển hóa ngữ luôn luôn dùng ghép với các tiếng đại danh từ.

=> Ðúng => Sai

2. Các tiếng danh từ khi bị chuyển hóa ngữ thì luôn luôn trở thành những tính từ.

=> Ðúng => Sai

B- Bài tập dịch

I- Dịch câu tiếng Pāli ra tiếng Việt và nhận xét cách chuyển hóa ngữ:

1. Ayaṃ māṇavo mayi manaṃ pasādetvā kālaṅ-katvā tāvatiṃsadevaloke (1) tiṃsayojanike (2) kama-navimāne (3) nibattissati.
2. Ekūnatiṃsavasso bodhisatto attano ekaṃ eva puttaṃ sabbasampattiñca pahāya gantvā kāsāva-nivaṭṭho (4) mattikāpattaṃ ādāya aññahi dinnā-hārena jīvikaṃ kappesi (5).
3. Bhaṇḍāgāriko raññā dhanaṃ labhitvā ma-hantaṃ pāsādaṃ kāretvā dvāre dovārikaṃ ṭhapetvā uparipāsādagato (6) kāyikamānasikaṃ sukhaṃ vin-dati.
4. Māṇava, ahaṃ te suvaṇṇamayaṃ vā maṇi mayaṃ vā ratanamayaṃ vā lohamayaṃ (7) vā cak-kayugaṃ (8) dassāmī’ti brāhmaṇo vadi.
5. Dalāyu bhagavā mahājanataṃ anukampanto sabbadā ekattha avasitvā tattha tattha vicaranto (9) nandiṭṭhikaṃ (10) dhammaṃ desesi.
6. Assosuṃ kho Vesālikā Licchavī bhagavā kira koṭigāmaṃ anuppatto’ ti Athakho Vesālikā Licchavī bhadrāni (11) yānāni (12) yojāpetvā Vesālikā nīyiṃ-su Bhagavantaṃ dassanāya.
7. Tena kho pana samayena Rājagahikassa seṭṭhissa sattavassiko sīsābādho (13) ahosi. Bahū ma-hantā disāpāmokkhā (14) vejjā āgantvā n’ āsakkhiṃsu (15) arogaṃ kātuṃ.
8. Athakho Jīvako Komārabhacco seṭṭhiṃ gaha-patiṃ mañcake nipājjāpetvā (16) mañcakena samban-dhitvā sīsacchaviṃ phāletvā (17) … dve pāṇake nīharitvā janassa dassesi.
9. N’eva kho asakkhi Vāseṭṭho mānavo Bhāra-dvājaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ (18) na pana asakkhi Bhāradvājo māṇavo pi Vāseṭṭhaṃ mānavaṃ sañ-ñāpetuṃ.
10. Mayhaṃ bhāgineyyo imassa rajjassa sāmiko’ va dhītaraṃ etass’ eva detvā abhisekaṃ (19) assa karissāmīti.
11. Atīte Bārāṇasiyaṃ Brāmadatte rajjaṃ kā-rente (20) Bodhisatto bhātikasatassa kaṇiṭṭho (21) ahosi.
12. Bārāṇasiyaṃ yoso nāma kulaputto seṭṭhi-putto sukhumālo (22) hoti tassa tayo pāsādā honti eko hemantiko (23) eko gimhiko eko vassiko.
13. Āyasmā Ānandatthero Bhagavato sāvakesu bāhusaccena paṇḍiccena ca aggo ahosi.
14. Eogī vejjena dinnabhesajjaṃ (24) upasevitvā (25) ārogyaṃ paṭilabhitvā attano somanassaṃ pakā-sesi.
15. Adhanānaṃ (26) dhane anamuppadiyamāne (27) dāḷiddiyaṃ (28) Vepullaṃ agamāsi dāḷiddiye Vepullaṃ gate adinnādānaṃ Vepullaṃ agamāsi.

II- Dịch câu tiếng Việt sang tiếng Pāli:

1. Lúc bấy giờ, Tôn giả Ānanda đã báo tin (29) đến các người Malla, thị dân Kusināra (30) rằng: “Này các vị Vāseṭṭha, hôm nay vào canh (31) cuối của đêm, đức Như Lai sẽ diệt độ (32)”.
2. Trưởng lão Mahāmaggallāna, vị ưu thắng (33) trong các vị có thần thông đã diệt độ (34) trước sự diệt độ(35) của đức Thế Tôn.
3. Ðức vua Bimbisāra, vị lãnh tụ (36) người Magadha đã nghe rằng: “Ðích thật, Sa-môn Gotama, vị Thích tử đã xuất gia từ tộc Thích Ca (37), đã ngự đến Rājagaha“.
4. Ðức vua Bimbisāra xứ Magadha đứng trên sân thượng (38) tòa cung điện của mình, khi thấy những thị dân đi theo đức Bồ Tát đang khất thực (39), bèn hỏi rằng: “Việc gì đó?”
5. Thế rồi, các người cận sự (40) dân sinh Pātaligāma, sau khi rửa (41) chân, bèn đi vào ngôi phước xá (42)rồi ngồi xuống đối diện phía tây (43) dựa (44) tường phía đông, có trước mặt (45) là đức Thế Tôn.
6. Trong lúc ấy bảy mươi bốn ngàn vị khổ hạnh tóc rối (46) sau khi mang lấy những trái và không phải trái (47) có chất bổ thượng vị, bèn đi đến nơi vị giáo thọ sư của họ.
7. Một lúc nọ, Trưởng lão Mahākassapa bị chứng bệnh hành hạ (48), Ngài đã trú tại hang động Pipphali, ở không xa (49) Rājagaha.
8. Tâu đại vương, Sa-môn quả (50) thiết thực (51) này thù thắng hơn (52), thanh lương hơn (53) đối với các Sa môn quả thiết thực trước.
9. Người thanh nữ minh triết khi được làm kiếp người vốn khó được (54) bèn tích tựu nhiều việc phước.
10. Cái mũi của nó khi hắt hơi (55) bị va nhằm (56) bề lưỡi (57) của thanh gươm, đã bị đứt ra làm hai.
11. Vị ấy an trú sau khi biến mãn (58) một phương với tâm câu hữu từ (59); cũng thế, phương thứ hai; cũng thế, phương thứ ba; cũng thế, phương thứ tư.
12. Bắt đầu từ đó (60), họ nói rằng những nơi nào (61) có các vị Sa-môn, Bà-la-môn trí thức, thì tại những nơi ấy (62), họ đi đến và tạo ra cuộc đàm luận (63).
13. Những người học trò khôn ngoan, khi biểu lộ (64) sự kính trọng đối với các vị thầy dạy, thì họ đạt được sự tinh xảo (65) trong các học nghệ sai khác (66).
14. Ðức Thế Tôn đắp y (67) cầm bát đi với chư Tỳ kheo đến giảng đường (68) rồi rửa chân bước vào giảng đường và đã ngồi trên chỗ ngồi được soạn sẵn ngang chính giữa đối diện phía đông (69).
15. Người bán dầu (70) đã đánh người gác cổng _{của người buôn gạo (71) bằng một khí giới (72) bằng sắt.}

Chú thích từ vựng:

(1) Tāvatiṃsadevaloka: cõi trời Ðao lợi (nam).
(2) Tiṃsayojanika: rộng lối 30 do-tuần (tt).
(3) Kanakavimāna: tòa kim ốc (trung).
(4) Kāsāvanivaṭṭha: vận mặc y ca-sa (tt).
(5) Kappeti: dùng với jīvikaṃ có nghĩa là đã tìm kế sinh sống, lập kế sinh nhai (đt)
(6) Uparipāsādagata: ngự trên lầu thượng (tt).
(7) Lohamaya: làm bằng đồng (tt).
(8) Cakkayugaṃ: một cặp bánh xe (trung)
(9) Vicaranta: của vicarati, trải đi, du hành (htpt)
(10) Sadiṭṭhika: thiết thực, hiện thực (tt).
(11) Bhadra: tuyệt hảo, tốt xinh (tt).
(12) Yāva: xe cộ, cỗ xe (trung)
(13) Sīsabādha: chứng bệnh ở đầu, bệnh nhức đầu (nam)
(14) Disāpāmokkha: trứ danh, có tiếng khắp phương (tt).
(15) N’āsakkhiṃsu: đã không thể, không có thể (“na asakkhiṃsu” động-quá)
(16) Nipajjāpetvā: sau khi bảo nằm xuống (bbqkpt của nipajjāpeti) .
(17) Phāletvā: sau khi mổ xẻ (bbqkpt).
(18) Saññāpetuṃ của saññāpeti): thuyết phục, thu phục (vbc)
(19) Abhiseka: lễ đăng quang, lễ tôn vương (nam)
(20) Kārenta: của kāreti), đang cai trị, trị vì (htpt)
(21) Kaṇiṭṭha: trẻ nhất, nhỏ, út (tt).
(22) Sukhumāla: thanh tú, lịch sự, tế nhị (tt).
(23) Hematika: thuộc về mùa lạnh, cho mùa lạnh (tt).
(24) Dinnabhesasjja: thuốc được cho, thuốc được bổ (trung)
(25) Upasevitvā: sau khi uống, sau khi dùng (bbqkpt của upasevati)
(26) Adhana: sự nghèo, người bần cùng (tt).
(27) Ananuppadiyamāna: không được cho đến (“na + anuppadiyamāna” htpt của anuppadiyati)
(28) Dāḷiddiya: sự nghèo khó, cảnh cơ bần (trung)
(29) Ðã báo tin: ārocesi (đtqk).
(30) Thị dân: kusināra (tt).
(31) Canh: Yāma (nam).
(32) Sẽ diệt độ: parinibbānaṃ bhavissati.
(33) Vị ưu thắng: agga (tt).
(34) Ðã diệt độ: parinibbāyi (đtqk).
(35) Trước sự diệt độ: parinibbānato pureta-raṃ.
(36) Vị lãnh tụ: Seṇiya (nam, tỉnh).
(37) Tộc Thích Ca: sakyakula (trung).
(38) Sân thượng: uparimatala (trung).
(39) Ðang khất thực: piṇḍāya caranta (htpt).
(40) Người cận sự: upāsaka (nam).
(41) Sau khi rửa: pakkhāletvā (qkpt).
(42) Ngôi phước xá: āvasathāgāra (trung).
(43) Ðối diện phía tây: pacchimanukha (tt).
(44) Dựa: nissāya (bbt) đối cách phía trước.
(45) Có trước mặt: purakkhatvā (bbqkpt).
(46) Vị khổ hạnh tóc rối: jaṭila (nam).
(47) Trái và không phải trái: phalāphala (trung).
(48) Bị hành hạ: aphipīḷita (qkpt của abhipīḷeti).
(49) Ở không xa: avidūre (bbt).
(50) Sa-môn quả: Sāmaññaphala (trung).
(51) Thiết thực: sandiṭṭhika (tt).
(52) Thù thắng hơn: abhikkantatara (tt).
(53) Thanh lương hơn: paṇītatara (tt).
(54) Vốn khó được: dullabha (tt).
(55) Khi hắt hơi: khipanta (htpt của khipati).
(56) Bị va nhằm: paṭihata (qkpt của paṭiha-nati).
(57) Bề lưỡi: dhārā (nữ).
(58) Sau khi biến mãn: pharitvā (bbqkpt của pharati).
(59) Câu hữu từ: mettāsahagata (tt).
(60) Bắt đầu từ đó: tato paṭṭhāya (bbt).
(61) Tại những nơi nào: yattha yattha (trt).
(62) Tại những nơi ấy: tattha tattha (trt).
(63) Cuộc đàm luận: Sākacchā (nữ).
(64) Khi biểu lộ: dassetvā (bbqkpt của dasseti).
(65) Sự tinh xảo: pāṭava (nam).
(66) Học nghệ sai khác: nānāsattha (trung).
(67) Ðắp (y): dạng bbqkpt nivāretvā.
(68) Giảng đường: avasathāgāra (trung).
(69) Ðối diện phía Ðông: puratthābhimukha (tt).
(70) Người bán dầu: telika (nam).
(71) Người buôn gạo: taṇḍulika (nam).
(72) Khí giới: āvudha (trung).